Frank Shkreli/

Hapja e një konsullate serbe në kryeqendrën historike të Veriut nuk është vetëm një çështje protokolli diplomatik. Ajo prek kujtesën historike, simbolikën kombëtare dhe të drejtën e qytetarëve për të kërkuar transparencë. Ditët e fundit, Ministria e Jashtme e Republikës së Shqipërisë ka reaguar –Ministria per Evropën dhe Punët e Jashtme –në lidhje me lajmet se Serbia ka kërkuar të hapë një konsullatë në Shkodër, duke shtuar se nga ana e saj, Shqipëria ka kërkuar hapjen e një konsullate të përgjithshme të Republikës së Shqipërisë në Bujanoc. Në një deklaratë të Ministrisë së Jashtme të Shqipërisë, në lidhje me njoftimin e Ministrit të Jashtëm të Serbisë për mundësinë e hapjes së një konsullate në Shqipëri thuhet: “Shqipëria ka kërkuar hapjen e një Konsullate të Përgjithshme të Republikës së Shqipërisë në Luginën e Preshevës. Serbia, nga ana e saj, ka kërkuar hapjen e një Konsullate të Përgjithshme në Shkodër. Nëse dhe kur palët të bien dakord për çdo aspekt dhe detaj të këtij procesi, në momentin e duhur do të ndërmerren veprimet përkatëse”, me justifikimin se, “Në praktikën e konsoliduar diplomatike, reciprociteti është një parim themelor i marrëdhënieve ndërmjet shteteve dhe një instrument i politikës së jashtme për të avancuar interesat kombëtare”.

Në marrëdhëniet e Shqipërisë dhe të shqiptarëve me Serbinë, historikisht, e sidomos në rrethanat e sotëme, nuk është e pamundur të flitet për “praktikë të konsoliduar diplomatike” dhe për “reciprocitet”. Një vendim i tillë nuk mund të vlerësohet e të justifikohet vetëm përmes procedurave administrative ose gjuhës së ftohtë diplomatike. Sepse ka raste kur historia, kujtesa dhe simbolika e një vendi janë po aq të rëndësishme sa vetë akti zyrtar. Mundësia e hapjes së një konsullate serbe në Shkodër është një prej këtyre rasteve. Askush nuk e vë në diskutim të drejtën e shteteve sovrane për të vendosur marrëdhënie diplomatike dhe konsullore, të “konsoliduara dhe reciproke” siç i cilëson Ministria e Jashtme e Shqipërisë, qoftë edhe me një shtet si Serbia. Shqipëria dhe Serbia kanë detyrimin të zhvillojnë marrëdhënie normale fqinjësore dhe të kontribojnë për paqën e stabilitetin në Ballkan. Kjo është në interes të të dy vendeve dhe të gjithë rajonit.

Prandaj, diplomacia, qoftë ajo e konsoliduar ose reciproke, nuk do duhej të zhvillohet në një hapësirë pa histori e pa kujtesë. Por të zhvillohet mbi kujtesën e popujve, mbi përvojat që kanë lënë gjurmë dhe plagë, por edhe mbi simbolet që formësojnë identitetin kombëtar të qyteti ose një kombi. Shqipëria do duhej të kishte hapur konsullaten e saj me kohë në Luginën e Preshevës, ku jetojnë rreth 60.000 shqiptarë.

Mund të jetë e çuditshme dhe e vështirë për tu kutpuar për Ministrinë e Jashtme të Shqipërisë se pse Shkodra nuk është një qytet i zakonshëm për një konsullatë serbe. Shkodra është një nga shtyllat mbi të cilat është ngritur vetëdija kombëtare shqiptare. Është qyteti i Rilindjes Kombëtare, i kulturës, i arsimit, i publicistikës dhe i shumë figurave që i dhanë Shqipërisë zë e dinjitet në momentet më të vështira të historisë së saj. Pikërisht për këtë arsye kjo çeshstje ka ngjallur debat dhe lind një pyetje e natyrshme, pse pikërisht Shkodra për një adresë diplomatike serbe? Nga këndvështrimi praktik, nuk duket të ketë arsye të dukshme që e bëjnë këtë qytet një domosdoshmëri konsullore serbe. Dihet se atje nuk ka një komunitet të konsiderueshëm serb, as një prani ekonomike apo tregtare që ta shpjegojë vetvetiu këtë zgjedhje. Kur mungojnë arsyet e qarta praktike, është e natyrshme që qytetarët t’i kushtojnë vëmendje simbolikës së këtij vendimi dhe të pyesin gjithnjë, pse pikërisht, Shkodra?

Njerzit pyesin sepse mbi të gjitha, Shkodra është, historikisht, simbol i qëndresës shqiptare ndër shekuj. Rrethimi i saj në vitet 1912–1913 nuk ishte thjesht një betejë për një qytet por ishte një betejë për vet mbijetesën e Kombit dhe shtetit shqiptar. Sakrificat e mbrojtësve të saj dhe vendimet e mëvonshme të Fuqive të Mëdha bënë që Shkodra të mbetej pjesë e Shqipërisë. Kjo histori nuk është vetëm pjesë e së kaluarës, ajo është pjesë e kujtesës sonë historike kombëtare, që nuk duhet harruar aq lehtë, sidomos në marrëdhëniet me Serbinë. Kjo nuk do të thotë se historia duhet të shërbejë si pengesë për marrëdhënie të mira me fqinjët. Përkundrazi. Shqipëria ka interes jetik për paqe, bashkëpunim dhe fqinjësi të mirë me të gjithë, përfshir Serbinë. Por pajtimi nuk ndërtohet mbi harresën. Ai ndërtohet mbi njohjen e së vërtetës, mbi respektin reciprok dhe mbi ndjeshmërinë ndaj kujtesës historike të secilit popull.

Është domethënës fakti se rezervat ndaj kësaj nisme diplomatike nuk janë shprehur vetëm nga një krah politik në Shqipëri. Edhe figura të njohura të së majtës shqiptare socialiste në pushtet, si Pandeli Majko dhe Ditmir Bushati, kanë ngritur, publikisht, pikëpyetje dhe kanë kërkuar kujdes në trajtimin e çështjeve që lidhen me Serbinë dhe me interesin kombëtar shqiptar. Kjo tregon se kemi të bëjmë me një debat që, me të drejtë, duhej të tejkalonte ndarjet partiake dhe të prek një dimension më të gjerë të vetëdijes kombëtare shqiptare. Shkodra e përjetoi, drejtpërdrejt, këtë politikë. Rrethimi i saj në vitet 1912–1913, bombardimet, përpjekjet për pushtim dhe presioni ndërkombëtar për ta shkëputur nga trungu shqiptar mbeten plagë të pashlyera në kujtesën historike të Shkodrës dhe të kombit shqiptar. Mijëra shqiptarë dhanë jetën që flamuri shqiptar të valëvitej mbi kalanë e Rozafës dhe jo flamuri i ushtrisë pushtuese. At Gjergj Fishta e ka denoncuar, vazhdimisht, politikën ekspansioniste serbe dhe ka paralajmëruar se Shqipëria nuk duhej të humbiste vigjilencën përballë pretendimeve të fqinjëve.

Për Fishtën, mbrojtja e identitetit kombëtar nuk ishte një çështje urrejtjeje ndaj popujve të tjerë, por një detyrim moral ndaj historisë dhe brezave që kishin sakrifikuar për lirinë. Ky mesazh i Fishtës mbetet po aq aktual edhe sot. Prandaj, pyetjet që shtrohen për këtë çështje nuk burojnë nga refuzimi i diplomacisë dhe as nga armiqësia ndaj një populli tjetër, por ato duhet të burojnë nga përgjegjësia ndaj historisë dhe nga e drejta e qytetarëve të Shkodrës dhe gjithë Shqipërisë, për të kërkuar, që vendime të tilla me aq ngarkesë të madhe simbolike – siç është hapja e një konsullate serbe në Shkodër — të shoqërohen me transparencë dhe me një shpjegim të plotë nga institucionet e qeverisë dhe të shtetit shqiptar dhe jo të reagohet pas një deklarate të Beogradit zyrtar.

Në këtë kuadër, institucionet shqiptare kanë detyrimin t’i bëjnë publike arsyet që kanë çuar në këtë vendim, kriteret mbi të cilat është përzgjedhur Shkodra dhe interesat konkrete shtetërore që synohen të përmbushen. Po aq e rëndësishme është që kjo çështje të diskutohet hapur në opinionin publik, me pjesëmarrjen e historianëve, diplomatëve, studiuesve dhe qytetarëve. Një debat i tillë nuk dobëson shtetin. Përkundrazi, e forcon atë. Një demokraci e vërtetë nuk ka frikë nga pyetjet, ajo forcohet prej tyre. Ndërkohë që, historia nuk është një barrë që duhet hedhur pas shpine. Ajo është një mësuese që ndihmon të mos përsëriten më gabimet e së kaluarës dhe të ndërtohen marrëdhënie më të drejta e më të qëndrueshme, vërtetë të konsoliduara dhe reciproke, sipas të drejtës ndërkombëtare. Shkodra nuk ka nevojë për amnezi historike. Shkodra nuk ka nevojë për një konsullatë serbe. Ajo ka nevojë për respekt. Respekt për historinë. Respekt për kujtesën. Respekt për sakrificat e atyre që e bënë këtë qytet një nga simbolet më të mëdha të identitetit kombëtar shqiptar.

Shkodra nuk është thjesht një pikë në hartë. Ajo është një simbol i ndërgjegjes kombëtare shqiptare. Çdo vendim që prek këtë simbol duhet të peshohet jo vetëm me arsyet diplomatike të ditës, por edhe me përgjegjësinë ndaj historisë së Kombit.

Nga Frank Shkreli/

Ka personalitete në historinë shqiptare, veprimtaria e të cilëve nuk mund të matet vetëm me postet që mbajtën apo me librat që kanë shkruar. Jeta e tyre ishte një mision. I tillë ishte Dr. Rexhep Krasniqi – historian, pedagog, publicist, burrë shteti dhe një nga udhëheqësit më të shquar të mërgatës politike antikomuniste shqiptare në Perëndim gjatë gjysmës së dytë të shekullit XX. Është vështirë të shkruhet historia e mërgatës politike shqiptare të pas Luftës së Dytë Botërore pa ndalur te figura e Dr. Rexhep Krasniqit. Për më shumë se katër dekada ai ishte ndër zërat më të njohur të diasporës shqiptare në Shtetet e Bashkuara dhe më gjërë, duke u bërë kështu një simbol i qëndresës politike, i kulturës qytetare dhe i besimit se Shqipëria do të çlirohej një ditë nga diktatura komuniste.

Në përvjetorin e lindjes, kujtimi i Dr. Rexhep Krasniqit nuk është vetëm një detyrim moral ndaj një patrioti të madh, por edhe një rast për të rivlerësuar kontributin e një brezi intelektualësh shqiptarë që, megjithëse u detyruan të jetonin larg atdheut, nuk reshtën së punuari për çështjen kombëtare dhe për lirinë e Shqipërisë dhe të shqiptarëve. I lindur në Gjakovë më 24 prill 1906, Prof. Dr. Rexhep Krasniqi mbeti jetim që në fëmijëri. Fati e lidhi me një nga figurat më të ndritura të lëvizjes kombëtare shqiptare, Bajram Currin, nën kujdesin e të cilit u formuan karakteri dhe idealet e tij patriotike. Frank Shkreli/ Prof. Dr. Rexhep Krasniqi: Bir shpirti i Bajram Currit | Gazeta Telegraf. Që në rininë e hershme ai e kuptoi se arma më e fuqishme e një kombi nuk ishte vetëm pushka, por edhe dija. Studimet universitare në Austri dhe doktoratura në histori në Universitetin e Vjenës, i dhanë atij një përgatitje të rrallë akademike për kohën. Dr. Rexhep Krasniqi i përkiste atij brezi të intelektualëve shqiptarë që kishin marrë formim në universitetet më të mira evropiane dhe që e shihnin arsimin si themelin e ndërtimit të shtetit modern shqiptar. Kontributi i tij në arsimin kombëtar, sidomos në Kosovë, mori përmasa të veçanta gjatë viteve 1941–1944, kur u angazhua në organizimin e shkollave shqipe në Dardani dhe më gjërë në trojet shqiptare. Nën drejtimin e Ernest Koliqit, në atë kohë Ministëe i Arsimit, hapja e dhjetëra shkollave disa thonë deri në 200 shkolla në gjuhën shqipe dhe përgatitja e mësuesve shqiptarë, përbënin një ngjarje historike për shqiptarët e Kosovës, të cilëve për dekada u ishte mohuar e drejta për arsim në gjuhën amtare. Frank Shkreli: Shqip do flitet, shqip do shkruhet edhe në Sanxhak! | Gazeta Telegraf Për Dr. Krasniqin, arsimi nuk ishte thjesht transmetim njohurish. Për të dhe për brezin e patriotëve bashpuntorë të tij në atë kohë, shkollimi konsiderohej si instrumenti kryesor për ruajtjen e identitetit kombëtar. Pikërisht për këtë arsye emri i tij mbetet i lidhur ngushtë me historinë e shkollës shqipe në Kosovë, por jo vetëm.

Pas Luftës së Dytë Botërore, me vendosjen e regjimit komunist në Shqipëri, si shumë intelektualë të tjerë, ai mori rrugën e mërgimit. Ishte një mërgim i detyruar, por jo një tërheqje nga jeta publike. Përkundrazi, ai u bë një nga zërat më të fuqishëm të Shqipërisë së lirë në botën perëndimore. Frank Shkreli: At Shtjefën Gjeçovi dhe Dr. Rexhep Krasniqi – Apostuj të idesë për Bashkim Kombëtar | Gazeta Telegraf . Në Shtetet e Bashkuara, ku u vendos përfundimisht, Dr. Rexhep Krasniqi drejtoi për shumë vite Komitetin Kombëtar “Shqipëria e Lirë”, në Nju Jork — organizatën më të rëndësishme politike të mërgatës antikomuniste shqiptare, gjatë luftës së ftohët. Nën drejtimin e tij, kjo organizatë u shndërrua në një qendër të rëndësishme të veprimtarisë politike, diplomatike dhe publicistike, në mbrojtje të çështjes shqiptare dhe të drejtave të shqiptarëve. Konsiderohej, nga komuniteti shqiptaro-amerikan, si “përfaqësi diplomatike” dhe si “qëndër shërbimesh shoqërore”, për shqiptarët e Amerikës.

Dr Krasniqi besonte se liria e Shqipërisë nuk ishte vetëm një aspiratë politike, por një domosdoshmëri historike. Në artikujt, fjalimet dhe shkrimet e tij, ai mbrojti me vendosmëri të drejtën e shqiptarëve për të jetuar të lirë, duke denoncuar vazhdimisht represionin komunist dhe shkeljen e të drejtave themelore të njeriut nga regjimi komunist në Shqipëri. Veprimtaria e tij nuk kufizohej vetëm te Shqipëria. Ai ngriti vazhdimisht zërin edhe për të drejtat e shqiptarëve në Kosovë, në trojet e tjera etnike dhe në diasporë, duke e konsideruar çështjen shqiptare si një tërësi të pandashme. Në këtë rrugëtim ai bashkëpunoi me shumë prej personaliteteve më të njohura të mërgatës shqiptare të asaj kohe, ndër ta Ernest Koliqin, Hasan Dostin, Martin Camajn, Arshi Pipën me Federatën Pan-shqiptare Vatra dhe shumë të tjerë. Edhe pse secili kishte profilin dhe mënyrën e vet të veprimit, të gjithë i bashkonte një ideal i përbashkët: Shqipëria e lirë, demokratike e lidhur me botën perëndimore. Për fat të keq të tyre dhe etë Atdheut, historia e pasluftës nuk ka qenë aspak e drejtë me këtë brez intelektualësh të Kombit, si prof Dr Rexhep Krasniqi. Për dekada, propaganda komuniste i kishte shpallur “armiq të popullit”, duke u përpjekur të fshinte çdo gjurmë të kontributit të tyre. Vetëm pas rënies së komunizmit u bë e mundur një rivlerësim pak më objektiv i jetës dhe veprës së tyre, megjithse gjithnjë mungon një rivlersim i plotë i kontributit të tyre.

Sot, figura e Dr. Rexhep Krasniqit meriton studime më të thelluara. Ai nuk ishte vetëm një kundërshtar politik i komunizmit, siç ishin shumica e intelektualëve shqiptarë anti-komunistë. Ai ishte një intelektual me kulturë të gjerë evropiane, një historian serioz, një pedagog i përkushtuar dhe një patriot që nuk e ndau kurrë fatin e vet nga fati i kombit shqiptar. 120-vjet nga lindja, kujtimi i Dr. Rexhep Krasniqit mbetet i gjallë jo vetëm në historinë e mërgatës shqiptare në Amerikë, por edhe në ndërgjegjen e atyre që besojnë se arsimi, kultura dhe liria janë shtyllat mbi të cilat ndërtohet një komb përparimtar e pro-perendimor. Brezi i tij nuk pati fatin të kthehej në një Shqipëri të lirë ashtu siç e kishte ëndërruar. Por ai la pas një trashëgimi morale e intelektuale që vazhdon të frymëzojë edhe sot. Kjo është arsyeja pse përkujtimi i Dr. Rexhep Krasniqit nuk është thjesht një akt nderimi për të kaluarën, por është një thirrje për të mos harruar ata që, në kohët më të vështira, mbajtën gjallë idealin e lirisë dhe demokracisë së vërtetë shqiptare.

Prof. Dr Rexhep Krasniqi, ashtu si shumë patriotë anti-komunistë të brezit të tij të pas Luftës së II Botërore, mbante të hapura dritaret e Shqipërisë drejt Perëndimit. Si kryetar i Komitetit “Shqipëria e Lirë”, Dr. Krasniqi mbajti lidhje të vazhdueshme me institucionet zyrtare amerikane dhe me organizatat ndërkombëtare, sidomos në Shtetet e bashkuara të Amerikës, që merreshin me çështjet e vendeve të robëruara nga komunizmi në Evropën lindore e qëndrore. Ai e kuptonte se beteja për Shqipërinë dhe për shqiptarët nuk fitohej vetëm me retorikë, por edhe me argumente, me diplomaci dhe me një prani të vazhdueshme në opinionin public të perëndimit demokratik.

Sot, kur Shqipëria dhe Kosova jetojnë në liri, është e drejtë të kujtohen ata burra që nuk e humbën kurrë shpresën as në vitet më të errëta të diktaturës komuniste. Dr. Rexhep Krasniqi ishte njëri prej tyre. Ndonëse ai nuk e pa të realizuar, plotësisht, ëndrrën për të cilën punoi gjithë jetën e vet, ai i përket atij brezi patriotësh antikomunistë shqiptarë, që e mbajti gjallë idealin e lirisë dhe të demokracisë shqiptare edhe kur dukej se gjithçka kishte humbur. Në këtë 120-vjetor të lindjes, figura e Dr. Rexhep Krasniqit vazhdon të na kujtojë se historia nuk ndërtohet vetëm nga ata që ushtrojnë pushtetin, por edhe nga ata që, me dije, karakter dhe sakrificë, mbrojnë të vërtetën dhe dinjitetin e kombit.

Ndërsa në komunitetin shqiptaro-amerikan Dr. Rexhep Krasniqi ku ai gëzonte respekt të veçantë, shumë emigrantë të brezit të pasluftës e kujtojnë gjithnjë si njeriun që dinte të dëgjonte, të këshillonte dhe të bashkonte. Autoriteti i tij nuk buronte nga posti, por nga karakteri, kultura dhe integriteti. Nëse më lejohet, në këtë rast, një element shumë i veçantë, një kujtim personal. Unë e kisha takuar disa herë Rexhep Krasniqin në fillim të 1970-ave e më vonë, dhe me çdo rast, gjithmonë më jepte zemër e kurajë që të vazhdoja të isha i angazhuar në komunitet, që të vazhdoja studimet dhe që të mos harroja gjuhë e kulturë dhe të humbisja identitetin. Në vitin 1972 kisha filluar një broshurë tepër modeste për të rinjtë, “Rinia Shqiptare në Mërgim”, e cila i kishte rënë në dorë Doktorit të nderuar dhe në karakteristikën e tij që e dallonte — për një nismë megjithëse tepër modeste — Prof Krasniqi kishte gjetur kohë të më shkruante një letër duke më dhënë kurajë për të vazhduar, përball sfidave të një nisme të tillë, ndërsa me porosiste: “I kam lexue rishtas edhe të dy numrat e së përkohshmes “Rinia Shqiptare në Mërgim”. Secili fillim ashtë i vështirë, por nga përmbajtja e artikujve që keni botue deri tashti më duket se jeni në rrugë të mbarë e që përputhet me moton e juej, “Lux et Veritas” (Drita dhe e Vërteta). Të shpresojmë se me kohë, broshura juej ka me u ba një përmbledhje e fuqive të reja të kulturës dhe virtyteve të Kombësisë Shqiptare në këtë vend të lirisë dhe të përparimit.” Në të njëjtën letër, Doktor Krasniqi më jepte kurajë gjithashtu për vazhdimin e studimeve dhe të mësoja anglishten, ashtu që, sipas tij të, hyja “në radhën e shqiptarëve të paktë të kësaj kategorie, në këtë vend”, shkruante ai. Letra e Dr Krasniqit, ishte në përputhje me disa porosi edhe të Ernest Koliqit. Ato porosi të tyre, që atëherë e deri më sot, gjithnjë më tingëllojnë në veshët e mi sikur kishin dashur të më thonin: Mos u mbyll vetëm në hallet tua. Afrohu me bashkatdhetarët, “burri i mirë me shokë shumë”, mbështet organizatat shqiptare dhe puno që zëri i Shqipërisë të dëgjohet me dinjitet në këtë vend. Ashtuqë, një ditë kur historia të kërkojë dëshminë e brezit tend të mund të thoni se keni kryer detyrën ndaj familjes, ndaj Amerikës dhe ndaj Kombit shqiptar.

Fjalët dashamirëse, porositë, këshillat, guximi, por edhe ndihmat që nuk i kursente, jo vetëm për mua, por për të gjithë, e dallonin atë nga shumë udhëheqës të tjerë të komunitetit shqiptaro-amerikan, me ndonjë përjashtim aty këtu. Kjo është arsyeja që në këtë 120-vjetor të lindjes kujtoj me respekt dhe me mirënjohje të thellë për jetën, veprën dhe shëmbullin e Prof. Dr Rexhep Krasniqit. Një shqiptaro-amerikan i shekullit të kaluar, i cili me kontributin e tij mbetet, jo vetëm, pjesë e çmuar e historisë kombëtare por edhe frymëzim për brezat e ardhëshëm.

Analizë historike nga Rafael Floqi/

Në Ballkan, diplomacia rrallëherë është vetëm diplomaci. Vendndodhja e një ambasade apo konsullate, koha e hapjes dhe simbolika që ajo mbart shpesh interpretohen përtej funksionit administrativ. Për këtë arsye, njoftimi për mundësinë e hapjes së një Konsullate të Republikës së Serbisë në Shkodër nuk u pa si një procedurë rutinë, por si një zhvillim që preku kujtesën historike dhe identitetin kombëtar shqiptar.

Ish-ministri i Jashtëm Ditmir Bushati ngriti pyetjen thelbësore: Pse pikërisht Shkodra? 

Ai nuk kundërshtoi marrëdhëniet diplomatike me Serbinë, por argumentoi se zgjedhja e këtij qyteti nuk mund të ndahej nga pesha e tij historike. Edhe Pandeli Majko theksoi se pajtimi në Ballkan nuk mund të ndërtohet duke relativizuar krimet e së kaluarës. Këto reagime dëshmojnë se në Ballkan historia vazhdon të ndikojë politikën e jashtme dhe perceptimin publik.

Shkodra nuk është një qytet i zakonshëm. Ajo përballoi rrethimin heroik të viteve 1912–1913, u bë objekt debatesh në Konferencën e Ambasadorëve në Londër dhe më pas në Konferencën e Paqes në Paris. Pikërisht aty u vendos përfundimisht që qyteti të mbetej pjesë e shtetit shqiptar, pavarësisht pretendimeve të Malit të Zi. Kjo është arsyeja pse çdo zhvillim diplomatik që lidhet me Shkodrën zgjon ende reagime të forta.

Rrethimi i Shkodrës dhe beteja diplomatike

Kur shpërtheu Lufta e Parë Ballkanike në vitin 1912, Mali i Zi e kishte shpallur Shkodrën objektivin e tij kryesor. Për Cetinën, pushtimi i qytetit nuk ishte vetëm fitore ushtarake, por realizim i një projekti strategjik për dalje më të gjerë në Adriatik. Ushtria malazeze, e mbështetur më vonë edhe nga forca serbe, vendosi qytetin nën rrethim.

Brenda qytetit ndodhej garnizoni osman i komanduar nga Hasan Riza Pasha. Ai e kuptonte se mbrojtja e Shkodrës nuk ishte më vetëm çështje e Perandorisë Osmane, por lidhej drejtpërdrejt me fatin e shtetit shqiptar të saposhpallur. Për muaj të tërë qyteti rezistoi nën bombardime, uri dhe mungesë furnizimesh. Pas vrasjes së Hasan Riza Pashës, komandën e mori Esat Pashë Toptani, i cili, përballë gjendjes katastrofike humanitare, pranoi dorëzimin e qytetit më 23 prill 1913. Ushtarakisht Mali i Zi fitoi betejën, por jo luftën diplomatike.

Në Londër, Fuqitë e Mëdha po diskutonin kufijtë e rinj të Ballkanit. Austro-Hungaria dhe Italia kundërshtuan aneksimin e Shkodrës nga Mali i Zi, jo vetëm për arsye filoshqiptare, por sepse nuk dëshironin forcimin e ndikimit sllav dhe rus në Adriatik. Britania e Madhe, nën drejtimin e Sir Edward Grey, ndërmjetësoi negociatat. Përfundimi ishte se stabiliteti rajonal kërkonte që Shkodra të mbetej pjesë e Shqipërisë.

Kur mbreti Nikolla refuzoi të tërhiqej, Fuqitë e Mëdha ndërmorën një hap të pazakontë: vendosën bllokadë detare ndaj Malit të Zi dhe kërcënuan me ndërhyrje ushtarake. Përballë këtij presioni, Mali i Zi u tërhoq më 14 maj 1913 dhe Shkodra kaloi përkohësisht nën administrim ndërkombëtar. Ky mbetet një nga rastet më domethënëse kur diplomacia ndryshoi rezultatin e një fitoreje ushtarake.

“The Question of Scutari”: historia si armë diplomatike

Megjithëse vendimi i Londrës dukej përfundimtar, çështja e Shkodrës u rikthye në Konferencën e Paqes në Paris më 1919. Delegacioni malazez paraqiti memorandumin “The Question of Scutari”, hartuar nga ish-kryeministri Andrija Radoviç. Dokumenti nuk ishte studim akademik, por një instrument diplomatik për të bindur Fuqitë e Mëdha se vendimi i vitit 1913 duhej rishikuar.  

Shkrimi fillon që në fjalinë e parë me një pasaktësi historike. Shkodra nuk mund të trajtohet sikur historia e saj të nisë vetëm me ardhjen e sllavëve në shekullin VII. Sipas traditës historike dhe burimeve të shumta antike, themelimi i qytetit lidhet me Aleksandrin e Madh të Maqedonisë, ndërsa zhvillimi i tij si qendër e rëndësishme politike dhe ushtarake është vepër e shtetit ilir.

Është e pakuptueshme që nuk thuhet asnjë fjalë për historinë shumë shekullore ilire të Shkodrës. Nuk përmenden dinastitë ilire që e bënë atë kryeqendër të mbretërisë së tyre. Nuk përmenden mbretërit Platori, Agroni, Teuta dhe Genti, emra që zënë vend të rëndësishëm në historinë e Ballkanit dhe të Mesdheut. Pikërisht fuqia e Mbretërisë Ilire bëri që Republika Romake të zhvillonte tri Luftërat Ilire (229–168 p.e.s.), një seri konfliktesh që dëshmojnë se Iliria nuk ishte një territor periferik, por një fuqi ushtarake dhe detare që sfidonte vetë Romën.

Mbreti Agron krijoi një nga shtetet më të fuqishme ilire të kohës. Mbretëresha Teuta u përball me Romën në mbrojtje të sovranitetit të saj, ndërsa Mbreti Genti mbeti sundimtari i fundit i pavarur i Mbretërisë Ilire, deri në pushtimin romak në vitin 168 p.e.s. Këta nuk janë personazhe dytësorë të historisë; ata janë figura themelore të identitetit historik të Shkodrës dhe të gjithë trevës ilire.

Pas pushtimit romak, Shkodra vazhdoi të ishte një qytet me rëndësi administrative dhe strategjike për shekuj me radhë, më pas nën Perandorinë Bizantine. Vetëm shumë më vonë, në shekujt VI–VII, ndodhën dyndjet sllave në Ballkan. Kjo është një fazë e historisë së qytetit, por jo fillimi i saj. Të anashkalosh më shumë se një mijë vjet histori ilire, romake dhe bizantine dhe të kalosh menjëherë te ardhja e sllavëve përbën një shtrembërim të rëndë të kronologjisë historike.

Një trajtim serioz i historisë së Shkodrës duhet të respektojë vazhdimësinë historike të qytetit. Historia nuk fillon aty ku i leverdis autorit. Shkodra është një nga qytetet më të lashta të Ballkanit, me rrënjë ilire të dokumentuara dhe me një rol vendimtar në historinë politike, ushtarake dhe kulturore të rajonit. Çdo përpjekje për të minimizuar ose për të fshirë këtë trashëgimi nuk i shërben së vërtetës historike, por krijon një narrativë të cunguar dhe të njëanshme.

Radoviç ndërtoi argumentimin mbi tre shtylla.

Së pari, ai pretendonte se Mali i Zi kishte të drejtë historike mbi Shkodrën, duke iu referuar Zetës mesjetare dhe dinastive sllave. Ky ishte një interpretim tipik i nacionalizmave të fillimit të shekullit XX, kur e kaluara përdorej për të legjitimuar kufijtë modernë. Historiografia bashkëkohore, megjithatë, thekson se pushtimet apo administrimet e përkohshme nuk krijojnë automatikisht të drejtë të përhershme sovraniteti.

Së dyti, memorandumi mbështetej në argumentin gjeografik. Radoviç e paraqiste Shkodrën si daljen natyrore të Malit të Zi në Adriatik përmes Liqenit të Shkodrës dhe lumit Buna. Por Konferenca e Ambasadorëve kishte arritur tashmë në përfundimin se interesat strategjike nuk mund të mbizotëronin mbi krijimin e një shteti shqiptar funksional.

Argumenti më polemik ishte ai etnografik. Memorandumi pretendonte se fiset shqiptare të Malësisë së Madhe – Hoti, Gruda, Kelmendi, Kastrati dhe Shala – ishin në origjinë popullsi sllave të shqiptarizuara gjatë periudhës osmane. Kjo tezë synonte të krijonte bazën historike për pretendimet mbi Shkodrën. Megjithatë, shumica e historianëve modernë, përfshirë Edith Durham, Noel Malcolm, Stavro Skendi, Owen Pearson dhe Oliver Jens Schmitt, nuk e pranojnë këtë interpretim. Ata argumentojnë se identiteti shqiptar i Malësisë ishte konsoliduar përmes gjuhës, kulturës, organizimit shoqëror dhe vetëdijes politike shumë kohë përpara Konferencës së Paqes.

Rëndësia e memorandumit nuk qëndron në saktësinë e tezave të tij, por në faktin se tregon se si historia, etnografia dhe gjeografia përdoreshin si instrumente të diplomacisë në fillim të shekullit XX. Ai mbetet një burim i rëndësishëm për të kuptuar logjikën politike të pretendimeve territoriale të kohës.

Woodrow Wilson, Vatra dhe beteja diplomatike për Shkodrën

Nëse rrethimi i Shkodrës u zhvillua në fushën e betejës, fati përfundimtar i qytetit u vendos në Konferencën e Paqes në Paris (1919–1920). Atje nuk diskutohej vetëm kufiri i një qyteti, por vetë mbijetesa e Shqipërisë si shtet. Në këtë kuadër, Shkodra u bë simbol i parimit të vetëvendosjes së popujve që Presidenti amerikan Woodrow Wilson kishte shpallur në Katërmbëdhjetë Pikat e tij.

Në Paris u përplasën dy koncepte të ndryshme të rendit ndërkombëtar. Fuqitë evropiane, në shumë raste, mbështeteshin ende te marrëveshjet sekrete të Luftës së Parë Botërore, sidomos Pakti i Londrës i vitit 1915, i cili parashikonte ndarjen e territoreve shqiptare ndërmjet Italisë dhe fqinjëve ballkanikë. Përballë tyre qëndronte Presidenti Wilson, i cili argumentonte se paqja nuk mund të ndërtohej mbi pazare territoriale, por mbi vullnetin e popujve dhe respektimin e sovranitetit të kombeve të vogla.

Për shqiptarët, rreziku nuk kufizohej vetëm te pretendimet malazeze mbi Shkodrën. Zbatimi i Paktit të Londrës do të nënkuptonte humbjen e Vlorës, pjesëve të Jugut dhe territoreve të tjera, duke e bërë Shqipërinë një shtet të paqëndrueshëm. Prandaj, Konferenca e Paqes u shndërrua në betejën vendimtare për mbijetesën e shtetit shqiptar.

Vatra dhe diplomacia e diasporës

Një rol vendimtar në këtë përpjekje luajti Federata Pan-Shqiptare “Vatra” në Shtetet e Bashkuara. Përmes memorandumeve, peticioneve, kontakteve me senatorë, kongresmenë, gazetarë dhe intelektualë amerikanë, Vatra arriti ta kthente çështjen shqiptare në pjesë të debatit politik në Uashington. Ajo nuk ishte thjesht një organizatë emigrantësh, por një institucion diplomatik jozyrtar që përfaqësonte interesat kombëtare shqiptare në Perëndim.

Një dokument kyç ishte Rezoluta e 4 janarit 1919, ku kërkohej njohja e plotë e pavarësisë së Shqipërisë, kundërshtimi i çdo copëtimi territorial dhe, nëse ishte e nevojshme, vendosja e një administrimi të përkohshëm ndërkombëtar nën garancinë e Shteteve të Bashkuara. Kjo dëshmon se diaspora shqiptare kishte kuptuar se beteja vendimtare nuk zhvillohej më në fushëbetejë, por në diplomaci.

Figura më e spikatur e kësaj diplomacie ishte Fan S. Noli. Ai komunikonte drejtpërdrejt me personalitete amerikane, përgatiste memorandume dhe argumentonte se Shqipëria ishte një komb me identitet historik, kulturor dhe gjuhësor të konsoliduar. Strategjia e tij nuk mbështetej në retorikë patriotike, por në dokumente, statistika, argumente juridike dhe burime historike, duke iu përshtatur mënyrës së të menduarit të diplomacisë amerikane.

Roli vendimtar i Presidentit Wilson

Ndërhyrja e Presidentit Woodrow Wilson rezultoi vendimtare. Edhe pse Shtetet e Bashkuara nuk kishin interesa territoriale në Ballkan, Wilson kundërshtoi zbatimin automatik të marrëveshjeve sekrete dhe mbrojti parimin e vetëvendosjes. Kjo qasje dobësoi ndjeshëm projektet për ndarjen e Shqipërisë dhe krijoi kushtet që shteti shqiptar të mbetej subjekt i së drejtës ndërkombëtare.

Procesverbalet e Konferencës tregojnë se delegacioni amerikan nuk u mbështet vetëm te presionet politike. Ai kërkoi analiza mbi përbërjen etnike të rajoneve shqiptare, kufijtë e vitit 1913 dhe pasojat e çdo ndryshimi territorial. Kjo metodë e dallonte diplomacinë amerikane nga qasja tradicionale evropiane, e cila shpesh mbështetej në marrëveshje të fshehta dhe interesa strategjike.

Në këtë kontekst u shqyrtua edhe memorandumi “The Question of Scutari”. Megjithëse ai ishte hartuar me kujdes dhe mbështetej në argumente historike e etnografike, administrata Wilson nuk ishte e gatshme të pranonte pretendime të bazuara vetëm në interpretime të së kaluarës. Ky ndryshim metodologjik shpjegon pse përpjekja për të rihapur çështjen e Shkodrës dështoi.

Në fund, Shqipëria nuk arriti të rikuperonte të gjitha territoret shqiptare, por fitoi betejën më të rëndësishme: mbijetesën si shtet. Në këtë sukses u ndërthurën veprimtaria e Presidentit Wilson, diplomacia e Vatrës, puna e Fan Nolit dhe angazhimi i diasporës shqiptare në Amerikë.

Debati shkencor mbi identitetin e Malësisë

Një pjesë e rëndësishme e debatit lidhej me përdorimin e historisë dhe etnografisë për të legjitimuar pretendimet territoriale. Në fund të shekullit XIX dhe fillim të shekullit XX, studiues si Jovan Cvijiç dhe Jovan Erdeljanoviç zhvilluan teori sipas të cilave një pjesë e popullsisë shqiptare të veriut kishte origjinë sllave dhe ishte shqiptarizuar gjatë periudhës osmane. Këto ide u përdorën më pas nga diplomacia serbe dhe malazeze për të mbështetur pretendimet mbi Malësinë dhe Shkodrën.

Megjithatë, historiografia moderne i trajton këto teori me kujdes kritik. Studiuesit pranojnë kontributin e Cvijiç-it në gjeografinë fizike, por theksojnë se interpretimet e tij etnografike u ndikuan nga klima politike e kohës. Edhe metodologjia e Erdeljanoviç-it është kritikuar, sepse identiteti kombëtar nuk mund të përcaktohet vetëm nga prejardhja biologjike, patronimet apo traditat gojore.

Autori paraqet historinë e Shkodrës duke filluar nga themelimi i saj, ardhja e serbëve në Ballkan, Dioklea, sundimtarët Voislavljević, Bodinin, Radosllavin, Arqipeshkvinë e Tivarit, dëshmitë mesjetare, dinastinë Nemanjić, Balshajt, sundimin venedikas dhe osman. Më tej ai paraqet pretendimin se shumë fise të Shqipërisë së Veriut janë shqiptarizuar me kalimin e kohës dhe përdor zakone, këngë e toponime si argumente.

Në anën tjetër qëndronte Edith Durham, e cila, pas udhëtimeve të shumta në trevat shqiptare, përshkroi Hotin, Grudën, Kelmendin dhe fiset e tjera si bashkësi shqiptare me vetëdije të qartë kombëtare, të organizuara sipas Kanunit të Lekë Dukagjinit dhe të lidhura ngushtë me pjesën tjetër të Shqipërisë. Për Durham-in, përpjekjet për t’i paraqitur këto fise si “serbë të shqiptarizuar” nuk përputheshin me realitetin që ajo kishte vëzhguar në terren.

Edhe studiues bashkëkohorë si Noel Malcolm, Stavro Skendi, Owen Pearson dhe Oliver Jens Schmitt arrijnë në përfundimin se identitetet kombëtare në Ballkan janë rezultat i proceseve historike komplekse dhe nuk mund të reduktohen në interpretime të thjeshta etnike apo biologjike.

Përfundime

Historia e Shkodrës tregon se diplomacia dhe historia kanë qenë gjithmonë të ndërthurura. Dokumentet e fillimit të shekullit XX dëshmojnë se historia, gjeografia dhe etnografia u përdorën jo vetëm për të shpjeguar të kaluarën, por edhe për të justifikuar pretendime territoriale. Memorandumi “The Question of Scutari” nuk duhet parë si histori objektive, por si një instrument diplomatik i ndërtuar për të ndikuar vendimmarrjen ndërkombëtare.

Studimi nxjerr në pah edhe dallimin mes historianit dhe diplomatit. Historiani analizon burimet në mënyrë kritike dhe pranon kompleksitetin e së kaluarës, ndërsa diplomati zgjedh ato elemente që mbështesin interesat e shtetit që përfaqëson. Kur këto role ngatërrohen, historia rrezikon të shndërrohet në propagandë.

Po aq i rëndësishëm është roli i diplomacisë amerikane. Ndërhyrja e Presidentit Wilson dhe veprimtaria e Vatrës e Fan Nolit dëshmuan se argumenti juridik, dokumenti dhe diplomacia qytetare mund të ndikojnë në vendime me rëndësi historike. Mbijetesa e Shqipërisë si shtet nuk ishte rezultat vetëm i zhvillimeve ushtarake, por edhe i një beteje të fituar në tryezat e diplomacisë.

Historia nuk mbaron me dokumentin e fundit

Kur përfundon leximi i memorandumit “The Question of Scutari”, lexuesi mund të krijojë përshtypjen se po mbyll një dosje të arkivave diplomatike të vitit 1919. Në të vërtetë, ndodh e kundërta. Pikërisht aty fillon jeta e dytë e dokumentit: mënyra se si ai lexohet, interpretohet dhe përdoret nga brezat që vijnë më pas.

Çdo brez i rikthehet historisë me pyetjet e veta. Historiani nuk mund të ndryshojë dokumentet, por ai mund të ndryshojë mënyrën se si ato kuptohen. Kjo është arsyeja pse dokumentet arkivore nuk janë monumente të ngrira. Ato janë dëshmi që fitojnë kuptim të ri sa herë që rilexohen në dritën e burimeve të tjera, të metodologjive të reja dhe të përvojës historike që pason.

Historia e Shkodrës është një nga shembujt më domethënës të këtij procesi. Në vitin 1913 qyteti u mbrojt me armë. Në vitin 1919 u mbrojt me memorandume, harta dhe argumente diplomatike. Sot ai mbrohet përmes kujtesës historike, kërkimit shkencor dhe respektit për faktet. Mjetet kanë ndryshuar, por përgjegjësia mbetet e njëjtë: të mos lejohet që historia të zëvendësohet nga miti ose propaganda.

Debati i sotëm mbi hapjen e një Konsullate të Serbisë në Shkodër tregon se kujtesa historike vazhdon të ndikojë perceptimin e marrëdhënieve ndërmjet shteteve në Ballkan. 

Historia nuk duhet të përdoret për të ushqyer konflikte të reja, por as të harrohet. Ajo duhet të shërbejë si një mjet për të kuptuar të kaluarën, për të ndërtuar dialog dhe për të dalluar faktin historik nga përdorimi politik i tij. Pikërisht kjo është edhe arsyeja pse Shkodra mbetet jo vetëm një simbol i rezistencës shqiptare, por edhe një dëshmi se fati i kombeve përcaktohet po aq në tavolinat e diplomacisë sa edhe në fushat e betejës.

Dhe pyetja: Pse Shkodra? Mbetet pa përgjigje.

Analiza e rolit të presidentëve të Shteteve të Bashkuara të Amerikës në raport me Shqipërinë, Kosovën dhe shqiptarët në përgjithësi dëshmon një rrugëtim të gjatë historik, ku janë ndërthurur idealet e lirisë, interesat strategjike dhe vendimet politike me ndikim të thellë në zhvillimet ndërkombëtare.

Ky rol nuk ka qenë i njëjtë në çdo periudhë historike, pasi politika amerikane është formësuar nga rrethanat globale, ndryshimet në sistemin ndërkombëtar dhe sfidat e sigurisë në Evropën Juglindore. Megjithatë, në momente të caktuara vendimtare, Shtetet e Bashkuara kanë luajtur rol të rëndësishëm në mbështetjen e proceseve që lidhen me demokracinë, paqen dhe të drejtën e popujve për vetëvendosje.

Presidenti Woodrow Wilson përfaqëson një pikë simbolike në historinë e marrëdhënieve shqiptaro-amerikane, pasi idealet e tij mbi të drejtën e popujve për vetëvendosje krijuan një frymë të re në marrëdhëniet ndërkombëtare dhe u lidhën me aspiratat e shqiptarëve për ruajtjen e shtetit të tyre.

Gjatë periudhës së Luftës së Ftohtë, politika amerikane ndaj Ballkanit u përcaktua kryesisht nga logjika e sigurisë globale dhe rivaliteti ndërmjet Lindjes dhe Perëndimit. Megjithatë, zhvillimi i mëvonshëm i konceptit amerikan mbi të drejtat e njeriut dhe demokracinë krijoi bazën për një angazhim më të madh ndaj krizave që cenonin stabilitetin dhe liritë themelore.

Presidenti George H. W. Bush shënoi një paralajmërim të rëndësishëm politik ndaj politikave represive në Kosovë, duke e bërë të qartë se destabilizimi i rajonit nuk mund të injorohej pafundësisht.

Presidenti Bill Clinton udhëhoqi një nga vendimet më të rëndësishme në historinë moderne të Kosovës përmes angazhimit amerikan në ndërhyrjen e NATO-s në vitin 1999. Ky moment ndryshoi rrjedhën historike të Kosovës dhe krijoi kushtet për ndërtimin e një realiteti të ri politik.

Presidenti George W. Bush luajti një rol të rëndësishëm në procesin diplomatik që çoi drejt pavarësisë së Kosovës dhe njohjes së saj ndërkombëtare, ndërsa administratat pasuese vazhduan të mbështesin zhvillimin institucional dhe orientimin euroatlantik të Kosovës dhe Shqipërisë.

Partneriteti shqiptaro-amerikan si trashëgimi historike dhe perspektivë e së ardhmes

Historia e marrëdhënieve ndërmjet shqiptarëve dhe Shteteve të Bashkuara të Amerikës përbën një shembull të veçantë të ndërthurjes së vlerave demokratike, interesave strategjike dhe solidaritetit ndërkombëtar në momente vendimtare.

Nga mbështetja morale dhe diplomatike e Presidentit Woodrow Wilson për ekzistencën e Shqipërisë, deri te angazhimi amerikan në çlirimin, pavarësinë dhe konsolidimin e Kosovës, presidentët amerikanë kanë ndikuar në disa nga zhvillimet më të rëndësishme të historisë shqiptare të shekujve XX dhe XXI.

Rasti i Kosovës përbën një shembull të rëndësishëm të mënyrës se si diplomacia ndërkombëtare, parimet demokratike dhe interesat e sigurisë mund të ndërthuren në krijimin e një realiteti të ri politik.

Për shqiptarët, Shtetet e Bashkuara nuk përfaqësojnë vetëm një aleat strategjik, por edhe një simbol historik të mbështetjes dhe partneritetit në periudha të rëndësishme të ekzistencës kombëtare.

Megjithatë, e ardhmja e këtij partneriteti nuk mund të mbështetet vetëm mbi kujtesën historike. Ajo kërkon institucione të fuqishme demokratike, sundim të ligjit, zhvillim ekonomik, përgjegjësi politike dhe përkushtim të vazhdueshëm ndaj vlerave euroatlantike.

Për Republikën e Kosovës, sfida kryesore mbetet forcimi i shtetit demokratik, zhvillimi ekonomik, konsolidimi institucional dhe integrimi i plotë në strukturat evropiane dhe euroatlantike.

Për Republikën e Shqipërisë, partneriteti me Shtetet e Bashkuara mbetet një shtyllë themelore e politikës së jashtme dhe sigurisë kombëtare, duke e forcuar rolin e saj si faktor stabiliteti në Ballkanin Perëndimor.

Historia e presidentëve amerikanë dhe raportit të tyre me çështjen shqiptare dëshmon se marrëdhëniet ndërmjet popujve ndërtohen mbi vlera të përbashkëta, besim reciprok dhe qëndrime të guximshme në momente vendimtare.

Partneriteti shqiptaro-amerikan është një trashëgimi historike e ndërtuar mbi idealet e lirisë, demokracisë dhe paqes, por njëkohësisht përbën edhe një përgjegjësi për brezat e ardhshëm.

Ky partneritet duhet të vazhdojë të zhvillohet mbi bazën e respektit të ndërsjellë, demokracisë, drejtësisë dhe angazhimit të përbashkët për një Ballkan Perëndimor të sigurt, të qëndrueshëm dhe të integruar plotësisht në familjen euroatlantike.

Prof. Dr. Fejzulla Berisha

Foto: https://www.whitehousehistory.org

Besnik Fishta/

Botimi më i ri i studiuesit të filatelisë Hysen S. Dizdari më rikthen në mendje një nga idetë themelore të studiuesit të shquar britanik të historisë postare, Maurice Rickards. Në veprën e tij The Encyclopedia of Ephemera, ai argumenton se dokumentet e vogla të jetës së përditshme përbëjnë burime të rëndësishme për kuptimin e historisë, kulturës dhe qytetërimit të një populli. Në këtë kuptim, edhe pulla postare është shumë më tepër sesa një mjet pagese për shërbimin postar; ajo është një dokument zyrtar i shtetit, një dëshmi e kohës së vet, bartëse e kujtesës, identitetit dhe kulturës.

Pikërisht në këtë këndvështrim duhet lexuar libri-album “Arkeologjia në pullat postare të Kosovës (2000–2025)”, vepra më e fundit e Hysen Dizdarit. Ky është libri i gjashtë i autorit, pas një serie botimesh që kanë dëshmuar përkushtimin e tij ndaj studimit të filatelisë shqiptare dhe përdorimit të saj si burim dokumentar. Me këtë vepër, Dizdari jo vetëm vazhdon rrugën e nisur me librin “Arkeologjia në pullat postare shqiptare (1913–2018)”, por e zgjeron atë në hapësirën e Republikës së Kosovës, duke plotësuar një boshllëk të ndjeshëm në literaturën filatelike shqiptare.

Libri “Arkeologjia në pullat postare të Kosovës (2000–2025)” përmban 15 emisione me pulla postare, kushtuar monumenteve dhe objekteve arkeologjike të zbuluara në territorin e Kosovës, të emetuara nga Posta e Kosovës gjatë një periudhe 25-vjeçare (2000–2025).

Libri fillon me emisionin e parë, kushtuar Mozaikut të Orfeut, vijon me Hyjneshën Dardane, ndërsa në emisionin e dytë paraqiten artefakte arkeologjike të zbuluara në territorin e Dardanisë. Emisioni i katërt i kushtohet zbulimeve arkeologjike në qytetin antik të Ulpianës, ndërsa më tej paraqitet emisioni i tetë, kushtuar Kalasë së Prizrenit. Botimi mbyllet me emisionin e pesëmbëdhjetë, kushtuar mozaikut të dyshemesë së bazilikës episkopale të Justinianit II në qytetin antik të Ulpianës, i cili daton rreth viteve 535–545 e.s. Në këtë mënyrë, libri nuk mbetet vetëm një album filatelik, por shndërrohet në një udhërrëfyes të plotë të arkeologjisë së Kosovës dhe në një burim referimi për nxënësit, studentët, studiuesit e arkeologjisë, filatelisë, si edhe për koleksionistët shqiptarë e të huaj.

Botimi është realizuar me standarde të larta tipografike dhe me shtypje shumëngjyrëshe cilësore. Por ajo që bie veçanërisht në sy është puna e kujdesshme e ekipit që ka bashkëpunuar me autorin Hysen Dizdari në përgatitjen e tij. Redaktimi gjuhësor është kryer nga Prof. Dr. Anton Nikë Berisha, një prej autoriteteve më të njohura të gjuhës dhe letërsisë shqipe, duke i dhënë tekstit qartësi, saktësi dhe elegancë stilistike. Përkthimi në gjuhën gjermane është realizuar nga Albert Gjoka, ndërsa ai në gjuhën frënge nga Fatos Morina, çka i jep librit një dimension të gjerë ndërkombëtar dhe e bën atë të komunikueshëm me lexuesin evropian.

Kontributi i Frida Vukopola Gjokës në përgatitjen e materialeve dhe koordinimin e botimit, si edhe realizimi grafik profesional i Ilir Drizarit, plotësojnë harmoninë e kësaj vepre, ku përmbajtja shkencore ndërthuret me një paraqitje estetike dinjitoze. Nuk është pa rëndësi edhe fakti që libri është botuar nga Shtëpia Botuese “Emal”, e njohur për seriozitetin dhe cilësinë e botimeve të saj. Të gjithë këta elementë dëshmojnë se kemi të bëjmë jo vetëm me një libër filatelik, por me një botim të kuruar në çdo hollësi, të denjë për të përfaqësuar filatelinë e Kosovës në ekspozitat ndërkombëtare.

Këto standarde të larta editoriale e përgatisin lexuesin për hyrjen në universin shkencor të librit përmes një parathënieje me autoritet të veçantë, të shkruar nga akademiku dhe arkeologu i mirënjohur Prof. Dr. Neritan Ceka, një prej autoriteteve më të spikatura të arkeologjisë shqiptare. Që në faqet e para ai shtron pyetjen themelore: “A mund të përcillet historia e një vendi përmes pullave postare?” Kjo pyetje nuk është vetëm hyrje e librit, por përbën boshtin konceptual të gjithë veprës. Përgjigjja që jep vetë libri është bindëse: po, mundet. Kur pulla postare analizohet në lidhje me kontekstin historik, kulturor dhe arkeologjik, ajo shndërrohet në një dokument të vogël, por me fuqi të madhe dëshmuese. Pikërisht këtë tregon ky libër i ri i autorit Hysen Dizdari.

Po aq të rëndësishme janë edhe rubrikat ndihmëse që autori ka përfshirë në fund të botimit. Lista e shkurtimeve filatelike, fjalori i shkurtër filatelik, këshillat miqësore për filatelistët e rinj, pasthënia me karakter vlerësues, si edhe bibliografia e ndarë në literaturë arkeologjike-historike dhe literaturë filatelike, e bëjnë librin një mjet pune të dobishëm jo vetëm për koleksionistët, por edhe për studiuesit, studentët dhe lexuesit e interesuar. Këto elemente tregojnë kujdesin e autorit për ta bërë librin një burim reference afatgjatë dhe jo thjesht një botim ilustrativ.

Një tjetër meritë e rëndësishme është fakti se ky studim mund të konsiderohet botimi i parë monografik i këtij lloji në filatelinë e Kosovës. Deri më sot, burimet kryesore të referencës kanë qenë katalogët ndërkombëtarë, si Michel, Scott, Yvert & Tellier dhe Stanley Gibbons, të cilët janë të domosdoshëm për identifikimin e emisioneve postare, por nuk trajtojnë dimensionin historik, kulturor dhe interpretues të tyre. Libri i autorit Hysen Dizdari hap një drejtim të ri studimi, ku pulla postare nuk shihet vetëm si objekt koleksionimi, por si dokument kulturor, historik dhe arkeologjik, i aftë të dëshmojë identitetin dhe vazhdimësinë e një qytetërimi.

Duhet theksuar gjithashtu se, nëse deri tani për filatelinë e suksesshme të Kosovës janë botuar kryesisht artikuj sporadikë ose shkrime të shpërndara, ky libër përfaqëson një studim të plotë e të sistemuar. Për këtë arsye, ai pritet të ketë jehonë jo vetëm te filatelistët, por edhe te historianët, arkeologët, muzeologët, studiuesit e trashëgimisë kulturore dhe të gjithë ata që interesohen për historinë dhe arkeologjinë e fisit ilir të Dardanëve, që ka jetuar në trevat e sotme të Kosovës.

Një element që ia shton ndjeshëm vlerën dhe audiencën është botimi në tri gjuhë: shqip, gjermanisht dhe frëngjisht. Kjo zgjedhje e bën librin të aksesueshëm jo vetëm për lexuesin shqiptar, por edhe për komunitetin evropian të filatelistëve, studiuesve dhe institucioneve kulturore. Për këtë arsye, ai nuk mbetet vetëm një botim kombëtar, por shndërrohet në një ambasador të trashëgimisë arkeologjike shqiptare dhe të kulturës sonë në arenën ndërkombëtare.

Në një epokë kur komunikimi digjital ka zbehur përdorimin tradicional të postës, botime të tilla na kujtojnë se pulla postare mbetet një dokument i rëndësishëm i kujtesës kolektive dhe një mjet i veçantë i komunikimit kulturor. Në vijim të natyrshëm të botimit “Arkeologjia në pullat postare të Kosovës (2000–2025)”, ky libër dëshmon se filatelia mund të shërbejë si urë lidhëse ndërmjet historisë, arkeologjisë, edukimit dhe identitetit kombëtar.

Në fund, mund të thuhet se me këtë botim Hysen Dizdari nuk ka shtuar thjesht një titull të ri në bibliografinë e tij personale. Ai ka pasuruar edhe vetë literaturën filatelike shqiptare me një vepër origjinale, të dokumentuar dhe me vlera të qëndrueshme shkencore e kulturore. Libri dëshmon se arkeologjia nuk është vetëm studim i së kaluarës, por edhe mënyrë për të kuptuar identitetin tonë në të tashmen dhe për ta përcjellë atë te brezat e ardhshëm.Mesazhi që përcjell kjo vepër është i qartë: historia, kultura, arkeologjia dhe trashëgimia jonë mund të flasin edhe përmes një pulle postare.

Përmes një studimi serioz, të mbështetur në dokumentim të pasur dhe të paraqitur me standarde të larta editoriale, Hysen Dizdari dëshmon se filatelia është shumë më tepër sesa një hobi. Ajo është një disiplinë shkencore që ruan kujtesën historike, promovon kulturën dhe forcon identitetin kombëtar. “Arkeologjia në pullat postare të Kosovës (2000–2025)” mbetet kështu jo vetëm një kontribut i rëndësishëm në bibliografinë filatelike shqiptare, por edhe një ftesë për ta parë pullën postare si një dokument të vogël që rrëfen historinë e madhe të një populli.