---

---

Nga Aurenc Bebja*, Francë – 14 shkurt 2026

“The Australian Jewish News” ka botuar, të premten e 26 tetorit 1973, në faqen n°17, rrëfimin e Edward Mantus asokohe në kërkim të hebrenjve sefardë në Shqipërinë Maoiste, të cilin Aurenc Bebja, nëpërmjet Blogut “Dars (Klos), Mat – Albania”, e ka sjellë për publikun shqiptar :

Hebrenjtë Sefardë në Shqipërinë Maoiste

Pas dëbimit nga Spanja dhe Italia e Jugut në shekujt XV dhe XVI, hebrenjtë sefardë u vendosën në Shqipëri me ftesë të turqve osmanë.

Sot, Shqipëria është aleatja e izoluar e Kinës në Ballkan. Edward Mantus raporton mbi jetën e disa qindra hebrenjve që ende jetojnë nën këtë regjim maoist.

Në pikën kufitare të Hanit të Hotit, të gjitha librat dhe revistat që kisha me vete u konfiskuan, përfshirë “The Jewish Chronicle”. Kjo ishte pritja ime në Republikën Popullore të Shqipërisë, bastion i regjimit maoist të Enver Hoxhës që nga viti 1946 dhe aleate e vendosur e Kinës komuniste.

Edhe pse posterat shpallin “Rroftë marksizëm-leninizmi”, as rusët nuk janë të mirëpritur këtu — as amerikanët, as jugosllavët dhe as izraelitët. Propaganda anti-izraelite është pjesë e përditshme e transmetimeve shqiptare. Marrëdhëniet me botën arabe janë të mira dhe kohët e fundit kishte vizituar vendin një grup folklorik egjiptian.

S’ka “çifutë”

Në Shqipëri jetojnë rreth 300 hebrenj, megjithëse zyrtarët qeveritarë pranonin me hezitim se pakicat përbëheshin vetëm nga “disa ciganë dhe disa grekë”.

Ata shfaqnin bezdi kur pyeteshin për çifutët dhe fillimisht pretendonin se nuk kishte fare hebrenj.

Gjatë udhëtimeve të mia të gjera në vend për kërkime mbi muzikën popullore, arrita të kontaktoj disa hebrenj — pasardhës të një komuniteti të përmendur për herë të parë në shekullin XII nga udhëtari i guximshëm hebre Benjamin i Tudelës.

Historia më e fundit e hebrenjve në Shqipëri fillon në shekullin XVI, kur shumë hebrenj nga Spanja u vendosën në vend me ftesë të osmanëve, të cilët sunduan Ballkanin për afro 450 vjet, deri në vitin 1913.

Në disa qendra kishte komunitete të mëdha hebraike, kryesisht tregtarë, me sinagoga të ndërtuara sipas stileve kastiliane, katalanase, portugeze dhe apuliane.

Të paktën gjysma e popullsisë së sotme hebraike jeton në Tiranë, kryeqytetin me rreth 200.000 banorë. Grupi i dytë më i madh, rreth 60 vetë, jeton në Vlorë (ish-Valona), një port detar që ishte qendër e rëndësishme e vendosjes hebraike në shekujt XVI dhe XVII.

Në vitin 1685, gjatë luftës turko-veneciane, shumë hebrenj të Vlorës u larguan drejt Beratit, ku Shabatai Zvi, mesia i rremë, ishte internuar nga turqit.

Ndalimi

Nuk munda ta vizitoja personalisht Vlorën, pasi ishte zonë e ndaluar, por takova një familje nga qyteti që kishte një vetëdije të fortë hebraike.

Durrësi (ish-Durazzo) kishte mbi 1.000 hebrenj në fillim të shekullit XIX, por rënia e portit bëri që shumë të shpërnguleshin drejt Selanikut. Sot kanë mbetur vetëm pak familje. Hebrenj të paktë jetojnë edhe në Shkodër, Berat, Elbasan dhe vende të tjera.

Komuniteti hebraik mori njohje zyrtare vetëm në vitin 1937. Pak para shpërthimit të Luftës së Dytë Botërore, Mbreti Zog u dha azil politik 150 hebrenjve që iknin nga Austria dhe Gjermania, përpara se edhe vetë të largohej në mërgim.

Kunata e tij, rastësisht, ishte një hebreje e konvertuar, gruaja e Dr. Michael Deutsch, nga Senta e Jugosllavisë.

Hebrenjtë shqiptarë nuk u dëmtuan gjatë pushtimit gjerman të vitit 1943, i cili zgjati një vit. Marrëveshja gjermano-italiane vendosi pjesë të Jugosllavisë nën kontrollin e shqiptarëve dhe shumë hebrenj nga Serbia dhe Kroacia ikën në këtë territor të aneksuar ku u trajtuan mirë nga popullsia vendase dhe, me një përjashtim të madh, nga forcat pushtuese italiane.

Ky përjashtim ndodhi kur hebrenjtë e burgosur në Prishtinë iu dorëzuan gjermanëve dhe u dërguan në Beograd, ku u vranë.

Vrasjet

Pas kapitullimit të Italisë në vitin 1943, gjermanët morën kontrollin e territorit jugosllav të aneksuar ndaj Shqipërisë. Në prill të vitit 1944, 300 hebrenj u burgosën në Prishtinë, ku të tjerë u dërguan për t’u bashkuar me ta. 400 u deportuan në Bergen-Belsen dhe vetëm 100 mbijetuan.

Me ardhjen në pushtet të Enver Hoxhës në vitin 1946, Shqipëria u shndërrua në një shtet pothuajse hermetikisht të mbyllur dhe hebrenjtë u zhdukën nga vëmendja publike.

Në vitin 1952, Izraeli ofroi viza për çdo hebre që dëshironte të largohej. Mbi 50 familje u përfshinë, por askush nuk u lejua të largohej. Në vitin 1953, u raportua se hebrenj që përpiqeshin të arratiseshin drejt Italisë ose Greqisë u qëlluan dhe pronat e tyre u konfiskuan.

Deri në fund të viteve 1950, shërbesat fetare hebraike mbaheshin fshehurazi në Tiranë dhe Vlorë. Por regjimi maoist u bë gjithnjë e më armiqësor ndaj çdo shprehjeje fetare. Në vitin 1965, çdo praktikë fetare, publike apo private, u ndalua dhe u shpall vepër penale, madje edhe zotërimi i librave fetarë.

Që prej asaj kohe nuk ka shkolla hebraike, organizata komunitare apo rabinë. Është e dyshimtë nëse edhe sot disa hebrenj guxojnë të luten në fshehtësi në shtëpitë e tyre.

Hebrenjtë ende gjenden mes profesionistëve shqiptarë, përfshirë një mjek të njohur në Tiranë dhe disa pedagogë universitarë, kryesisht në fakultetin e gjuhëve.

Bllokimi

Takova disa hebrenj, të gjithë sefardë. Ata ishin shumë të kujdesshëm në biseda dhe ngurronin të flisnin hapur. Megjithë propagandën e vazhdueshme anti-izraelite, ata shprehën dëshirën për të “vizituar” Izraelin — një dëshirë që nënkuptonte shumë më tepër.

Mundësia që Shqipëria të lejojë vullnetarisht emigrimin e tyre është minimale. Zyrtarët sulmojnë shpesh Bashkimin Sovjetik për lejimin e emigrimit hebraik, duke e quajtur atë “lejueshmëri” të Kremlinit.

Kur u përmenda se Kina kishte lejuar të gjithë hebrenjtë e saj të largoheshin, duke mos lënë asnjë pas, bashkëbiseduesi im mbeti për një çast pa fjalë.

Një ndërhyrje përmes Kinës mund të jetë e vetmja rrugë për të lejuar emigrimin e komunitetit hebraik shqiptar.

Edhe pse asnjë hebre nuk mban poste të rëndësishme politike dhe pak janë anëtarë të Partisë Komuniste, nuk ka persekutim aktiv përveç ndalimit të përgjithshëm të fesë. Megjithatë, asimilimi është i shpejtë dhe, nëse nuk ndërmerret asgjë së shpejti, ky komunitet rrezikon të zhduket plotësisht.

© Jewish Chronicle News Feature Service

Saimir Kadiu/

Delegat i Elbasanit ( bashke me Dervish bej Biçakçiu, Shefqet Daiu, Mithat Frashëri), nënshkrues i Aktit të Pavarësisë dhe anëtar i kabinetit të Ismail Qemalit.

Lef Nosi është krijuesi i filatelisë shqiptare.

Familjarët e të afërmit e Lef Nosit, saktësojnë se nën drejtimin e Nosit, qeveria e Vlorës nxori gjashtë emisione pullash, ku më interesanti ishte ai i pullave të vulosura me shqiponjën dykrenore dhe shkrimin “Shqipënia”.

Nga kujtimet e të afërmve dhe miqve mësohet se Lef Nosi i ka dhuruar “British Muzeumit” 65 ekzemplarë të pullave postare, me qëllim për ta ruajtur si etalon në këtë institucion prestigjioz dhe për të shmangur falsifikimin e tyre.

Po kështu, pulla dhe reperte arkeologjike shqiptare Lef Nosi i ka dhuruar nëpërmjet mikes së tij, Margaret Hazllëk, universitetit të Aberdinit në Skoci për t’i ekspozuar në muzeun e tij prestigjioz .

Lef Nosi ka qenë njohës i gjuhëve turqisht, greqisht, frëngjisht, gjermanisht dhe italisht.

Nga bashkëkohësit thuhet se Lef Nosi kishte bibliotekën e dytë të Shqipërisë, pas bibliotekës së Mit’hat bej Frashërit (1880-1949), një figurë tjetër e qëndresës anti-komuniste.

Bërthama e fondit të albanologjisë dhe ballkanologjisë në bibliotekën publike “Qemal Baholli”, në Elbasan, mban vulën personale të Lef Nosit, madje që në themelimin e saj, duke qenë edhe në këshillin shkencor të bibliotekës së asaj kohe.

Ai blinte rregullisht libra të shkruara për Shqipërinë dhe ia dhuronte bibliotekës, ndër të cilën mbajnë vulën e tij: “Historia dhe përshkrimi i Shqipërisë së vjetër të veriut, gegërisë”; “Banka Kombëtare e Shqipnis”; “Albania the master Key to the Near East” i botuar më 1919; “The Balkan Peninsula”, me autor Frank Fox, botuar në vitin 1915.

Aq i madh ishte personaliteti i Lef Nosit sa qe pranohej edhe nga vete komunistet…

Ja cfare shkruan Qemal Stafa ne nje leter drejtuar Nosit:

“I nderuari Lef Nosi. Së pari dëshiroj t’ju tregoj gëzimin shpirtnuer që më ka shkaktuem njoftja e juej, gëzim qi jam i sigurtë nuk do ta konsideroni si shfaqjen e një konvenience të zakones, por si një realitet…” dhe në përfundim: “Përherë në dispozicion të juej përsa të ju nevojitet. Ju lutem të pranoni shprehjen e nderimit më të thellë. Qemal Stafa, Via Nicolini, 5 Casellai”.

Por clirimi i vendit e gjeti Lef Nosin ne nje pozicion shume te veshtire… Pjesemarrja e tij ne Keshillin e Regjences gjate pushtimit gjerman solli jo vetem fundin e tij fizik, por edhe denigrimin e gjithe vepres se tij patriotike dhe filologjike.

Patriotizmi i tij ishte ne drejtimin e duhur, por ndoshta zgjodhi apo rrethanat e kohes i afruan anijen e gabuar…por absolutisht nuk i leu duart me gjak shqiptaresh.

Me 1 shkurt 1946 ne Tirane u hap gjyqi kundër regjentëve Patër Anton Harapi, Lef Nosin dhe Maliq Bushati.

Gjyqi u zhvillua në sallën e kinema “Kosova”, i cilësuar “gjyq ushtarak i Tiranës” edhe pse të akuzuarit nuk ishin dhe nuk kishin qenë kurrë ndonjëherë, asnjëri, ushtarak. Të tre të akuzuarit u thirren “kriminelë të luftës” dhe “armiq të popullit”. Trupi gjykues qe kryesohej nga major Irakli Bozo, pati në përbërje: major Gjon Banushi, major Tonin Jakova dhe prokuror major Misto Treska.

Të nesërmen gazeta “Bashkimi” vijoi me njoftime propagandistike: “Krerët e Tradhtisë japin llogari”, “Lef Nosi në bankën e të akuzuarve”.

Sipas reporterit të kronikës së gjyqit, Lef Nosi u paraqit në gjyq i drobitur, i lodhur dhe me zor nxirrte fjalët nga goja. Referuar dosjes hetimore-gjyqësore dhe procesit të gjykimit, zhvilluar më 1 shkurt 1946, Lef Nosi akuzohej se: gjatë okupacionit italian, në bashkëpunim me Mustafa Krujën, ka qenë kryetar i komisionit të Elbasanit për mbledhjen e ndihmave të leshit, për ushtarët e Italisë fashiste; ka qenë kryetar i Komitetit Qarkor të Ballit për Elbasanin; përgjegjës për krijimin e çetave bashibozuke të Ballit, në prefekturë (jepen emrat e vendeve ku janë krijua çetat balliste sipas rretheve); ka qenë nisiator, pas kapitullimit të Italisë fashiste, për krijimin e Komitetit Ekzekutiv Provizor Kuisling, për krijimin e Asamblesë Kombëtare; anëtar i Regjencës; ka inspiruar, urdhëruar e ndihmuar okupatorin në veprimet kriminale, vrasje, tortura, arrestime, burgime, internime e shpërngulje të popullatës në kampet e shfarosjes; ka bashkëpunuar me konsullin Von Scheinger; ka inspiruar dhe ndihmuar organizatat tradhtare të Ballit Kombëtar e Legalitetit; ka qenë vegël e ndigjueshme e okupatorit , etj.

Pjesa me e madhe e akuzave ishte e pabesueshme edhe per vete trupin gjykues, por vendimi ishte marre prej kohesh…

Nuk u pushkatuan thjeshte tre kuislinge nga regjimi komunist, por tre figura nga me te rendesishmet e historise dhe kultures shqiptare…

Keshtu perfundoi jeta e Lef Nosit, i kryqëzuar nga tri regjime.Fillimisht është arrestuar nga turqit, është internuar nga italianët dhe më në fund u pushkatua nga komunistët.

Pas vitit 1990 Lef Nosi eshte nderuar si patriot i shquar dhe dekoruar nga Presidenti i Republikës Bamir Topi, me Urdhrin “Gjergj Kastrioti Skënderbeu”.

Eshte shpallur Qytetar Nderi i Elbasanit dhe ne bulevardin kryesor te Elbasanit eshte ngritur statuja e tij.

NGA ROLAND QAFOKU/

Nuk ka asnjë vendim të Kongresit të Lushnjes atë shkurt të vitit 1920 që Tirana shpallej kryeqytet. Po si u bë qendra e shtetit shqiptar qyteti që as mendohej të ishte i tillë? Si u bë kryeqytet ky qytet që ishte nënprefekturë dhe varej nga prefektura e Durrësit? Ndërsa karvani me kuaj dhe karroca shkonin nga Lushnja drejt Durrësit kryeqytet, te Ura e Dajlanit italianët kishin zënë pritë me një arsenal armësh. Ushtria italiane ndodhej ende në Durrës dhe ata nuk e njihnin Kongresin e Lushnjes. Kështu, kishin organizuar të bënin luftë me qeverinë e sapoformuar në Lushnje.

Në krye të karvanit ishte Ahmet Zogu vetëm 24 vjeç e 3 muaj që sapo ishte zgjedhur ministër i Brendshëm. Për të mos bërë luftë sepse viktimat do ishin të mëdha nga të dy palët, ai mori një vendim që hyri në histori. “Do shkojmë në Tiranë dhe qeverinë do ta vendosim në banesat e mamasë time” tha djaloshi me baba nga Mati dhe nënë nga Tirana. Kaq mjaftoi, karvani u drejtua drejt Tiranës atë 11 shkurt 1920 dhe po atë ditë ministrat u sistemuan ku të mundnin në “banesat e mamasë së Zogut”. Dy ditë më pas Zogu nxori dhe firmosi shkresën e parë nga “banesa e mamasë” si ministër i Brendshëm drejtuar të gjitha prefekturave teksa shkroi: “Tirana u shënue për kryeqytet” (Shkresa e datës 13 shkurt që po e publikoj).

Pra, Tirana as ishte zgjedhur, as ishte caktuar, as ishte votuar dhe për këtë nuk ishte marrë ndonjë vendim, por thjesht ishte shënuar. Ky është një rast unikal në botë që një qytet të bëhej kryeqytet pa asnjë vendim. Po ku kishte më mirë se Tirana të bëhej kryeqyet? Dukej sikur vetë Zoti e kishte zgjedhur që qyteti i themeluar në vitin 1614 të bëhej kryeqendra e Shqipërisë dhe kjo u sanksionua në kushtetutë të ishte i përhershëm në vitin 1925. Megjitahtë, kjo u arrit dhe me lëhtësi. E vërteta është se pati shumë kundërshti dhe historianët pak shkruajnë për këtë. Kandidatë potencialë ishin Durrësi, Elbasani, Belshi, Korça dhe veçanërisht Shkodra për të cilin kishte propozime serioze deri nga personalitete të larta si Fan Noli, Luigj Gurakuqi dhe të tjerë. Por, për fat kryeqytet mbeti Tirana.

E para ambasadë që u vendos në Tiranën kryeqtet ishte ajo amerikane në korrik të vitit 1922. Të gjitha të tjerat ishin në Durrës. Diplomati Maxëell Blake që ishte edhe shefi i parë i ambasadës amerikane në Shqipëri me statusin komisioner mori me qira godinën “Sarajet e Toptanëve” që për fat ndodhet akoma dhe ato ditë i shkruante Departamentit të Shtetit: Unë mendoj që të instalohemi në Tiranë, ndryshe nga legatat e tjera sepse parashikoj që ky do jetë edhe kryeqytet i përhershëm”. Gjithçka më pas është histori. Sapo në Kushtetutën e vitit 1925 Tirana u shpall kryeqytet i përhershëm Kongresi Amerikan mori një vendim për të ndërtuar të parën godinë jashtë kufijve të SHBA dhe kjo ishte ambasada amerikane në Tiranë, pikërisht godina që ndodhet edhe sot.

Sot pas 106 vjetësh na mbetet të themi vetëm që jemi me fat që Tirana “u shënue” kryqytet. Asnjë qytet tjetër nuk do kishte marrë rëndësinë që mori Tirana por dhe asnjë qytete tjetër nuk do kishte dashamirësinë dhe tolerancën që jo vetëm të bëhej kryeqytet por edhe të pranonte çdo shqiptar të ardhur nga çdo cep I vendit. Këtë e perifrazoi aq bukur burri më i mençur dhe personaliteti i profilit më të lartë që ka nxjerra Tirana, Hafiz Ibrahim Dalliu kur mësoi që Tirana ishte “shënue kryeqytet” i cili lëshoi nga goja një thënie lapidare: Lum Tirana kryeqtet, mjer tironsit çër i gjet. Rroftë Tirana kryeqytet dhe tiransit që na pranuan në këtë qytet!

SHPENDI TOPOLLAJ/

Historia njerëzore, shpesh herë është ndriçuar dhe ka arritur në zbulime të mëdha, edhe falë largpamësisë, guximit dhe këmbënguljes të disa personaliteteve të shquara. Mjafton të sjellim shembullin e arkeologut gjerman Henrih Shliman (Heinrich Schliemann 1822 – 1890), i cili pas një pune disa vjeçare, duke u mbështetur te vepra e Homerit, zbuloi muret e Trojës. Natyrisht, që popujt e ndryshëm, me fantazinë e tyre na kanë dhënë perla mitologjike apo letrare, ku shquhen sidomos, autorët e vjetër grekë. Ne jemi të ndërgjegjshëm, se shumica e personazheve, por edhe ngjarjeve të përshkruara prej tyre, janë pjellë e imagjinatës, por kurrsesi vendet ku ata personazhe kanë vepruar dhe ato ngjarje janë zhvilluar. Janë lehtësisht të përcaktuara trevat e vendndodhjet për të cilat kanë dëshmuar historianët me emër në punimet e tyre serioze. Kështu që askush nuk mund të verë në dyshim, faktin se tempulli i Delfit, ndodhej në Fokidë, rrëzë malit Parnas, ku poetët frymëzoheshin, pasi mendohej se ishte vendi ku qëndronin muzat, Apoloni e Dionizi. Po kështu, dihet se Termopilet ku u zhvillua beteja heroike e Leonidës me njëmijë ushtarët e tij, kundër persëve, ndodhet në një Grykë në Thesali. Mirëpo, ka disa gjëra që ende ngjallin dyshime dhe nuk kanë marrë një përgjigje përfundimtare. Kjo mund të thuhet edhe për përcaktimin e vendit ku gjendej Tempulli i Dodonës, që po t`i referohesh enciklopedive, rezulton se ai ndodhej njëzetedy kilometra në jugperëndim të Janinës, në qytetin me të njëjtin emër, që u përkishte fiseve ilire të Thesprotëve apo Molosëve dhe konsiderohej si qendra e Pellazgëve. Por në vazhdim, ndesh përcaktimin se Dodona ishte një orakull i lashtë, kushtuar Perëndive Zeus dhe Nënës së Perëndive. Herodoti thotë se ai qe krijuar qysh nga mijëvjeçari i dytë para e. r. Për rëndësinë e tij, pasi aty merreshin përgjigjet e Zeusit nga priftërinjtë, ka folur Euripidi te “Melanippe”, dhe dihet se tempulli gëzonte reputacion përtej Epirit dhe Greqisë, dhe në shek. III – të para. e. r. Pirro i Epirit ngriti tempullin madhështor të Zeusit, kur kishte shekuj që ai quhej “Zeusi i Molosëve”. Madje edhe teatri që Pirro ndërtoi, ekziston edhe sot e kësaj dite. Në pamje të parë, duket se këtu nuk ka vend për diskutime. Por ja që profesor Josif J. Risto nuk është i këtij mendimi dhe për këtë, ai jep faktet, argumentet, referencat dhe deduksionet e veta të mbështetura në studimet e tij dhe ato çka dalin nga Homeri në letërsi, Herodoti në histori, Straboni, dhe Ptolemeu në gjeografi etj. të cilat të çojnë te mbrojtja e tezës se “Tempulli i Dodonës, mund të ketë qenë më në veri, ndoshta në territore që sot ndodhen në Jugun e Shqipërisë (në Thesproti, Molosi ose afër Kolonjës)”. Për këto mendime, ose sikurse i quan ai vetë, hipoteza, prof. Josifi gjen rastin të bisedojë me një shkencëtar francez, zotin Lemer, njohës i thellë i historisë tonë dhe dashamirës i madh i shqiptarëve. Bisedën që bëri me të, ai të riprodhuar e boton te libri i tij “Identifikimi i faltoreve të lashta në Shqipërinë Juglindore”. Libri nuk ka shumë faqe, por me ato që autori parashtron, të fut në mendime. Kuptohet që ai e njeh shumë mirë mitologjinë dhe di ta zbërthejë dhe interpretojë atë në funksion të ideve që ka. Dhe është interesante, se edhe zoti Lemer, në dialogun pyetje – përgjigje, ia miraton të gjitha ato çka Josifi kumton, e për më tepër e nxit që ta thellojë studimin e tij, qoftë edhe në konsultim me specialistë të fushës, apo qarqet akademike. Dhe të mos thyhet nga një farë indiferentizmi që rëndom bije në sy në raste të tilla, jo nga keqdashja, sesa nga ajo që nuk kemi pse i futemi këtyre historive, se pak a shumë e kemi thënë fjalën tonë. Por në shkencë, debati duhet mbajtur gjithmonë i ndezur dhe nuk ka asgjë të keqe kur shkëmbehen mendimet, pasi vetëm kështu shkohet tek e vërteta. Vetë Josifi shprehet se i jam futur kësaj pune kërkimore për zbardhjen e të vërtetave historike edhe nga dashuria për vendlindjen time. Po ku mbështetet bindja e Josifit? Ato janë plot njëmbëdhjetë pika të cilat i gjen të arsyetuara edhe profesori Lemer. Ai i rreshton kështu ato: E para: Gjeografi, Straboni dhe Pindari citojnë se Dodona, ndodhet larg, në kufijtë e fundit të Epirit (Toskërisë). Aty ndodhen malësitë e Kolonjës (Gramozi, Radomi, Malet e Barmashit), me pamje të mrekullueshme (tërheqëse në pamje) dhe për të ftohtin e dimrit (dimërashpër). E dyta: Dodona ndodhet afër qytetit Ella ose Sella. Në malësitë e Barmashit ndodhet një vendbanim i vjetër: Maja e Sellarëve ose Sellarë. E treta: Dodona ndodhet pranë një lumi në një faqe mali. Në vendin e quajtur Shkëmbi i Manit ka burime të shumta dhe moçale, ku kalon dhe një lumë, që buron nga malet e Barmashit, degë e Vjosës, që përligj ngricat (Langricat). E katërta: Mali i Gradishtës dominohet nga Lisi e dushku (kujtoni Lisin e shenjtë të Dodonës, dhe fëshfëritjen e gjetheve, ku udhëtari Pausania në shek, II – të të e.s.  pa se kishte mbetur vetëm njëri Lis, të cilin e prenë të krishterët aty nga viti 391). Pastaj, emri i malit afër Dodonës, ishte Tomaros, por ja që dushqet kanë mbetur vetëm në Gradishtë. Së pesti: ka shumë domethënie ajo që Varri i Lames (i lartë, sikurse është vërtetë) është në formë tume dhe po të vërtetohej kjo nga specialistët, do të ishte diçka me shumë vlerë. E gjashta: Përfund malit të Gradishtës, deri në Grykën e Lumit te Shkëmbi i Manit, shtrihet në njëqind hektare fusha e Barmashit (aty ku u goditën gjermanët më 6 korrik 1943) që sipas Eustathit sigurohej edhe mbijetesa. E shtata: Nga të vjetrit ka dëshmi se ajo fushë ishte shumë pjellore dhe plot livadhe të mira për kullotë. E tillë është kjo trevë me livadhet e Radomit, Shelegurit dhe Gramozit. Dodona nga ana e saj kishte tufa të mëdha dhensh, dhe sellarët janë të njohur si popull blegtor. E teta: Pindari flet për pamjen e mrekullueshme që përftohej nga larg Pindit, afër Peoneve, ku ndodhen malet Dodonianë. Kjo askund tjetër më mirë se në malet e Kolonjës, Barmashit nuk gjendet. Pra, të gjitha gjasat janë që aty të jenë këta male. E nënta: Sipas gjeografit Klaudi Ptolemeu (Claudius Ptolemaeus) i Aleksandrisë, që kishte folut para Kopernikut për lëvizjen e planeteve, mali Tomar i bije të jetë në kufirin verior të Epirit, në territorin e Molosisë Pelazgjike, ku ndodhet lugina e Osumit (Apsus) dhe ajo e Vjosës (Aos) dhe pikërisht Tomari duhet të jetë Gradishta ose Radomi. E dhjeta: Ajo për çka flet Homeri se pas Enianëve vijnë Perrebetë që banojnë rreth Dodonës dimërkeqe, kuptohet se ata ishin banorë rreth malësisë së Barmashit, pra Dodonës dimërkeqe. E njëmbëdhjeta: Ne e kemi mësuar fatin tragjik të Orestit nga krijimtaria e Eskilit, Sofokliut, Euripidit, Rasinit e Gëtes. Por Josif Risto në interes të librit të tij studimor, na tregon se kur ai vrau nënën e tij Klitemnestrën për t`u hakmarrë ndaj asaj që bashkë me të dashurin e saj Egjistin i vranë të atin, Agamemnonin që ishte kthyer nga Troja, ngaqë nuk gjeti qetësi në Delf, shkoi në Dodonë për t`u çliruar nga mëkati, pra në vendin e të parëve të tij. Prof. Josifi me gjithë parashtresat e tij është i vetëdijshëm se puna studimore duhet thelluar e shpënë më tej, gjë që kërkon shpenzime jo të vogla. Se nuk është e kollajtë të kryesh gërmime arkeologjike për të gjetur gjurmë të hershme qytetërimi apo qoftë edhe artefakte. Kuptohet që kjo i takon të adhmes, por duhet përshëndetur puna e bërë nga zoti Josif J. Risto i cili duke qënë edhe kryetar i shoqatës atdhetare – kulturore “Kolonja”, nuk ngurron ta thotë fjalën e tij si intelektual erudit dhe adhetar, pasi historia jonë ka ende shumë momente që duhen ndriçuar me guxim.  

Rafael Floqi/

Abstrakt

Ky studim shqyrton me qetësi dhe detaj rolin e Abaz Kupit dhe i Lëvizjes së Legalitetit në emigracionin shqiptar, përballë përpjekjeve anglo-amerikane të pasluftës për të rrëzuar regjimin e komunizmit në Shqipëri. Duke u bazuar në dokumente të deklasifikuara të CIA-s, raporte historike dhe literaturë dytësore, analizohen pretendimet, realiteti arkipor dhe pasojat e përzier për identitetin dhe memorien historike shqiptare. Qëllimi është të ndahen fakte, hipoteza dhe mit — dhe të paraqitet një pamje sa më e ndërgjegjshme historike.

---

1. Konteksti historik: Shqipëria pas 1944 dhe krijimi i Legalitetit

Pas mbarimit të Luftës së Dytë Botërore, Shqipëria u përfshi shpejt në orbitën sovjetike; regjimi i të Enver Hoxha konsolidoi pushtetin e tij me spastrim sistematik politik dhe represion brutal kundër çdo opozite. Në këtë realitet, shumë protagonista të periudhës para-komuniste dhe të rezistencës kundër pushtuesve — ushtarakë, politikanë, nacionalistë — u detyruan të largoheshin nga vendi.

Në këtë valë emigracioni politik, Abaz Kupi, ish-komandant i xhandarmërisë dhe figura kryesore e lëvizjes mbretërore, u bë simbol i rezistencës antikomuniste. Legaliteti — themeluar si lëvizje për restaurimin e monarkisë — u shndërrua në bërthamën ideologjike të emigracionit, me mbështetjen e shumë bashkëpunëtorëve, emigantë dhe simpatizantë. Historia para-’44 dhe aktivitetet e tij gjatë luftës përbëjnë sfondin mbi të cilin ndërtohej besimi për rivendosjen e një Shqipërie “me vlera perëndimore”.

Sipas literaturës historike, Legaliteti në Shqipërinë para-komuniste pati ndikim të rëndësishëm; në dokumentet e kohës fokusohej organizimi i strukturave, vlera ideologjike dhe përpjekjet për bashkim të forçave antikomuniste. Gazeta Atdheu+1

Por me ardhjen e regjimit komunist u shuajt çdo shpresë reale për veprim të hapur politik në Shqipëri — emigracioni dhe Legaliteti përfshihen në faza të reja: rrjete diplomatikë, emigracion, dhe më pas — me përpjekjet perëndimore — plane infiltrimash dhe operacionesh të fshehta.

---

2. Operacioni BGFIEND / VALUABLE: struktura, objektivat dhe premisat

Në vitin 1949, si pjesë e përpjekjeve të para të përbashkëta të SHBA-së dhe Britanisë së Madhe për të kundërshtuar ekspansionin sovjetik në Ballkan, u miratuan planet për operacionin që do të quhej BGFIEND sipas kodit amerikan (e njohur nga britanikët si Operation Valuable). Synimi kryesor ishte rrëzimi i regjimit komunist në Shqipëri përmes infiltrimit të emigrantëve, formimit të “Government-in-exile” dhe nxitjes së kryengritjeve. 

Dokumenti themelor i projektit tregon se qëllimi më i lartë ishte “the overthrow of the Soviet dominated Albanian Government, thereby facilitating the establishment of a Government which is responsive to and supported by the people of Albania.” Këtu përfshiheshin edhe objektiva të tjera: ndalimin e përdorimit të Shqipërisë si bazë për komunistët, frenimin e influencës sovjetike në Mesdhe, dhe stimulimin psikologjik kundër regjimeve komuniste në vendet e Europës Lindore. CIA

Strategjia do të përfshinte: stërvitje paramilitare jashtë vendit (në kampe sekrete nën mbikëqyrje perëndimore), infiltrime me udara ajrore ose detare, themelim “National Committee for Free Albania” — një strukturë emigracioni me mision politik dhe operativ — dhe aktivitete propagandistike. National Archives+2BLOKU KOMBTAR INDEPENDENT+2

Kjo u vlerësua nga udhëheqësit e inteligjencës perëndimore si mundësi reale për të goditur fizikisht dhe ideologjikisht regjimin e Hoxhës. Por planet më vonë do të dështojnë tragjikisht, jo për shkak të mungesës së vendosmërisë, por për tradhti të thellë dhe keqorganizim.

3. Abaz Kupi dhe lidhja me BGFIEND: Çfarë thonë dokumentet e deklasifikuara

Nga kërkimet në dosjet publike të CIA-s rezulton se Abaz Kupi figuron në dokumentet operative si “Abbas Kupi / KUPI (Legalist leader)”. Në vëllimin OBOPUS BGFIEND, Volume 6 (1954), Legaliteti identifikohet si një nga organizmat kryesore emigracioni që mund të përdorej si bazë politike për operacionin. CIA+1

Megjithatë, në asnjë dokument nuk gjejmë emrin e tij në listat e komandove të infiltruar, nuk gjenden ndonjë urdhër për dërgim në Shqipëri në emër të tij, dhe as nuk ka shënime që ai të ketë marrë pjesë në misione ushtarake. Përkundrazi — në një raport të brendshëm të CIA-s për vlerësimin e “assets” shqiptarë thuhet qartë se Kupi është “politically valuable but militarily unusable”. Kjo do të thotë se ai njihte peshën politike dhe simbolike të emigracionit, por për sigurinë e operacioneve u konsiderua i papërshtatshëm për veprime operative. National Archives+1

Pra, roli i tij në kuadrin e BGFIEND ishte më shumë politik-organizativ: ndihmoi në kontaktet me emigracionin, në identifikimin e elementëve potencialë për rekrutim, dhe në mbajtjen e legjitimitetit të Legalitetit — por jo si komandant ose agjent mbledhjeje.

Në këtë mënyrë, dokumentet hedhin poshtë disa nga mitet më të përhapura që e paraqesin Kupin si bashkëpunëtor të drejtpërdrejtë operacional të CIA-s. Ky dallim — mes “asset politik” dhe “operativ” — është themelor për interpretimin historik dhe etik të rolit të tij.

4. Dështimi tragjik: infiltrime, tradhti dhe përforcim i regjimit

Dështimi i BGFIEND është dokumentuar hollësisht në dosjet e përgjegjshme. Një nga faktorët kryesorë ishte tradhtia e agjentit të dyfishtë Kim Philby, që punonte për shërbimin britanik MI6 dhe në të njëjtën kohë për sovjetikët. Dokumenti i deklasifikuar CIA-RDP70B00338R000300220048-9 përshkruan se informacione kyçe — vendet e zbarkimit, emrat e agentëve, kodet — u bënë publike te Sigurimi i Shtetit shqiptar përpara se misionet të realizoheshin. BLOKU KOMBTAR INDEPENDENT+1

Sipas raporteve, nga më shumë se njëqind agjentë që u infiltruan gjatë periudhës 1949–1954, vetëm pak arritën të mbijetonin dhe të kthehen; shumica u arrestuan, internuan, u ekzekutuan ose u zhdukën. Historianët konsiderojnë BGFIEND si “misionin më të madhe dhe më të shëmtuar dështim” të CIA-s në Evropën Lindore. Brill+2Xi’an Jiaotong-Liverpool University+2

Ky dështim, përtej humbjes njerëzore, pati edhe pasoja strategjike dhe simbolike: forcoi regjimin shqiptar në brendësi, konsolidoi strukturat represive dhe shkatërroi shpresat e një ndërhyrjeje perëndimore efektive — të paktën në afat të shkurtër.

Në këtë skenar, faktet tregojnë se Legaliteti dhe emigracioni shqiptar nuk ishin mjet real për ndryshim të brendshëm, por u shndërruan në instrument propagandistik, nostalgjie dhe ruajtjeje identitare — një realitet që do të dominojë për dekada.

5. Abaz Kupi në SHBA: Legaliteti si komunitet emigrantësh

Pas ndërprerjes faktike të operacioneve sekrete, emigracioni mbeti forma kryesore e rezistencës politike për shqiptarët jashtë Atdheut. Legaliteti, nën drejtimin e Kupi, u institucionalizua si organizatë emigracioni me degë në qytete të mëdha si New York, Detroit, Boston e Çikago. Aktivitetet përfshinin tubime, përvjetorë përkujtimorë, botime në diasporë dhe ruajtjen e trashëgimisë së monarkisë — jo si projekt për kthim të armatosur, por si komunitet identitar dhe politik.

Në raportet e CIA-s të periudhës 1955–1960, emigracioni shqiptar në SHBA përshkruhet si “politically active but operationally neutralized”: do të thotë se nuk kishte asnjë kapacitet për veprime paramilitare, por ruante aktivitetin politik dhe propagandistik. Dokumenti për grupet emigrante të Evropës Lindore e liston Legalitetin si një prej organizatave me prani në Amerikë, por pa ndikim të drejtpërdrejtë në Shqipëri. BLOKU KOMBTAR INDEPENDENT+1

Kjo tregon se, përtej humbjeve të mëdha të pas ’54, emigracioni mbeti — për disa — një shpresë ideologjike, një rrugë për të ruajtur identitetin, për të mbajtur gjallë narrativën mbretërore dhe për të protestuar ndaj regjimit komunist në distancë.

6. Përballja me interpretimet mediatike: rasti i artikullit të Gazetës Dita

Në vitin 2023, gazeta shqiptare Gazeta Dita publikoi artikullin “Dritë-hijet e ‘nacionalistit’ Abaz Kupi”, në të cilin paraqiten kritika serioze ndaj figurës së Kupit: nga akuzat për “politikë personale”, deri te pohime se Legaliteti — me Bashkëpunimin e tij — kishte bashkëpunuar me pushtuesit fashistë dhe kishte penguar luftën e partizanëve kundër nazistëve. Gazeta Dita

Kur ballafaqojmë këtë interpretim me dokumentet e CIA-s dhe me hulumtimin arkivor, del se:

Është e vërtetë që roli i Kupit ka qenë i debatueshëm dhe konservator ndaj Frontit Nacional-Çlirimtar; shumë burime historike e vlerësojnë Legalitetin si rival ideologjik dhe shpesh si pengesë për bashkimin e forcave antikomuniste. Gazeta Atdheu+1

Por nuk ekzistojnë prova dokumentare në burime perëndimore që konfirmojnë bashkëpunim të hapur me pushtuesit nazistë apo gloryfikim të kolaboracionit; dokumentet që mund të gjenden janë shpesh propagandë komuniste (për shembull burime të regjimit të Hoxhës që përshkruajnë Legalitetin si “bashkëpunëtor imperialist”). CIA+1

Interpretimet e Dita, ndonëse të vlefshme për analizë morale dhe historike, nuk bazohen në dokumente të verifikuara ndërkombëtare; ato janë më shumë interpretime sipas contextit post-komunist dhe pasqyrojnë debate ideologjike, nostalgji dhe konfliktin e narrativave për legjitimitetin e rezistencës shqiptare.

Kjo tregon rëndësinë e distancimit kritik: ndërsa narrativat mediatike dhe politike kanë vlerën e tyre — për reflektim moral dhe identitar — kërkimi historik duhet të bazohet në burime dokumentare, me kujdes për kontekst dhe metodologji.

7. Përfundime: Roli i vërtetë i Abaz Kupit dhe trashëgimia e Legalitetit

Analiza e burimeve të deklasifikuara të CIA-s për periudhën 1949–1954, së bashku me literaturën historike dhe krahasimin me interpretimet mediatike, na lejon të nxjerrim disa përfundime kryesore:

Abaz Kupi nuk ishte agjent operativ i CIA-s; ai nuk mori pjesë në infiltrime dhe nuk komandoi komando. Roli i tij ishte politik, organizativ dhe identitar — si udhëheqës i emigracionit dhe simbol i legjitimitetit antikomunist.

Operacioni BGFIEND/VALUABLE, pavarësisht synimeve, dështoi për arsye strukturore, tradhtie dhe dobësie organizative; Shqipëria mbeti për vite të tëra e izoluar dhe regjimi i Hoxhës forcoi pozitat e tij.

Pas 1954, Legaliteti dhe emigracioni shqiptar në SHBA u transformuan në komunitet identitar, me rol propagandistik dhe nostalgjik, por me pak ose aspak kapacitete reale për veprime brenda Shqipërisë.

Interpretimet mediatike (si ajo e Dita) që akuzojnë Kupin për “bashkëpunim me pushtuesit” nuk mbështeten në dokumente ndërkombëtare të verifikuara; ato mbeten pjesë e debatit për moralin, kujtesën dhe ndarjen historike të identiteteve.

Në këtë kuadër, figura e Abaz Kupit del si e kompleksuar: sa hero i 7 Prillit, as hero i panjollë, as tradhtar, por si produkt i një kohe, i një emigracioni dhe i një beteje ideologjike që i kaloi kufijtë e Shqipërisë. Historia e tij — dhe e Legalitetit — është pjesë e një trashëgimie të ndërlikuar: e luftës për liri, e përpjekjeve për përsëri, dhe e konfliktit për kujtesën.

Bibliografi dhe Referenca Arkivore (zgjeruar)

• CIA, “Project BGFIEND — Project Outline, Reviews, Termination”, OBOPUS BGFIEND, Vol. 2, 1949–1951. CIA
• CIA, “Albanian Political Groups — Emigre Activity & Planning”, OBOPUS BGFIEND, Vol. 6, 1954. CIA+1
• CIA, “Operational Risk Evaluation – Albanian Project”, internal memo, 1950. (referuar në literaturë)
• CIA-RDP70B00338R000300220048-9, “Philby Directed, Exposed Albanian Venture — Spy Foiled U.S.-British Guerrilla Plan”. BLOKU KOMBTAR INDEPENDENT+1
• Stephen Long, “‘Inexpensive to us and yet very valuable to the impoverished Albanian people’: Covert Foreign Aid and the Anglo-American Subversion of Albania, 1951–55,” Cold War History, 2024. Xi’an Jiaotong-Liverpool University
• Historia e Legalitetit në Shqipëri, dokumente historike dhe kronika para-komuniste. Gazeta Atdheu+1
• Artikulli “Dritë-hijet e ‘nacionalistit’ Abaz Kupi” – Gazeta Dita, 2023. Gazeta Dita

1. CIA, “Eastern European Emigre Groups in the United States”, early 1960s.