Dr. Dom Nikë Ukgjini/

Përkufizimi i shqiptarëve në shek. XIX

Në fillim të shekullit XIX, Perandoria Osmane hyri në fazën e një rënie të pa kthyeshme Në një situatë të tillë ndihej nevoja që nëpërmjet të reformave të tentohej që kjo krizë të zbutej. Orientimi kryesor ishte që më forcimin e pushtetit qendror të përmirësohej gjendja e perandorisë. Shqiptaret si popull i nënshtruar, përdoreshin për shërbesa të ndryshme sipas situatave e nevoja të perandorisë, nga ato shërbimet më primitive e poshtëruese e deri të postet vizirësh.

Sulmet e ndërmarra nga Rusia cariste e cila dëshironte doemos daljen në Detin Mesdhe dhe deklaratat e Anglisë, Austro – Hungarisë, e tjera shteteve së, për fatin Stambollit tani e tutje do vendos e gjitha Evropa, solli si rezultat, ku perandoria dita ditës po humbiste forcën ushtarake dhe territoreve të pushtuar padrejtësisht, sidomos ato shqiptare.

Qeveria osmane më shpalljen e reformës të re administrative në vitin 1864, duke forcuar pushtetin qendror, ajo mohonte zyrtarisht ekzistencën e shqiptarëve dhe pashallarëve shqiptarë, duke i paraqitur shqiptaret si shtetas osman.

Më këtë veprim ka dëmtuar rend, para konferencave ndërkombëtare, çështjen tonë politike në Gadishullin Ilirik (Ballkan). Në vitet në vazhdim, kur çështja e shqiptarëve debatohej më seriozisht nëpër kancelarit diplomatike, Perandoria Osmane, shqiptarët e islamizuar në masë 70 %, apo siç shprehet Mehdi Frasheri, 4 / 5 e popullsisë, i identifikonte si turq, ata ortodoks si grekë dhe katolikët si latin. Kjo djallëzi më vonë, për shqiptarët mori përmasa tragjike, sepse në Kongresin e Berlinit, princi Gjerman, Otto von Bismarck, para delegatëve qe shprehur së: “kurrë nuk kishte dëgjuar së shqiptaret janë komb”.

Nga viti e reformës dhe në vazhdim, Porta e Lartë gjithherë e ka mbajtur të “shtrënguar grushtin e shtypjes ” ndaj shqiptarëve, e sidomos të atyre të besimit katolik, si hallka e vetme që e lidhnin Shqipërinë me Evropën Perëndimore. Përhapja e islamizimit në radhët e popullsisë shqiptare, gjendja e tyre e mjerueshme në ekonomi, ndalim shkollimi, të drejtat të cunguar të njeriut, që ndodhnin nga Tivari, Jenipazari (Novi Pazar), deri Shkup dhe matej, vazhdimisht pasqyroheshin në relacionet e ipeshkvijve dërguar papatit në Romë. Madje ankesa të keqtrajtimeve të besimtarëve shqiptarë, kishte edhe në adresën e Kishës ortodokse serbe e greke. Si shembull kemi, relacionet e ipeshkvijve të Shkupit, ku thuhet se “Patriarkana e Pejës, duke bërë pazare të ndryshme më Stambollin, është duke punuar në dëm të shqiptarëve katolikë.”

Këto veprime dhe të tjera si këto, synonin të pengonin formimin e vetëdijes kombëtare shqiptare dhe për pasoj, pengimin e organizimit të lëvizje e kryengritje mbarshqiptare, nga të cilat do krijoheshin premisat, për një autonomi të varur nga sulltani, siç doli nga Lidhja e Prizrenit, apo një pavarësi e plotë eventuale, nga Stambolli.

Porta e Lartë, në rrokopujë ballkanike, në kuadër të strategjive për t’i mbajtur sa më gjatë të shqiptarët të nënshtruar dhe interesave strategjike në Ballkan, vazhdonte akoma më taktiken e vjetër, të identifikimit të kombësisë me besimin e tyre. Si rrjedhojë, shqiptarëve, nuk i njihej e drejta e lëvrimit, as e mësimit të gjuhës amtare, madje kjo ishte e ndaluar edhe me ligj. Trajtimi i shqiptarëve në këtë mënyrë, i shkonte për shtati dhe disa qarqeve ndërkombëtarë të besimit ortodoksë, si: Rusisë, Greqisë, Serbisë e Bullgarisë, të cilët kishin marrë përsipër, të hartonin në bazë të parimit të kombësisë, një hartë të re politike të Ballkanit.

Mirëpo, krahas përçarjeve, persekutimeve, intrigave të inskenuara nga Perandoria Osmane dhe lakmive territoriale të shteteve ortodokse në Ballkan, shqiptarët, e të tria besimeve, duke u mbështetur Protokultin, e mbretërisë së Austrisë ( Haubsburgut) të viteve të mëparshëm dhe vitit 1837, e të 1855, të nënshkruar më papatin, për mbrojtën e katolikëve në Ballkan, e gjenin forcën dhe shprehnin dëshirën e zjarrtë, për të mbrojtur lirinë, gjuhën e tyre dhe trojet stërgjyshore, çfarë u reflektua më vonë në organizimin e Lidhjes së Prizrenit të vitit 1878 -1881.

POOTEN PARAROJE E LIDHJES SË PRIZRENIT

Aripeshkvia e Tivarit e cila që në shek.. XI, gëzonte primatin mbi në dioqezat në veri të Shqipërisë, pjesët e Hercegovinës ( Travunjes, Zahumljes) dhe Serbisë, si histori e tillë, ajo qëndronte në fokusin e vazhdueshëm të politikës dhe diplomacisë, së Vjenës. Duke kuptuar se, ipeshkvijtë, ligjërisht kanë rolin kryesor në organizimin e kishës në fushën, fetare, kulturore, arsimore, politiko-diplomatike, mbështetur në drejtën e Protokultit, Vjena e shfrytëzoi rastin, për të propozuar, për Arqipeshkëv të Tivarit, njeriu besnik të tyre, gjermanin, nga Tevereni i Kelnit, Imzot Karlo Pooten. Ëndrra e meshtarit të ri të posa diplomuar në Kolegjin Urbaniano të Romës, ishte veprimtaria misionar në Ballkan. Fillimit shërbeu misionar e diplomat në Bullgari dhe një pjesë të Vllakisë, për të vijuar për shumë vite të tjera në Bosnje. Në vitin 1844, Papati e emëroj administrator Apostolik të Arqipeshkvisë si Tivarit, ndërsa në 1855, Imz Pooten, mori nga papati emërimin si Arqipeshkvit të Tivarit.

Imzot Pooten, meqenëse dhe më parë ishte marrë më punë diplomatike, shquhej si njohës i mirë i çështjeve Ballkanike dhe njëherazi ishte mik i ngushtë i princit Maksimilian, vëllait të mbretit Franz Jozef I. Për dallim nga paraardhësit e tij, të cilët pushteti turk dhe ai ortodoks, nuk i lejoi të qëndronin në Tivar, Pooten arriti me ndihmën e Vjenës, që ta udhëhiqte kryedioqezën nga qyteti, duke ndërtuar po aty Selinë kryipeshkvore, dhe në vitin 1857, katedralen e cila edhe sot, qëndron denjësisht si dëshmitare e rrebesheve të kohës, në lokalitetin Gretva.

Gjatë kohës sa ishte Arqipeshkëv në Tivar, bëri shumë punë jo vetëm në fushën shpirtërore, por studimore dhe kërkimore mbi të dhënat konkrete në lidhje me historinë e Kishës shqiptare në Ballkan, nga shek.. I -.deri në fillim të XIX. Si studiues i prehet kishte vjel materiale të thukshme, nga libri tetë vëllimesh Illyricum Sacrum, (Ilyria Kishtare) të autorit, Daniel Farlati dhe bashkëpunëtorëve, Coleti e Riçeputi, (botuar në Venedik, 1753 – 1817), duke u ndaluar të voll. 7, prej nga nxori një përmbledhje, (Compendium) me disa plotësime në gjuhen latine, për Arqipeshkvinë e tij nga koha e Dioklës, viti 450 e deri të viti 1857.

ILLYRICUM SACRUM, vepra më e madhe nga historia Kishtare e politike të popujve të Ballkanit, nxitur për hartim nga Papa Albani XI, në vëllimi i VII dhe VIII, përbën elementin themelore të një programi politik kombëtar Arbërorë. Prandaj, edhe pse ky element nuk shfaqej menjëherë, në sipërfaqe, por në kokën e Imzot Pooten, formulohej si një projekt i mundshëm dhe më kalimin e kohës, do shfaqet si ëndërr jo të largët e shqiptareve për pavarësi, përkundrejt shteteve sllave e Greqisë, në Ballkan.

Në lidhje më marrëdhëniet e Pootenit, me principatën ortodokse të Mali të Zi, e cila kërkonte momentin e favorshëm politik për zgjerimin në dem të trojeve shqiptare, nga korrespodenca të tij më mbretin Nikolla i I-parë, kuptohet ashpërsimi gjuhës ndaj tij që në vitin 1863. Në ketë korrespodencë, ndër të tjera, shihet qartë, protesta e ashpër ndaj presioneve të ortodoksëve, të shfaqur në formën e dëmtimit të pandërprerë të varrezave katolike në Podgoricë; vrasja 1500 banorëve nga malazezet, me rastin e rrethimit të Tivarit në vitin 1877; djegies së Kishës dhe shtëpisë së famullisë në Shestan të Naltë dhe të Poshtëm, dhe padrejtësive të tjera. Pooten, duke mos e lenë punën më kaq, çështjen e presioneve ndaj shqiptarëve, në Tivar, Podgoricë, Krajë, me qellim shpërnguljes së tyre, do ta paraqiste edhe pranë guvernatorit turk dhe konsullatës austriake në Shkodër, duke e ngritur atë në nivele ndërkombëtare.

Imzot Karlo Pooten edhe kur e pati Selinë në Shkodër, shkollimi i brezave të rij, vazhdoje të jetë për te, elementi kryesor i ngritjes së vetëdijes kombëtare. Kjo tregohej nga kujdesi i vazhdueshëm i tij ndaj çështjes së arsimit të shqiptareve në Mal të Zi, për shkollën dhe mësuesin shqiptar në qytetin e Tivarit e shumë aksione të tjera. Në letrën e tij, dt. 10. 02. 1874, njofton për presionin që bëhej nga Mali i Zi, në fëmijët katolik për t‘i mos frekuentuar shkollat katolike në gjuhën shqipe në Tivar e Ulqin. Ai, një letër tjetër të vitit 1878, ngre shqetësimin e madh për kthimin e këtyre shkollave shqipe në shkolla ortodokse malazeze. Për këtë diskriminim ndaj shqiptarëve, kërkon nga Nunci Apostolik në Vjenë që të ndërhyjë pranë Ministrisë së Punëve të Jashtme të Austrisë që kjo e fundit të protestojë tek Qeveria e Mali të Zi, për rikthimin e shkollave në gjuhën shqipe. Sipas dorëshkrimeve të Arkivit të Arqipeshkvise së Shkodrës, letra proteste nga Imzot Pooten, si bari dhe diplomat, rreth pengimit të shkollave dhe kthimit të tyre në shqipe, ka pasur edhe gjatë të organizimit Lidhjes se Prizrenit nga viti 1879 dhe në vazhdim. ( Fondi: Arqipeshkvia e Shkodrës, ( 132, /4/ 1874-1881), dos, 12, 13 viti 1879.)

Ngjarja e cila historikisht kishte shkaktuar tronditje në diplomacinë evropiane në lidhje me gjeopolitikën e re që po përgatitej nga intrigat sllavo ortodoks në Ballkan, ka qenë kërkesa e Imzot Pooten, për ndryshime juridike në strukturën e administrimit kishtar, duke iu drejtuar papa Piut IX, me qëllim që dioqeza e Shkodrës të jetë kanonikishtë e bashkuar, me atë të Tivarit, në mënyrë që trojet e vjetra të mos jenë temë diskutimi për copëtimin e tyre në kancelarit evropiane.

Ky reagim i Imzot Pooten, i cili kishte si qellim, frenimin e rrezikut të paralajmëruar të copëtimit territorial të shqiptareve, ishte bërë me konsultimin e personat relevant të politikës, Austriake dhe më papatin, të cilët donin me këtë vendim edhe të përforconin unitetin Kishtar në të gjitha trevat shqiptare, nga Tivari, Prizreni e deri në Shkup, duke i vendosur nën ombrellën e Arqipeshkvisë Metropolitane, Tivar – Shkodër, në krye më delegatin Apostolike Karlo Pooten.

Më këtë qellim, Papa Piu i IX, më dt. 15 mars të vitit 1867, lëshoi dekretin, “Aeque primcipaliter“( Në të njëjtën barazi), për bashkimin e dy selive metropolitane, të Tivarit më atë të Shkodrës, më banim në Shkodër. Në vulën e tij zyrtare kishte shënjuar : Carolus Pooten Archiepisc (opus) Antibaren et Scodren, Serviae Primas, Metropolita dell’Albania. (Karlo Pooten Arqipeshkëv i Tivarit dhe i Shkodrës, primat i Serbisë, Metropolit i Shqipërisë. (dok, Dok. dt. 2 shkurt 1868; dok. dt. 22 korrik 1869).

Karlo Pooten, duke i kuptuar dredhitë e diplomacisë të shteteve ortodokse dhe Perandorisë Osmane, ndaj gjeopolitikës të shqiptarëve në Ballkan, më këtë veprim, në fakt kishte futur nën pushtetin e tij baritor dhe politike, të gjithë shqiptaret – (katoliket) e veriut, apo siç e quan Veriun, Mehdi Frashri, të gjithë Gegërin, nga gryka e Gryka e Kotorrit e deri në Shkup, të rruga e njohur në histori si Via Ignatia. Ne këtë drejtim ndihmës të madhe i jepte dhe Arqipeshkvi i Shkupit më seli në Prizren, Imzot, Fulgentije Carev i cili në vitin 1879/80, më të madhe i kundërshtonte gjeneralit famëkeq të Lidhjes së Prizrenit, Dervish Pasha, që Mirditoret në Rrafshin e Dukagjinit t’i nënshtroheshin urdhrave të Sulltanit. Madje, Imzot Carev, kërkonte që t’i jepeshin në administrim besimtaret deri në Selanik.

Vet Potten, duke kuptuar mirë dhe më mirë, rendësin që ka bashkimi kombëtar, mbas rreth 170 viteve të Koncilit të Parë të Arbrit në Merqi të Lezhës, 1703, kishte organizuar në Shkodër, në qershor të vitit 1871, Koncilin e dy Mbarkombëtar të Kishës Katolike, më pjesëmarrjen e përfaqësuesve të gjithë Gegërisë, (Tivar, Shkodër, Prizren e Shkup) që u mure edhe më hapjen e shkollave për djem e vajza në trevat Arbërore. Pooten shtyri dom Engjëll Radojen famullitarin e Shkodrës, të bëj dy ribotime të Koncilit të Parë 1703, plotësua me disa shtesa latinishte e përkthye në shqip nga vet ai më 1869 e 1872.

Reagimi i Karlo Pooten, në këtë formë, ndaj rrezikut të copëtimit trojeve, hodhi themelet politike të kombit shqiptar, pa dallime feje dhe që çoi, një dekadë më vonë deri të shpallja e Lidhjes së Prizrenit më dt. 10. qershor 1878, si kundërshtim i vendimeve të Kongresit te Berlinit, ku Shqipëria mjerisht, përkundrejt çdo përpjekje për shpëtimin e trojeve, mori tatëpjetin, duke mbetur edhe me tej, mjerisht vasale e Turqisë së Madhe.

Aktivistet shqiptar të Lidhjes, të cilët në vitin 1879, e në vazhdim kërkonin bashkimin e Vilajeteve dhe shkëputjen nga Stambolli, pas ndalimit e Lidhjes së Prizrenit, fizikisht i zhduken, u internuan, do të tjerë sipas urdhrit të gjeneralit, Dervish Pasha, në maj të vitit 1881, përfunduan në burg në Çanak Kala (Dardanele) të Stambollit, deri në nëntor të vitit 1883. Ndërsa, Ymer Haxhi Prizreni, rebel i islamit të Stambollit, si personi më i merituar i Lidhjes, krahas Adyl Frashrit, për mos përkuljen ndaj Sulltanit, përfundoj jetën tragjikisht në Ulqin në vitin 1886, duke e mallkuar Turqinë e cila për rreth 400 vite me radhë e la të sakatuare e të verbuar popullin Shqiptar dhe së fundi e la në duar të shteteve sllave ortodokse dhe Greqisë.

Pooten vdiq në Shkodër, më 14 janar 1886 dhe u varros në kriptën e katedrales së Shkodrës i përcjellë nga një popullsi e shumët, autoritete vendase dhe trupi diplomatik i akredituam në Shkodër.

Menjëherë pas vdekjes të Imzot Potten, Mali i Zi, si mbretëri e Pavarur me kufijtë e përcaktuar, që më parë nga Kongresi i Berlinit, i ofroi papatit nënshkrimin e një Konkordati, si i pari më një shtetet sllave ortodokse, në këmbim të shkëputjes juridike të Shkodrës me Tivarin., gjë që u realizua, më 18 gusht të vitit 1886, duke ia kthyer Tivarit titullin e mëparshëm. Pas kësaj ngjarjeje, Kryedioqeza e Tivarit ra nen ndikim e plotë të sllave dhe njeheri mori disa famulli nga Shkodra të programuara nga Berlini. Me këtë rast Arqidioqeza mori tatëpjetën, duke u nënshtruar asimilimit në aspektin nacional shqiptar dhe atij fetar.

Çdo përvjetor i Lidhjes se Prizrenit, jubilar apo jo, e ka kështu të domosdoshëm përkujtimin si gjykim, vlerësim apo dhe mësim historik për gjeneratën e sotme, a cila për ngritjen e mërqinjës të shtetit nëpërmjet, dëlirësisë së zemrës, dijes e arsimimit kombëtar, nuk e pengon politikisht më, as Stambolli, as Berlini as Londra, por, verbëria e lakmisë dhe vetvetja.

PhD. Dashnim HEBIBI/

Më 10 Qershor, përkulemi me respekt para një prej datave më të rëndësishme në historinë e kombit shqiptar. Kjo është dita kur në vitin 1878, në Prizrenin historik, u themelua Lidhja Shqiptare e Prizrenit, lëvizja e parë e organizuar politike dhe kombëtare e shqiptarëve, e cila u bë zëri i një kombi që kërkonte të mbrojë trojet, identitetin dhe të drejtat e tij. Në një kohë tepër të vështirë për shqiptarët, kur fuqitë e mëdha po vendosnin për fatin e Ballkanit pa pyetur popujt e tij, burrat më të mençur dhe më atdhetarë të kombit tonë u mblodhën në Prizren për t’i thënë botës se shqiptarët nuk ishin një popull pa zë, por një komb me histori, kulturë, gjuhë dhe të drejtë për të jetuar të lirë në trojet e veta.

Lidhja e Prizrenit u bë simbol i qëndresës, i organizimit politik dhe i vetëdijes kombëtare shqiptare. Në këtë ditë të shenjtë për historinë tonë kombëtare, kujtojmë me nderim të veçantë Ymer Prizrenin, një nga figurat më madhore të Rilindjes Kombëtare Shqiptare dhe kryetarin e parë të Lidhjes Shqiptare të Prizrenit. Ai ishte një burrë i urtë, largpamës dhe i përkushtuar tërësisht ndaj interesave të kombit. Me mençurinë, autoritetin dhe përkushtimin e tij, Ymer Prizreni u bë një nga shtyllat kryesore të organizimit kombëtar shqiptar në një periudhë vendimtare të historisë sonë. Sot, teksa kujtojmë veprën e tij, ngremë një lutje të sinqertë që shpirti i Ymer Prizrenit të pushojë në paqe dhe në mëshirën e Zotit, së bashku me të gjithë bashkëveprimtarët e tij që sakrifikuan jetën, pasurinë dhe qetësinë e tyre për mbrojtjen e trojeve shqiptare dhe të ardhmen e kombit. Ata nuk luftuan për lavdi personale, por për një ideal të madh – mbijetesën dhe dinjitetin e shqiptarëve.

Fatkeqësisht, emri i Ymer Prizrenit nuk përmendet gjithmonë aq sa e meriton. Ndoshta figura e tij ka mbetur disi në hijen e zhvillimeve të mëvonshme historike, por kontributi i tij mbetet themelor. Pa Ymer Prizrenin dhe patriotët e brezit të tij, historia e ndërgjegjes kombëtare shqiptare do të ishte e paplotë. Ata mbollën farën e bashkimit kombëtar dhe krijuan themelet mbi të cilat u ndërtuan përpjekjet e mëvonshme për liri dhe pavarësi.

10 Qershori na kujton një të vërtetë të madhe historike: shqiptarët kanë qenë më të fortë sa herë kanë qenë të bashkuar. Lidhja e Prizrenit ishte dëshmia më e fuqishme se dallimet krahinore, fetare apo lokale zbehen kur mbi to qëndron interesi kombëtar. Në Prizren u bashkuan shqiptarë nga të gjitha trevat, me një qëllim të vetëm – mbrojtjen e atdheut dhe të identitetit kombëtar. Mesazhi i Lidhjes së Prizrenit mbetet po aq aktual edhe sot. Në një kohë kur përballemi me sfida të reja, duhet të kujtojmë se rruga drejt suksesit, zhvillimit dhe forcimit të kombit kalon përmes unitetit, mirëkuptimit dhe respektit për njëri-tjetrin. Historia na ka mësuar se përçarja na dobëson, ndërsa bashkimi na bën të fortë. Prandaj, sot nuk kujtojmë vetëm një ngjarje historike. Sot kujtojmë një ideal. Kujtojmë një brez burrash që menduan për kombin përpara vetes. Kujtojmë një betim të dhënë në Prizren, që shqiptarët të mos lejojnë kurrë humbjen e identitetit, dinjitetit dhe të drejtave të tyre.

Lavdi e përjetshme Ymer Prizrenit!

Lavdi Abdyl Frashërit, Sulejman Vokshit dhe të gjithë patriotëve të Lidhjes Shqiptare të Prizrenit! Qoftë i përjetshëm kujtimi i tyre në historinë e kombit shqiptar!

10 Qershori nuk është vetëm një datë kalendarike. Është një thirrje që vjen nga historia jonë: të jemi të bashkuar, të qëndrojmë krenarë për rrënjët tona dhe të punojmë me përkushtim për të ardhmen e kombit shqiptar. Sepse ashtu si në vitin 1878, edhe sot, uniteti mbetet forca jonë më e madhe.

(10 qershor 1878 – 10 qershor 2026)

Hysen S. Dizdari

THEMELIMIN E LIDHJES SHQIPTARE TË PRIZRENIT

Lidhja shqiptare e Prizrenit u themelua më 10 Qershor 1878 në qytetin e Prizrenit dhe është një nga ngjarjet më të shënuara në historinë e Rilindjes kombëtare shqiptare të luftës së popullit shqiptar për mbrojtjen e tërësisë tokësore të vendit dhe për çlirim kombëtar.

Me formimin e Lidhjes shqiptare të Prizrenit populli shqiptar dëshmoi jo vetëm se ekzistonte tanimë si një komb i formuar dhe i bashkuar, por tregoi edhe dëshirën dhe aftësitë e tij luftarake për të mbrojtur paprekshmërinë e trojeve të veta dhe pjekurinë politike për të themeluar shtetin e vet të pavarur shqiptar.

Pas Besëlidhjes së Lezhës, të mbajtur më 2 mars 1444 nga heroi ynë kombëtar, Gjergj Kastrioti – Skënderbeu, Lidhja shqiptare e Prizrenit, 434 vjet më pas, përbën ngjarjen më madhore në historinë për liri e pavarësi dhe për bashkim kombëtar të popullit shqiptar.

Periudha e veprimtarisë së Lidhjes Prizrenit si organizatë politike e ushtarake gjatë viteve 1878-1881 dhe roli që ajo luajti në ngritjen e vetëdijes kombëtare, me të drejtë mund të quhet Epoka e Lidhjes shqiptare të Prizrenit. Në mënyrë të veçantë del në pah lufta heroike e armatosur e popullit tonë kundër qarqeve shoviniste sllave, të Serbisë e të Malit të Zi, për mbrojtjen e trojeve shqiptare të Kosovës Verilindore , të Plavës, të Gucisë, të Hotit, të Grudës, të Kelmendit dhe të qytetit bregdetar të Ulqinit, ku Fuqitë e mëdha synonin ta shpërblenin Serbinë e Malin e Zi me toka etnike shqiptare.

LIDHJA E PRIZERENIT DHE TRAKTATI I SHËN STEFANIT

Traktati i Paqes ndërmjet Perandorisë ruse dhe Perandorisë osmane, i quajtur Traktati i Shën Stefanit, u nënshkrua në Shën Stefan më 3 mars 1878. Sipas këtij Traktati gati gjysma e trojeve shqiptare u jepej shteteve sllave ballkanike. Trojet shqiptare do të copëtoheshin ndërmjet katër shteteve të huaja: Greqisë, Bullgarisë, Serbisë dhe Malit Zi.

Bullgaria do të merrte, përveç të tjerash, edhe krahinat shqiptare të Korçës, të Bilishtit, të Pogradecit, të Strugës, të Dibrës, të Kërçovës, të Gostivarit, të Tetovës, të Shkupit, të Kaçanikut etj. Ky traktat e gjymtonte rëndë tërësinë tokësore të Shqipërisë dhe e vështirësonte jashtëzakonisht shumë luftën e popullit tonë për krijimin e shtetit shqiptar. Ndërkaq, në prill 1878, opinioni publik shqiptar u informua nga shtypi ndërkombëtar për kundërshtimin që kishte hasur Traktati i Shën Stefanit nga fuqitë evropiane dhe nga populli shqiptar.

Për hir të së vërtetës, kundërshtim serioz pati vetëm nga dy shtete: nga Anglia dhe nga Austro-Hungaria, të shqetësuara së tepërmi nga rritja e shpejtë e ndikimit të Rusisë në Gadishullin Ballkanik nëpërmjet krijimit të Bullgarisë së Madhe. Për këtë arsye, me këmbënguljen e Fuqive të mëdha evropiane u vendos që kushtet e përcaktuara në Traktatin e Shën Stefanit të rishikoheshin nga një kongres i posaçëm i Fuqive të mëdha, i cili, sipas vendimit që u mor më vonë, do të mblidhej në Berlin më 13 qershor 1878.

LIDHJA E PRIZRENIT DHE KONGRESI I BERLINIT

(13 Qershor – 13 Korrik 1878 )

Më 13 qershor të vitit 1878, tri ditë pas themelimit të Lidhjes shqiptare të Prizrenit, u mbajt në Berlin të Gjermanisë Kongresi i Berlinit, i cili mori emrin e vendit ku u mbajt. Kongresin e udhëhoqi kancelari gjerman, Oto Fon Bismarku dhe në të morën pjesë gjashtë Fuqitë e mëdha të kohës: Anglia, Gjermania, Franca, Austro-Hungaria, Italia dhe Rusia. Në Kongresin mori pjesë edhe një delegacion qeveritar i Perandorisë osmane, por ky delegacion nuk kishte të drejta të barabarta vendimmarrje me përfaqësuesit e gjashtë Fuqive të mëdha.

Në Kongres ishin ftuar edhe delegacione të vendeve ballkanike, por vetëm për të parashtruar kërkesat e tyre politike dhe territoriale. Delegacioni shqiptar i ngarkuar nga Lidhja shqiptare e Prizrenit drejtohej nga patrioti, Avdyl Frashëri. Kongresi i nëpërkëmbi dhe nuk i mori parasysh të drejtat e Shqipërisë dhe të kombit shqiptar, edhe pse patrioti Abdyl Frashëri u përpoq ta bindte udhëheqësin e Kongresit, Bismarkun, në një takim që pati me të, duke i parashtruar kërkesën që të përfshinte në rendin e ditës edhe çështjen e kombit shqiptar. Kancelari gjerman nuk e pranoi kërkesën e delegacionit shqiptar. Duke shkelur hapur të drejtat kombëtare të kombit shqiptarë në këtë kongres Bismarku u shpreh në mënyrë brutale ku theksoi:

“Nuk ekziston Kombi shqiptar në Gadishullin Ballkanik!”.

Vendimet kryesore të Kongresit kishin qenë të parapërgatitura përmes bisedimeve të fshehta qysh më herët para se Kongresi të fillonte punimet, paçka se zyrtarisht ky kongres u thirr për të rishikuar Traktatin e Shën Stefanit, i cili u nënshkruar më 3 mars 1878, ku Perandoria ruse i kishte shkëputur Perandorisë osmane, 80 % të rajonit të Ballkanit për përfitimet e saj dhe të aleatëve ballkanikë. Kongresi i Berlinit mori vendime të padrejta ndaj popullit shqiptar, duke i copëtuar trojet shqiptare në mënyre të padrejtë, duke i përdorur ato si plaçkë tregu për të realizuar interesat e tyre në Gadishullin Ballkanik. Ky Kongres nuk mori parasysh kërkesat e drejta të Lidhjes shqiptare të Prizrenit të përfaqësuar nga patrioti Avdyl Frashëri, për realizimin e autonomisë dhe më vonë për shpalljen e pavarësisë nga Perandoria osmane.

Këto vendime të padrejta i cenonin rëndë të drejtat dhe interesat kombëtare të popullit shqiptar dhe integritet tokësor. Pra, Lidhja shqiptare e Prizrenit ishte e vendosur të mbronte trojet etnike dhe të mos i respektonte vendimet e marra në Kongresin e Berlinit.

Ja çfarë shkruan intelektuali dhe patrioti Kostë Çekrezi në veprën e tij “Histori e Shqipërisë” botuar në Boston, 1921, në faqen 190:

“VETËM KUR DËGJUAN SE KONGRESI I BERLINIT KISHTE VENDOSUR TË ZGJERONTE KUFIJTË E SLLAVËVE E TË GREKËVE ME TOKA SHQIPTARE…. SHQIPTARET U ZGJUAN NGA GJUMI I THELLË NË TË CILIN PO FLININ DHE I RANË MENDJES TË MBRONIN TË DREJTAT E TYRE”.

VENDIMET HISTORIKE TË LIDHJES SHQIPTARE TË PRIZERENIT

Lidhja shqiptare e Prizrenit u themelua në qytetin e Prizrenit, i cili ishte deri një vit parë ishte qendra e Vilajetit të Kosovës. Aty u mblodhën 110 delegatë nga të gjitha krahinat e vendit. Ndër figurat më të shquara që merrnin pjesë ishin Abdyl Frashëri, Ali bej Gucia, Iljaz pashë Dibra, Hasan pashë Tetova, Abdulla pashë Dreni, Ymer Prizreni, Ahmet Koronica, Shaban bej Prizreni, Jashar bej Shkupi etj. Në Kuvendin e përgjithshëm në Prizren kishin ardhur gjithashtu si delegatë nga viset e Bosnjës dhe të Hercegovinës.

Mbledhjen e hapi patrioti dhe atdhetari Avdyl Frashëri, i cili midis të tjerave, tha:

“Qëllimi i Kuvendit është t’ua presim hovin armiqve të pashpirt, duke lidhur besën shqiptare dhe duke u betuar që të mbrojmë me gjak trojet që na kanë lënë gjyshërit dhe stërgjyshërit tanë.”

Vendimet më të rëndësishme të Lidhje së Prizrenit janë:

1.Të gjitha krahinat shqiptare të bashkohen në një vilajet, me një seli në një qytet, i cili do të jetë i afërt dhe i përshtatshëm për të gjitha viset e tij.

2.Të gjithë nëpunësit që shërbejnë në krahinat shqiptare të Arnautllëkut duhet të dinë edhe gjuhën shqipe.

3. Të përhapet arsimi dhe nëpër shkolla të mësohet gjuha shqipe.

4. Të zbatohen të gjitha vendimet që hyjnë në fuqi lidhur me përmirësimin dhe me interesin e shtetit dhe të kombit të cilat merren nga Kuvendi i Këshillit qendror, i cili do të mbahet në qendrën e vilajetit, duke e vazhduar punën e vet katër mujore në vit.

5. Të caktohet një sasi e mjaftueshme nga të ardhurat e përgjithshme të vilajetit, e cila të përdoret për zhvillimin e arsimit dhe ndërtimin publik.

Me rastin e 148-vjetorit të Lidhjes së Prizrenit i përshëndeti vëllezërit shqiptarë kudo nëpër botë me poezinë e poetit shkodran të Rilindjes Kombëtare Shqiptare, Filip Shiroka.

KOMBIT TONË

VIMË NGA PELLAZGËT, NJERËZ TË LAVDUEM

Ç’NË KOHËT E VJETRA TË NJERZISË

JEMI T’PERMENDUR E TË NDERUEM

Ç’NË KOHË TË MOÇME TË HISTORIES

KOMB KRESHNIK JEMI, JEMI USHTARË

KEMI LUFTUE TRIMNISHT GJITHMONË

NGA SHQYPJA KEMI EMRIN SHQYPTAR

ME SHQYPE KEMI FLAMURIN TONË.

ÇONI PREJ GJUMIT, BIRT E KASTRIOTIT,

SE ROBNIA ËSHTË TURP PËR TRIMIN

ÇONIU BRE BURRA, PËR EMËN T’ZOTIT,

NËR MALE E N’FUSHA QITNI KUSHTRIMIN!

ÇONIU SOKOLA, ÇOUNI NJI HERË,

ҪOHU, NJESHI ARMËT BURRI I SHQYPNISË,

PËRPARA BOTËS S’KA ROBI NDERË

TURP ASHT PËR TRIMIN ZGJEDHA E ROBNISË!

FILIP SHIROKA

Për afro dy mijë vjet, qytete si Shkupi, Manastiri, Ohri, Dibra, Prizreni, Korça dhe Durrësi kanë funksionuar brenda të njëjtës hapësirë ekonomike dhe komunikimi. Tregtia, kultura dhe politika janë zhvilluar mbi bazën e kësaj rruge natyrore (Via Egnatia) që lidhte Adriatikun me brendësinë e Ballkanit. Nëse Beteja e Kumanovës e vitit 1912 shënoi fillimin e epokës së mureve, Marrëveshja e Kumanovës e vitit 1999 nisi procesin e rrënimit të tyre. Përfundimi i Korridorit VIII pritet të përfaqësojë rikthimin përfundimtar të një rendi historik që për dy mijë vjet ka garantuar zhvillim ekonomik, shkëmbim kulturor dhe stabilitet relativ në këtë pjesë të Evropës.

Nga Prof.dr Skender Asani

Në historinë e popujve ekzistojnë ngjarje që, ndonëse në pamje të parë ndahen nga dekada apo shekuj, në thelb përbëjnë kapituj të së njëjtës vazhdimësi historike. Një rast i tillë paraqitet në ngjashmërinë e jashtëzakonshme ndërmjet Konferencës së Përfaqësuesve të Dhomave të Tregtisë dhe Industrisë së Shqipërisë dhe Mbretërisë së Serbëve, Kroatëve dhe Sllovenëve, e mbajtur në Shkup më 10 – 12 maj 1924, dhe Forumit Ekonomik Maqedoni e Veriut – Shqipëri “Përtej Kufijve”, të zhvilluar po më 12 maj, saktësisht 102 vjet më vonë.

Megjithëse të zhvilluara në rrethana krejtësisht të ndryshme politike, këto dy ngjarje lidhen nga një ide e përbashkët historike: rivendosja e korridorit natyror Lindje – Perëndim, i cili për më shumë se dy mijëvjeçarë ka shërbyer si arteria kryesore e komunikimit ekonomik, kulturor dhe politik ndërmjet Adriatikut, Ballkanit qendror dhe Lindjes.

Historia e këtij korridori është shumë më e vjetër se vetë shtetet moderne ballkanike. Në epokën romake, Via Egnatia dhe degëzimet e saj përbënin rrugën perandorake që lidhte Romën me Kostandinopojën. Siguria e garantuar nga legjionet romake krijonte kushtet themelore për zhvillimin e tregtisë, qarkullimin e mallrave dhe komunikimin ndërmjet qytetërimeve. Në Perandorinë Romake, rrugët nuk ishin vetëm infrastrukturë; ato ishin instrumente të zhvillimit ekonomik dhe të integrimit politik.

Ky funksion vazhdoi edhe gjatë periudhës bizantine. Për shekuj me radhë, Perandoria Bizantine e mbajti funksional boshtin Lindje – Perëndim, duke e shndërruar atë në urën kryesore të komunikimit ndërmjet Evropës dhe Azisë. Më pas, për afro pesë shekuj, Perandoria Osmane ruajti të njëjtën logjikë strategjike. Ndryshuan perandoritë dhe sistemet politike, por jo funksioni historik i korridorit: lëvizja e njerëzve, mallrave, ideve dhe kapitalit. Për afro dy mijë vjet, qytete si Shkupi, Manastiri, Ohri, Dibra, Prizreni, Korça dhe Durrësi kanë funksionuar brenda të njëjtës hapësirë ekonomike dhe komunikimi. Tregtia, kultura dhe politika janë zhvilluar mbi bazën e kësaj rruge natyrore që lidhte Adriatikun me brendësinë e Ballkanit.

Kjo vazhdimësi historike u ndërpre në mënyrë dramatike nga Lufta e Parë Ballkanike. Fitorja serbe në Betejën e Kumanovës në tetor të vitit 1912 nuk shënoi vetëm fundin e sundimit osman në rajon; ajo shënoi fillimin e një epoke të re të kufijve artificialë, pengesave politike dhe dominimit kombëtar. Për herë të parë pas shumë shekujsh, boshti natyror Lindje – Perëndim u fragmentua nga kufijtë e rinj shtetërorë. Konferenca e Ambasadorëve në Londër dhe më pas Konferenca e Versajës jo vetëm që i njohën këta kufij, por legjitimuan një rend të ri gjeopolitik të ndërtuar mbi copëzimin e një hapësire që historikisht kishte funksionuar si një tërësi ekonomike. Qytetet e sotme të Maqedonisë së Veriut u shkëputën nga lidhjet e tyre tradicionale me Shqipërinë. Rrjedhat shekullore tregtare u ndërprenë. Korridori ekonomik që kishte funksionuar për më shumë se dy mijëvjeçarë u paralizua.

Në këtë kontekst duhet kuptuar edhe iniciativa shqiptare e vitit 1924. Dokumentacioni i Konferencës së Dhomave të Tregtisë në Shkup dëshmon qartë se elitat ekonomike të kohës e kishin kuptuar se stagnimi i rajonit ishte pasojë e drejtpërdrejtë e kufijve të mbyllur dhe e ndërprerjes së rrugëve tradicionale të komunikimit. Raporti i Dhomës Tregtare të Shkupit përshkruante me saktësi pasojat ekonomike të izolimit. Ai konstatonte se Prizreni, Gjakova, Dibra, Ohri dhe Manastiri po humbnin rëndësinë e tyre ekonomike për shkak të kufijve të mbyllur, mungesës së infrastrukturës moderne dhe pengesave administrative. Dokumenti propozonte ndërtimin e hekurudhave Manastir – Ohër dhe Ferizaj – Prizren, modernizimin e rrugëve, lehtësimin e qarkullimit tregtar dhe rikthimin e lidhjeve ekonomike me Shqipërinë.

Paralelisht me këtë iniciativë, qeveria shqiptare e vitit 1924 ndërmori edhe hapa të tjerë për të rikrijuar lidhje me trevat shqiptare që kishin mbetur jashtë kufijve të përcaktuar nga Konferenca e Londrës. Dërgimi i komisioneve arsimore në viset shqiptare të ish – vilajeteve shqiptare synonte forcimin e vetëdijes kombëtare dhe mbështetjen e arsimit në gjuhën shqipe. Në thelb, bëhej fjalë për një përpjekje të gjerë për të rivendosur lidhjet natyrore ndërmjet Shkupit dhe Manastirit, dy qendrave të rëndësishme të ish vilajeteve shqiptare.

Ndërsa ekonomistët dhe tregtarët diskutonin për tregtinë, infrastrukturën dhe zhvillimin, politika zyrtare e Beogradit ndiqte një kurs krejtësisht tjetër: kolonizimin dhe shpërnguljen e shqiptarëve nga trojet e tyre. Për rrjedhojë, përpjekja për të rehabilituar korridorin ekonomik binte ndesh me logjikën e dominimit shtetëror.

Kjo gjendje vazhdoi deri më 9 qershorë të vitit 1999. Marrëveshja e Kumanovës, e nënshkruar pas ndërhyrjes ajrore të NATO’s kundër Serbisë, shënoi fundin e rendit të krijuar në vitin 1912. Në aspektin historik, ajo simbolizoi kapitullimin e modelit hegjemonik që kishte penguar funksionimin normal të korridorit natyror të Ballkanit për gati një shekull.

Pas vitit 1999 u krijua një mundësi reale për rikthimin e këtij korridori në funksionin e tij historik. Megjithatë, edhe pse pa mundësi për ta ndalur drejtpërdrejt këtë proces, Serbia është përpjekur gjatë dy dekadave të fundit ta ngadalësojë atë përmes metodave të ndryshme. Përmes rrjeteve të ndikimit, instrumenteve politike dhe projekteve alternative gjeopolitike është tentuar të ruhet paradigma tradicionale e kontrollit mbi drejtimet strategjike të Ballkanit.

Megjithatë, faktet historike janë dëshmuar më të fuqishme se kalkulimet politike. Sot, Korridori VIII është realizuar në më shumë se nëntëdhjetë për qind të kapaciteteve të tij dhe është shndërruar në një proces historik praktikisht të pakthyeshëm.

Paradoksi qëndron në faktin se, pikërisht në prag të përfundimit të tij, në Maqedoninë e Veriut janë shfaqur që nga viti 2024 tendenca politike që synojnë pengimin e realizimit të plotë të këtij projekti, duke e mbajtur vendin të bllokuar në procesin e integrimit evropian. Koncepti i të ashtuquajturës “Botë Serbe”, i promovuar nga aktorë të caktuar brenda strukturave politike dhe institucionale, vazhdon të ndikojë në frenimin e këtij orientimi strategjik.

Por historia e korridoreve të mëdha nuk shkruhet nga qeveri kalimtare. Ajo diktohet nga nevojat afatgjata të qytetërimeve. Ashtu siç Perandoria Romake, Bizanti dhe Perandoria Osmane garantuan funksionimin e kësaj rruge për shekuj me radhë, sot NATO paraqitet si garantuesi kryesor i sigurisë së saj. Në këtë kuptim, Korridori VIII nuk është vetëm një korridor tregtar; ai është edhe korridori strategjik i NATO-s.

Nga perspektiva historike, ka një simbolikë të thellë fakti që më 12 maj 1924 elitat shqiptare u përpoqën të rivendosnin lidhjet ekonomike me Shkupin dhe Manastirin, ndërsa saktësisht 102 vjet më vonë, po më 12 maj, ambasadori i Shqipërisë, Denion Meidani, organizoi në Shkup Forumin Ekonomik Maqedoni e Veriut – Shqipëri “Përtej Kufijve”.

Ky forum nuk ishte thjesht një takim biznesi. Ai përfaqësonte vazhdimësinë moderne të vizionit të artikuluar në vitin 1924. Mesazhi ishte i qartë: orientimi strategjik i Maqedonisë së Veriut duhet të mbështetet mbi zhvillimin ekonomik, sigurinë euro – atlantike dhe përfundimin e Korridorit VIII.

Kur ambasadori Meidani deklaroi se “gjeografia na ka bërë fqinjë, historia na ka afruar, ndërsa ekonomia duhet të na bëjë partnerë të pazëvendësueshëm”, ai përmblodhi në një fjali përvojën historike të dy mijëvjeçarëve të fundit. Po kështu, kur theksoi nevojën për më shumë lidhje, më shumë besim dhe bashkëpunim praktik, ai artikuloi formulën e vetme që ka garantuar stabilitet dhe zhvillim të qëndrueshëm në historinë e Ballkanit.

Ekonomisti maqedonas Branko Azeski nënvizoi domosdoshmërinë që dy shtetet të bashkojnë potencialet e tyre ekonomike dhe të ndërtojnë forma bashkëpunimi me vlerë miliarda euro. Ky qëndrim përfaqëson fitoren e logjikës së zhvillimit mbi logjikën e konfliktit. Përfundimi dhe funksionalizimi i plotë i Korridorit VIII do të shënojë shembjen përfundimtare të hegjemonive që kanë penguar rrjedhën normale të historisë në Ballkan për më shumë se një shekull. Ai do të hapë horizonte të reja për dialog ndërkulturor, bashkëpunim ekonomik dhe integrim rajonal. Mbi të gjitha, do të rrëzojë përfundimisht iluzionin se Ballkani mund ta ndërtojë të ardhmen mbi konfliktet, barrierat dhe ndarjet.

Nëse Beteja e Kumanovës e vitit 1912 shënoi fillimin e epokës së mureve, Marrëveshja e Kumanovës e vitit 1999 nisi procesin e rrënimit të tyre. Përfundimi i Korridorit VIII pritet të përfaqësojë rikthimin përfundimtar të një rendi historik që për dy mijë vjet ka garantuar zhvillim ekonomik, shkëmbim kulturor dhe stabilitet relativ në këtë pjesë të Evropës.

Në këtë kuptim, Korridori VIII është shumë më tepër sesa një projekt infrastrukturor. Ai përfaqëson kthimin e historisë në rrjedhën e saj natyrore.

Kushtrimi i Lidhjes së Prizrenit për bashkim dhe përgjegjësi kombëtare dëgjohet sot përmes zërit të rinisë shqiptare, e cila kërkon drejtësi, dinjitet, zhvillim dhe një të ardhme më të bashkuar e më të lirë në trojet e veta.

Isuf B.Bajrami

Sot, 148 vjet pas themelimit të Lidhjes së Prizrenit, shqiptarët nuk përballen më me të njëjtat rreziqe që kërcënonin ekzistencën e tyre kombëtare në vitin 1878.

Nuk jemi përballë copëtimit të trojeve shqiptare siç ishin përballë Abdyl Frashëri dhe bashkëluftëtarët e tij.

Megjithatë, kjo nuk do të thotë se sfidat e kohës sonë janë më të vogla.

Përkundrazi, ato janë më të ndërlikuara dhe kërkojnë po aq urtësi, vizion dhe përgjegjësi.

Nëse atëherë sfida ishte mbrojtja e tokës shqiptare, sot sfida është mbrojtja e së ardhmes shqiptare.

Nëse atëherë rrezikohej territori, sot rrezikohet kapitali më i çmuar i kombit: rinia e tij.

Çdo vit, mijëra të rinj e të reja largohen nga Tirana, Prishtina, Shkupi dhe qytete të tjera shqiptare në kërkim të mundësive që shpesh nuk arrijnë t’i gjejnë në vendin e tyre.

Ata nuk largohen sepse nuk e duan vendin e tyre.

Shumica largohen sepse duan të ndërtojnë një jetë me dinjitet, siguri dhe perspektivë.

Kjo është sfida e madhe kombëtare e shekullit XXI.

Një komb nuk dobësohet vetëm kur humbet territore.

Ai dobësohet edhe kur humbet energjinë krijuese të brezit të ri, kur humbet mendjet më të arsimuara, kur humbet besimin e qytetarëve te drejtësia, te shteti dhe te mundësia për të ndërtuar të ardhmen në vendin e vet.

Pikërisht për këtë arsye, përvjetori i Lidhjes së Prizrenit nuk duhet të jetë vetëm një moment përkujtimi historik.

Ai duhet të jetë një moment reflektimi kombëtar.

Duhet të pyesim veten se çfarë do të thotë sot të jesh i përkushtuar ndaj interesit kombëtar.

Çfarë do të thotë sot të mbrosh të ardhmen e shqiptarëve?

Çfarë do të thotë sot të veprosh me të njëjtën ndjenjë përgjegjësie që i bashkoi shqiptarët në Prizren në vitin 1878?

Përgjigjja nuk gjendet në konfliktet e përditshme politike.

Nuk gjendet në gjuhën e urrejtjes, në përçarje apo në rivalitetet e pafundme që shpesh konsumojnë energjinë e shoqërisë sonë.

Përgjigjja gjendet te aftësia për të ndërtuar ura bashkëpunimi, për të krijuar institucione të drejta, për të luftuar korrupsionin, për të investuar në arsim, shkencë, teknologji, kulturë dhe zhvillim ekonomik.

Kjo është beteja e brezit tonë.

Sot shqiptarët kanë më shumë shtete, më shumë institucione, më shumë mundësi dhe më shumë liri se në çdo periudhë tjetër të historisë së tyre.

Por liria nuk është një arritje që ruhet vetvetiu.

Ajo kërkon përgjegjësi.

Kërkon qytetarë aktivë. Kërkon institucione të forta.

Kërkon drejtësi.

Kërkon besim se puna, merita dhe ndershmëria duhet të shpërblehen më shumë se lidhjet politike apo privilegjet e pushtetit.

Në këtë kuptim, zëri i rinisë shqiptare meriton të dëgjohet.

Jo sepse rinia ka gjithmonë të drejtë, por sepse asnjë komb nuk mund të ndërtojë të ardhmen duke injoruar brezin që do ta jetojë atë të ardhme.

Shqetësimet e tyre për arsimin, punësimin, korrupsionin, meritokracinë dhe mundësitë për zhvillim nuk janë çështje të një grupi apo një partie politike. Ato janë çështje kombëtare.

Prandaj, sot nevojitet një vizion i ri bashkimi.

Jo domosdoshmërisht bashkim politik në kuptimin formal të fjalës, por bashkim i energjive, ideve, potencialeve dhe aspiratave shqiptare kudo ku jetojnë shqiptarët.

Nevojitet më shumë bashkëpunim në arsim, shkencë, kulturë, ekonomi, teknologji dhe zhvillim njerëzor.

Nevojitet më shumë komunikim mes shqiptarëve dhe më pak paragjykime.

Më shumë projekte të përbashkëta dhe më pak ndarje artificiale.

Kushtrimi që vjen nga historia nuk është thirrje për konflikt.

Ai është thirrje për vetëdije.

Është thirrje për përgjegjësi.

Është thirrje për të kuptuar se e ardhmja e shqiptarëve nuk ndërtohet nga një individ, një parti apo një qeveri e vetme.

Ajo ndërtohet nga përpjekja e përbashkët e një populli që beson te vetja dhe te potenciali i tij.

Ashtu si burrat e Lidhjes së Prizrenit kuptuan se përballë sfidave të mëdha kërkohej unitet kombëtar, edhe sot shqiptarët duhet të kuptojnë se përballë sfidave të shekullit XXI kërkohet një vetëdije e re kombëtare.

Një vetëdije që respekton pluralizmin politik, por nuk harron interesat e përbashkëta.

Një vetëdije që respekton dallimet, por nuk lejon që ato të shndërrohen në pengesë për zhvillimin dhe përparimin.

Mesazhi që na vjen nga Prizreni pas 148 vjetësh është i qartë: kombet përparojnë kur dinë të bashkojnë forcat e tyre rreth qëllimeve të mëdha.

Sot qëllimi ynë më i madh duhet të jetë ndërtimi i një hapësire shqiptare më të zhvilluar, më të drejtë, më të ditur, më të lirë dhe më shpresëdhënëse për brezat që vijnë.

Ky është kushtrimi i kohës sonë.

Jo për luftë, por për dije.

Jo për përçarje, por për bashkim.

Jo për urrejtje, por për përgjegjësi.

Jo për largimin e rinisë, por për kthimin e shpresës.

Jo për të jetuar me nostalgjinë e së kaluarës, por për të ndërtuar me guxim të ardhmen.

Vetëm atëherë do ta nderojmë vërtet trashëgiminë e atyre që u mblodhën në Prizren më 10 qershor 1878.

Vetëm atëherë do të dëshmojmë se mësimi i tyre nuk ka mbetur thjesht histori, por është shndërruar në frymëzim për një të ardhme më të bashkuar, më të lirë dhe më të denjë për shqiptarët kudo që jetojnë.