Mehmet Prishtina/

Shkupi nuk është vetëm një datë në kalendarin e historisë sonë. Shkupi është dëshmi e një kryengritjeje, e një sakrifice dhe e një vullneti të madh për liri.

Më 12 gusht 1912, në kuadër të Kryengritjes së Përgjithshme Shqiptare kundër Perandorisë Osmane, Shkupi u çlirua nga kryengritësit shqiptarë. Sot, 114 vjet më pas, në këtë qytet me peshë të jashtëzakonshme në historinë kombëtare, kujtuam atë epope dhe vendosëm lule pranë monumentit të Hasan Prishtinës, njërit prej arkitektëve të mëdhenj të kryengritjeve shqiptare dhe të përpjekjes për bashkim kombëtar. Fondacioni Hasan Prishtina, së bashku me Familjen Azem Bejta, Familjen Shaban Polluzha dhe veprimtarin e çështjes kombëtare Enver Kadriu – Tivoli, nderuam sot kujtimin e atyre burrave e grave që nuk u pajtuan me robërinë dhe që historinë e shqiptarëve e shkruan me sakrificë.

Por një përvjetor nuk duhet të jetë vetëm ceremoni.

Historia duhet të jetë pasqyrë.

Dhe kur shikojmë sot gjendjen politike e institucionale të shqiptarëve në Tiranë, Prishtinë dhe Shkup, duhet të kemi guximin ta bëjmë pyetjen:

Çfarë mësuam nga 1912-ta?

Çfarë mësuam nga sakrificat e brezave?

Çfarë mësuam nga tri luftërat çlirimtare të UÇK-së?

A mjaftuan sakrificat e të parëve tanë për të na mësuar se një komb nuk ndërtohet vetëm me heroizëm në kohë lufte, por edhe me përgjegjësi në kohë paqeje?

Sot kemi institucione, shtete, parti politike dhe mundësi që brezat para nesh nuk i kishin. Por ende përballemi me kriza politike, përplasje institucionale, korrupsion, nepotizëm, interesa personale dhe luftë të pafundme për pushtet.

Kjo nuk është ajo për të cilën luftuan ata që kujtojmë sot.

Hasan Prishtina nuk luftoi që shqiptarët të bëheshin peng të interesave të ngushta politike. Isa Boletini nuk sakrifikoi që pasardhësit të ndaheshin nga njëri-tjetri.

Idriz Seferi, Bajram Curri, Bajram Daklani dhe mijëra të tjerë nuk dhanë gjithçka që kishin për një shoqëri ku interesi personal do të vendosej mbi interesin shtetëror.

Dhe sakrifica e Adem Jasharit dhe e dëshmorëve të UÇK-së nuk mund të reduktohet në një kujtim ceremonial.

Liria që na u la amanet kërkon shtet. Shteti kërkon institucione. Institucionet kërkojnë përgjegjësi. Dhe përgjegjësia kërkon njerëz që dinë ta vendosin të përbashkëtën mbi të veçantën.Prandaj, sfida jonë më e madhe sot nuk është vetëm ajo që vjen nga jashtë.Sfida jonë më e madhe është aftësia jonë për të mos u përçarë nga brenda.Ne nuk duhet të bëhemi armiqtë e vetvetes.

Nuk mund të kërkojmë respekt nga bota, ndërsa brenda nesh e dëmtojmë njëri-tjetrin.Nuk mund të kërkojmë shtet funksional pa luftuar korrupsionin.

Nuk mund të kërkojmë zhvillim pa prodhim. Nuk mund të kërkojmë siguri pa ndërtuar kapacitete të fuqishme shtetërore. Nuk mund të kërkojmë integrim euroatlantik pa ndërtuar institucione që funksionojnë.

Dhe mbi të gjitha, nuk mund të flasim për bashkim kombëtar pa mësuar më parë të bashkëpunojmë mes vete.

Mesazhet që vijnë nga miqtë dhe partnerët tanë ndërkombëtarë për forcimin e kapaciteteve shtetërore, të sigurisë, të vetëmbrojtjes dhe të prodhimit vendor duhet t’i marrim si një thirrje për zgjim dhe përgjegjësi. Koha nuk pret. Këmbanat po bien.

Na duhet mençuria e Skënderbeut për ta kuptuar fuqinë e bashkimit.

Na duhet dashuria e Nënë Terezës për njeriun dhe njerëzimin.

Na duhet vizioni politik dhe shpirti i Hasan Prishtinës për një komb të bashkuar e të dinjitetshëm. Dhe na duhet vetëmohimi, guximi dhe sakrifica e Adem Jasharit dhe e dëshmorëve të UÇK-së, jo për të jetuar në të kaluarën, por për të ndërtuar të ardhmen që ata ëndërruan. Trashëgimtarët e familjeve që kanë shkruar faqe të lavdishme të historisë sonë nuk duhet të mbeten vetëm bartës të kujtimeve.

Mesazhi i tyre duhet të bëhet përgjegjësi e jona.Ne duhet të vendosim se çfarë duam. Çfarë shteti duam. Çfarë shoqërie duam.Dhe çfarë të ardhmeje duam t’ua lëmë fëmijëve tanë.Sepse pa një vetëdije të pastër kombëtare dhe shtetformuese, pa institucione të forta dhe pa përgjegjësi qytetare, çdo fitore e së kaluarës rrezikon të mbetet vetëm një kujtim.Historia na dha emrat.Dëshmorët na dhanë lirinë.

Tani është radha jonë t’i japim kombit shtet të fortë, zhvillim, siguri dhe dinjitet.

Lavdi Hasan Prishtinës! Lavdi Isa Boletinit, Idriz Seferit, Bajram Currit, Bajram Daklanit dhe të gjithë atyre që luftuan për lirinë dhe bashkimin kombëtar! Lavdi dëshmorëve të të gjitha luftërave çlirimtare shqiptare! Lavdi Adem Jasharit dhe gjithë dëshmorëve të UÇK-së!

12 GUSHT 1912 – SHKUPI

Një datë që nuk duhet vetëm ta festojmë.

Një histori që duhet ta meritojmë.

Një amanet që duhet ta çojmë përpara.

PËR LIRI. PËR SHTET. PËR BASHKIM. PËR TË ARDHMEN.

Nga Rafael Floqi/

Nga Shkodra e vitit 1913 te Konferenca e Paqes: dëshmia e një oficeri britanik që kërkonte kufij, autonomi dhe drejtësi për shqiptarët.

Në historinë diplomatike të Shqipërisë së fillimshekullit XX ka diplomatë, ushtarakë dhe udhëtarë të huaj që njihen gjerësisht nga historiografia shqiptare. Por ekziston edhe një figurë britanike që meriton një vend shumë më të dukshëm: Brigadier-General George Fraser Phillips, oficeri që e njohu Shqipërinë jo nga hartat diplomatike të Londrës dhe Parisit, por nga terreni, nga Shkodra, nga kufijtë e veriut dhe nga kontaktet e drejtpërdrejta me shqiptarët. Phillips nuk ishte një aktivist shqiptar. Ishte oficer i Perandorisë Britanike. Pikërisht kjo e bën dëshminë e tij të rëndësishme. Kur më 1919 foli për Shqipërinë para përfaqësuesve amerikanë në Konferencën e Paqes në Paris, ai deklaroi se kishte rreth shtatë vjet përvojë me çështjen shqiptare dhe paraqiti një vlerësim që në disa pika shkonte shumë më larg se kompromiset diplomatike të Fuqive të Mëdha. (Office of the Historian).

Kush ishte George Fraser Phillips?

George Fraser Phillips lindi në Uppingham më 14 maj 1863. Karrierën ushtarake e nisi në vitin 1885 në West Yorkshire Regiment. Shërbeu jashtë Britanisë, përfshirë Hong Kongun, dhe më pas u dërgua në Ballkan. Gjatë Luftës së Parë Botërore shërbeu në Francë, Serbi e Mal të Zi; më 1916 drejtoi Misionin Ushtarak Britanik në Greqi dhe më 1918 u rikthye në veprimtaritë britanike në Shqipëri. U pensionua më 1920 dhe vdiq më 2 dhjetor 1921. Por Shqipëria ishte vendi me të cilin emri i tij u lidh në mënyrë të veçantë.

Pas krizës së Shkodrës më 1913, Fuqitë e Mëdha vendosën një administratë ndërkombëtare në qytet. Phillips mori drejtimin e forcave ndërkombëtare dhe u bë praktikisht një nga autoritetet kryesore të Shkodrës. Encyclopaedia Britannica e përshkruante situatën e Shqipërisë së fillimit të vitit 1914 duke përmendur tri qendra pushteti: qeverinë e Ismail Qemalit në Vlorë, administratën ndërkombëtare të Shkodrës “with Gen. Phillips in command”, dhe qeverisjen e Esat Pashës në Shqipërinë e Mesme.

Phillips, pra, nuk po e zbulonte Shqipërinë në Paris më 1919. Ai e kishte administruar një pjesë të saj.

Shkodra – laboratori shqiptar i Phillipsit

Përvoja në Shkodër duket se ndryshoi mënyrën se si oficeri britanik e shihte çështjen shqiptare.

Ai ishte dëshmitar i një shteti të sapolindur, të rrethuar nga interesa kundërshtuese dhe me kufij të vendosur nga Fuqitë e Mëdha. Vetë qeveria britanike kishte pranuar më 1913 se Shkodra duhej t’i mbetej Shqipërisë, ndërsa Peja, Prizreni, Dibra dhe Gjakova mbeteshin jashtë kufirit shqiptar. Sir Edward Grey e paraqiti këtë kompromis në Parlamentin britanik si të domosdoshëm për ruajtjen e paqes evropiane. (Hansard).

Phillips do t’i shihte pasojat e këtij kompromisi në terren.

Madje, më 28 nëntor 1913, në përvjetorin e parë të Pavarësisë, në Shkodrën e administruar ndërkombëtarisht u ngrit flamuri shqiptar. Në ceremoni morën pjesë përfaqësuesit e Fuqive të Mëdha dhe një nga fjalimet u mbajt nga vetë Phillips. (Telegrafi)

Ky episod është simbolik: oficeri britanik që kishte ardhur si drejtues i një force ndërkombëtare po shihte nga afër lindjen e identitetit shtetëror shqiptar.

Pakti i Londrës – zhgënjimi i gjeneralit

Momenti më domethënës në qëndrimin e Phillipsit del nga dëshmia e tij e vitit 1919. Ai u tha amerikanëve se, kur komandonte forcat ndërkombëtare në Shqipëri më 1914, u kishte premtuar shqiptarëve autonomi. Pastaj kishte ardhur Pakti sekret i Londrës i vitit 1915.

Dokumenti amerikan shënon: “It was therefore with deep regret that he learned of the pact of London of 1915…” Përkthimi: “Prandaj, ai e mësoi me keqardhje të thellë për Paktin e Londrës të vitit 1915…” (Office of the Historian).

Për Phillipsin, kjo kishte edhe një dimension personal e moral. Ai kishte përfaqësuar autoritetin ndërkombëtar dhe u kishte folur shqiptarëve për autonomi; ndërkohë, diplomacia sekrete evropiane kishte negociuar copëtimin e vendit.

Phillips para amerikanëve në Paris

Dëshmia e Phillipsit në Paris më 1919 është dokumenti më i rëndësishëm për të kuptuar qëndrimin e tij. Ai u thirr para komisionerëve amerikanë pasi kishte biseduar me gjeneralin amerikan Tasker H. Bliss. Phillips shpjegoi se kishte vite që merrej me Shqipërinë dhe kishte studiuar pretendimet lidhur me dhunën serbe e malazeze ndaj shqiptarëve. (Office of the Historian).

Pastaj bëri një vlerësim jashtëzakonisht të favorshëm për shqiptarët. Dokumenti amerikan regjistron se Phillips i konsideronte shqiptarët një popull me: “a higher sense of morality, a pure strain and dauntless courage” Përkthimi: “një ndjenjë më të lartë morali, një prejardhje të pastër dhe një guxim të patrembur.”

Gjuha pasqyron terminologjinë antropologjike të epokës dhe duhet lexuar në kontekstin e vitit 1919. Por mesazhi politik është i qartë: Phillips kundërshtonte paraqitjen e shqiptarëve si një popull i paaftë për shtetësi. Ai shkonte edhe më tej.

Sipas tij, shqiptarët ishin pasardhës të ilirëve, flisnin gjuhën e tyre dhe historia e tyre shtrihej rreth 2,500 vjet pas në kohë. Ai përshkruante gjithashtu strukturën fisnore të veriut dhe pasojat që kishin sjellë vendimet e Fuqive të Mëdha për t’i kaluar territore shqiptare Malit të Zi. (Office of the Historian).

“Përcaktoni kufijtë e Shqipërisë”

Në Paris debati zhvillohej njëkohësisht mbi kufijtë, protektoratin dhe organizimin e ardhshëm të Shqipërisë. Phillips propozoi diçka shumë konkrete: së pari të përcaktoheshin kufijtë e Shqipërisë. Sipas procesverbalit amerikan: “over half of the whole Albanian question could be settled” nëse Konferenca e Paqes përcaktonte menjëherë kufijtë shqiptarë. Përkthimi:

“më shumë se gjysma e gjithë çështjes shqiptare mund të zgjidhej” nëse përcaktoheshin kufijtë. (Office of the Historian)

Kjo ishte thelbësore. Phillips e kuptonte se pa territor të përcaktuar nuk mund të ekzistonte siguri politike. Dhe lista që ai paraqiti ishte befasuese. Sipas procesverbalit, Phillips kërkonte që në shtetin shqiptar të përfshiheshin:

Ulqini, Hoti-Gruda, Gucia, Plava, Peja, Gjakova dhe Prizreni. Ndërsa për Dibrën theksonte rëndësinë e saj të veçantë. (Office of the Historian)

Këtu kemi një nga aspektet më të rëndësishme të dëshmisë së tij. Një gjeneral britanik, me përvojë të drejtpërdrejtë në Shqipëri, po argumentonte në Paris për një korrigjim të konsiderueshëm të kufijve të vitit 1913 në favor të popullsisë shqiptare.

Phillips dhe Kosova

Lidhja e tij me çështjen shqiptare nuk përfundonte në kufirin e Shqipërisë londineze. Dokumentacioni i botuar mbi Kosovën tregon se më 23 janar 1919, Phillips, si drejtues britanik në Shkodër, i shkroi Drejtorisë së Inteligjencës Ushtarake për besueshmërinë e dokumenteve dhe raporteve shqiptare që i kishin mbërritur misionit. (PagePlace)

Më pas tek ai mbërritën materiale për dhunën në Kosovë.

Një dokument i hartuar nga dy priftërinj dhe i transmetuar te Phillips përmbante të dhëna të hollësishme mbi masakrat e forcave serbe dhe malazeze në Rugovë, në shkurt 1919. Materiali më pas u transmetua tek Fuqitë e Mëdha dhe institucionet ndërkombëtare. (PagePlace)

Kjo tregon se Shkodra e Phillipsit ishte bërë një pikë ku grumbulloheshin dëshmi për atë që po ndodhte në territoret shqiptare jashtë kufirit të vitit 1913.

Buna, Shkodra dhe mbijetesa e veriut

Phillips nuk merrej vetëm me hartat.

Në dëshminë e Parisit ai ngriti edhe problemin e Bunës dhe furnizimit të Shkodrës. Sipas tij, serbët dhe malazezët përpiqeshin të kontrollonin lumin dhe të pengonin transportin e furnizimeve. Ai e quante Bunën: “a purely Albanian river” Përkthimi: “një lumë krejtësisht shqiptar.”(Office of the Historian)

Në kushtet e pasluftës, kontrolli i lumit kishte rëndësi ekonomike dhe strategjike. Phillips e shihte çështjen shqiptare jo vetëm si problem diplomatik, por edhe si problem sigurie, komunikimi dhe mbijetese ekonomike.

Phillips nuk përfaqësonte gjithmonë politikën e Londrës

Këtu duhet bërë një sqarim historik thelbësor. Nuk është e saktë të barazohet automatikisht qëndrimi personal i Phillipsit me politikën zyrtare britanike.

Në aparatin britanik kishte interesa dhe pikëpamje të ndryshme. Një grup figurash britanike – mes tyre Phillips, Aubrey Herbert, Morton Eden, Harold Temperley dhe Edith Durham – shfaqën simpati ose mbështetje të konsiderueshme për kauzën shqiptare. Por Foreign Office shpesh ndiqte një politikë shumë më pragmatike, të kushtëzuar nga marrëdhëniet me Italinë, Jugosllavinë dhe ekuilibri evropian.

Kjo e bën Phillipsin edhe më interesant.

Ai nuk ishte thjesht zëdhënës i një politike të përcaktuar nga Londra. Përvoja në terren duket se e kishte çuar në përfundime që jo gjithmonë përputheshin me diplomacinë e Fuqive të Mëdha.

Nga Parisi te Kongresi i Lushnjës

Ndikimi britanik në Shqipëri vazhdoi edhe gjatë krizës politike të viteve 1919–1920. Burime shqiptare dhe studime të bazuara në dokumentet e Foreign Office tregojnë se Phillips gëzonte reputacion në qarqet kombëtare shqiptare. Dokumentacioni britanik ruan raporte të tij drejtuar Directorate of Military Intelligence më 1 tetor dhe 14 nëntor 1919. Në të njëjtën periudhë, nacionalistët shqiptarë po përgatiteshin për atë që do të kulmonte me Kongresin e Lushnjës, sfidën politike që ringriti shtetin shqiptar dhe kundërshtoi projektet e copëtimit.

Në mars 1920 Phillips u largua nga Shqipëria

Edith Durham, një tjetër mbrojtëse e fuqishme britanike e Shqipërisë, do të shkruante se Phillips dhe Morton Eden ishin miq të pavarësisë shqiptare dhe se gjenerali kishte raportuar pozitivisht mbi funksionimin e qeverisë shqiptare.

Gjurmët arkivore të Phillipsit janë shumë më të gjera sesa një dëshmi e vetme në Paris.

Studimet akademike identifikojnë, ndër të tjera, një “Confidential Report from G. F. Phillips, Brig-Gen, Head of British Military Mission, Albania, Scutari”, datë 29 qershor 1919, në dosjen britanike FO 608/30. (LSE Research Online) .

Gjeneral Phillips ndërroi jete ne vitin 1922.

PËRFUNDIM

Oficeri britanik që e pa Shqipërinë nga afër

Historia e George Fraser Phillipsit është historia e një transformimi. Ai mbërriti në Shqipëri si oficer i një force ndërkombëtare. Në Shkodër njohu shqiptarët, fiset e veriut dhe realitetin e kufijve të vitit 1913. Më 1915 u zhgënjye kur mësoi se Pakti i Londrës parashikonte copëtimin e vendit të cilit ai i kishte premtuar autonomi.

Më 1919 shkoi në Paris dhe u tha komisionerëve amerikanë se: Shqipëria duhet të ishte autonome.

Kufijtë e saj duhej të përcaktoheshin menjëherë.

Ulqini, Hoti e Gruda, Plava, Gucia, Peja, Gjakova dhe Prizreni duhej të përfshiheshin në shtetin shqiptar.

Dibra ishte çështje jetike.

Shqipëria kishte të drejtë të dinte cilat do të ishin territoret e saj.

Dhe më vonë, kur shqiptarët kundërshtuan protektoratin italian, Phillips filloi të raportonte gjithnjë e më shumë në favor të qëndrimit të tyre. Ai arriti deri aty sa u përplas me linjën e Foreign Office.

Kjo është arsyeja pse Gjen. George Fraser Phillips nuk duhet të trajtohet thjesht si “guvernatori britanik i Shkodrës”. Ai ishte një nga dëshmitarët e huaj më të rëndësishëm të dramës shqiptare të viteve 1913–1920.

Dhe dëshmia e tij e 19 shkurtit 1919 krijon një lidhje të drejtpërdrejtë ndërmjet Shkodrës, Kosovës, Konferencës së Paqes dhe diplomacisë amerikane të Woodrow Wilsonit.

Në atë takim Phillips nuk po kërkonte një privilegj për shqiptarët. Ai po kërkonte zbatimin e një parimi:“Shqipëria kishte të drejtë të dinte menjëherë se cila o të ishte shtrirja e ardhshme e territoreve të saj.”

Albert Vataj/

Historia e një kombi shpesh nuk shkruhet vetëm me shpata dhe beteja, por edhe me penë, vula dhe letra. Një copë letër, e verdhuar nga koha, mund të mbajë në gjirin e saj një univers të tërë ngjarjesh, rrethanash dhe shpresash. Një prej këtyre dëshmive të rralla është letra e 8 gushtit 1451, e nënshkruar nga vetë dora e Gjergj Kastriotit Skënderbeut, heroit tonë kombëtar, drejtuar Bujarisë së Republikës së Sienës në Itali.

Kjo letër është një nga vetëm dhjetë autografe të Skënderbeut që ruhen në arkivat e mëdhenj të botës, në Romë, Venedik, Milano, Napoli, Paris, Dubrovnik, Zagreb e Beograd. Ajo nuk është vetëm një fragment i shkruar sipas shkrimit humanistik të kohës, në latinisht e italisht; është një fragment historie që ndriçon një nga momentet më të tensionuara të rezistencës shqiptare.

Letra i drejtohet “fisnikëve të madhërishëm dhe burrave të urtë” të Sienës, duke i vendosur menjëherë në një raport respekti e dinjiteti. Skënderbeu u rrëfen për rrethimin e vitit të kaluar (1450), kur “perandori turk” me katërqind mijë ushtarë kishte mbajtur të rrethuar Krujën, qytetin-simbol të rezistencës shqiptare, pa mundur ta pushtonte. Ai përshkruan një betejë të madhe, ku humbjet e ushtrisë osmane arritën shifrën tronditëse prej gjashtëdhjetë mijë të vrarësh e robërish të krishterë.

Në këtë sfond dramatik, letra nuk është thjesht një raport ushtarak. Ajo është një thirrje e fuqishme për ndihmë, një apel i ngarkuar me përgjegjësinë e mbrojtjes jo vetëm të Krujës, por të gjithë kufirit të krishterimit në Ballkan. Skënderbeu nuk kërkon ndihmë si një vasal, por si një aleat, duke e lidhur kërkesën me detyrimin moral e fetar: “jeni të lutur dhe të detyruar nga ana e Zotit të plotëfuqishëm dhe nga ana jonë…”.

Kjo letër nuk është një gjest i izoluar. Ajo bën pjesë në një mozaik të gjerë të diplomacisë skënderbegiane, ku penat e letrave shkonin paralel me shpata e heshta në fushëbetejë. Skënderbeu dinte të luante në dy fronte: në atë ushtarak, duke mbajtur të pathyeshëm murin e Krujës, dhe në atë diplomatik, duke trokitur në dyert e fuqive të krishtera të Italisë, Napolit, Vatikanit, Venedikut e tani edhe Sienës.

Dërgimi i abatit Lazër, kapelanit të tij, si sjellës i letrës, është një gjest i menduar. Ai garantonte autenticitetin e mesazhit dhe krijonte një urë besimi mes palëve. Në fakt, ky ishte një model komunikimi mesjetar ku personi i sjellësit konsiderohej një zgjatim i vetë dërguesit.

Nga pikëpamja dokumentare, letra ka një peshë të jashtëzakonshme. Vetë fakti se është një autograf i Skënderbeut e bën një relike kombëtare e ndërkombëtare. Ajo është dëshmi jo vetëm e gjuhës dhe diplomacisë së kohës, por edhe e rrjetit të aleancave që Skënderbeu ndërtonte me kujdes për të siguruar mbështetje materiale e morale.

Për studiuesit e historisë, kjo letër është një dritare ku mund të shihet jo vetëm situata politike e vitit 1451, por edhe mjeshtëria e heroit tonë në përdorimin e fjalës së shkruar si armë strategjike.

Sot, më shumë se pesë shekuj e gjysmë më pas, kjo letër nuk flet vetëm për një rrethim të Krujës. Ajo na kujton se mbrojtja e atdheut dhe kërkimi i aleancave janë akte që lindin nga ndërgjegjja e përgjegjshme e një udhëheqësi. Skënderbeu e dinte se historia nuk bëhet vetëm me heroizmin në fushën e betejës, por edhe me mençurinë për të zgjeruar horizontin e miqve dhe aleatëve.

Në fjalët e tij, të ngjizura në pergamenë, ndiejmë ende pulsimin e një kohe kur Kruja ishte jo vetëm një qytet i vogël në një kodër shqiptare, por zemra e rrahjes së një Europe të tërë, që përballej me hijen e Perandorisë Osmane.

​Prof.dr. Pal NIKOLLI/

Në veprën monumentale historiografike I fatti d’arme famosi (Pjesa e Dytë, Venedik, 1600), historiani Giovanni Carlo Saraceni i kushton një vëmendje të veçantë figurës së Gjergj Kastriotit – Skënderbeut, duke e radhitur atë mes komandantëve më të shquar të historisë botërore. Mbështetur mbi burimet e Rilindjes evropiane, Saraceni ndërton një portret gjithëpërfshirës që përfshin origjinën fisnike, edukimin ushtarak, rikthimin në atdhe dhe strategjitë e tij gjeniale në mbrojtje të Arbërisë dhe krishterimit.

​Sipas Saraceni-t, Skënderbeu rridhte nga shtëpia e njohur fisnike e Kastriotëve, si i biri i Gjon Kastriotit, sundimtarit të trevave të Eprit dhe Arbërisë me qendër fortesën e Krujës. I dorëzuar si peng në oborrin e Sulltan Muratit II gjatë rinisë së tij, Gjergji u dallua shpejt për inteligjencë taktike, aftësi fizike dhe trimëri të rrallë. Për këto cilësi, osmanët i dhanë emrin Scanderbeg (Iskander-beg), duke e krahasuar me Aleksandrin e Madh të Maqedonisë.

​Kthesa historike e jetës së tij ndodh në vitin 1443 gjatë Betejës së Nishit. Saraceni përshkruan se si Skënderbeu shfrytëzoi traziot e betejës kundër trupave të Janosh Huniadit për t’u shkëputur nga ushtria osmane. Përmes një fletë-lëshimi të rreme, ai mori në dorëzim kalanë e Krujës, u rikthye hapur në besimin e krishterë dhe ngriti flamurin e Kastriotëve, duke bashkuar fisnikët arbërorë në një front të vetëm mbrojtës.

​Hapësirën më të madhe të tekstut Saraceni ia kushton “bëmave ushtarake” (fatti d’arme) të Kastriotit. Libri analizon me detaje gjenialitetin e tij taktik: përdorimin e pritave në terrenin e thyer malor, lëvizshmërinë e lartë të trupave dhe aftësinë për të asgjësuar korpuse ushtarake osmane shpesh shumë herë më të mëdha në numër. Përshkruhen përballjet e tij heroike kundër ushtrive të Sulltan Muratit II dhe Sulltan Mehmetit II, rrethimet e njëpasnjëshme të Krujës, si dhe përplasjet e ashpra me gjeneralët osmanë si Ballaban Pasha.

​Në përmbyllje, Saraceni e lartëson Skënderbeun si një Athleta Christi (Mbrojtës të Besimit) dhe si një mburojë strategjike jo vetëm për trevat arbërore, por për të gjithë Evropën Perëndimore kundër ekspansionit osman gjatë shekullit XV.

Përktheu: Luket Hasaj/

Poezi nga Giovan Battista Marino

Poeti i madh napolitan Giovan Battista (Giambattista) Marino, autor i përshkrimeve të figurave heroike, në veprën e tij “La Galeria”, e botuar në vitin 1620, i ka kushtuar një poezi Gjergj Kastriotit:

Vetëm falë krahëve t’fuqishëm t’mi

me një Aleksandër t’ri krenohet Epiri

n’betejë luftëtari, egërsira n’gjueti

do ndiejë trimërinë time t’mahnitshme.

Vetë emri dhe f’tyra u kall lemeri’

barbarët të tmerruar marrin arratinë,

pa zhveshur shpatën, pa hedhur shigjet’

shpesh më shumë se dora, shikimi i vret.

Sonet nga Edmund Spenser

Edmund Spenser, një nga poetët më të shquar të gjuhës angleze, i njohur për kryeveprën e tij “Faerie Queene” (Mbretëresha e Zanave), një poemë epike që i thur lavde dinastisë së Tudorëve dhe Elizabetës I, shkroi një sonet për Skënderbeun që thuhet se është edhe krijimi i parë letrar për figurën e Gjergj Kastriotit në letërsinë angleze. Këtë sonet e solli në vitin 1596 Zachary Jones kur botoi në anglisht të përkthyer nga frëngjishtja veprën e Marin Barletit: “The History of George Castriot, surnamed Scanderbeg, King of Albania” (Historia e Gjergj Kastriotit, i mbiquajtur Skënderbe, Mbret i Arbërisë).

Pse mburret kot lashtësia kaq fort

me monumentet e moçme të burrave të mëdhenj,

dhe heronjve që me vepra lavdiplot’

mahnitën botën, edhe fëmijëve ua rrëfejnë?

Me zulmën e tyre të gjithë habiten,

statujat e tyre dhe kolosë madhështorë admirojnë,

harqe triumfi që ata ngritën,

piramidat vigane që qiejt kërcënojnë.

Ja ai që koha e mëvonshme n’dritë e qiti,

mes të mëdhenjve, krahas më t’madhit shkon

i madh në emër, pushtet e fuqi,

një fron triumfi meriton.

Kamxhik për turqit, gjëmë për armiq pa besë e fe,

për bëmat e tua flet ky libër, o Skënderbe.

Sonet nga Gabriele Faerno

Humanisti dhe shkrimtari italian i shek. XVI Gabriele Faerno, i njohur edhe me emrin e tij latin Faernus Cremonensis, i kushtoi një sonet Gjergj Kastriotit, me të cilin mbyllet jetëshkrimi i Kryeheroit tonë nga Paolo Xhovio te vepra e tij “Elogia virorum bellica virtute illustrium”:

Brenda varrit tënd o GJERGJ u mbyll

shkatërrimi i turqve, tmerri i otomanëve

dhe mbrojtja e Epirit,

por eshtrat dhe hiret e tua anembanë

në shumë vende u shpërndanë.

Gjymtyrët e tua o Hero nën dhé nuk prehen,

se turqit në varr s’i lanë;

Emri yt zulmëmadh aq shumë mori dhenë,

sa kur ike n’amshim,

trupin tënd, të thyer copë e grimë,

e ndanë armiqtë e tu, që të fitonin guxim.

Trimëria, që tjerëve u jep një varr përherë,

të la pa varr, e po ajo me ata armiq të egër

të dhuroi më shumë lavdi e nder.