Paulin Zefi/

Gjatë kohës kur në fron ishte mbreti Pleurati III (197 – 181 p.K.), Lisi përjetoi një zhvillim të madh ekonomik dhe vazhdoi të ruante vetëqeverisjen brenda Mbretërisë Ilire të Labeatëve. Mirëpo, vetëqeverisja u bë e vështirë, kur sundimtar i këtij shteti u bë i biri i Pleuratit III, Genti (181 – 168 p.K.) (1). Nga ana tjetër, zhvillimi ekonomik i qytetit arrin fazën e tij kulmore pikërisht gjatë kësaj periudhe (2). Kjo vihet re sidomos në vitin 169 p.K., kur mbreti Gent e mbajti qytetin si rezidencë provizore (3) dhe e ktheu atë në një qendër kryesore për ushtrinë e tij, duke i ndërtuar kazermat e ushtrisë mbretërore brenda murit rrethues (4). Kjo bazë e fuqishme ushtarake mund të akomodonte deri në 15.000 ushtarë me armatim të plotë (5). Efektivi i kësaj ushtrie përbën një tregues të rëndësishëm edhe për vlerësimin e potencialit demografik të qytetit. Nëse fortifikimi i Lisit, që rrethonte një sipërfaqe prej afërsisht 20 ha, kishte kapacitet për të strehuar deri në 15.000 ushtarë të armatosur, atëherë është e qartë se ai ishte konceptuar për të përballuar një përqendrim njerëzor shumë më të madh sesa ai i popullsisë së zakonshme urbane. Duke marrë në konsideratë praninë e familjeve, zejtarëve, tregtarëve dhe kategorive të tjera të popullsisë civile, mund të supozohet se numri i banorëve të përhershëm të qytetit gjatë shek. II p.K. duhet të jetë luhatur ndërmjet 5.000 dhe 8.000 vetëve.

Në rrethana të jashtëzakonshme, si gjatë konflikteve ushtarake ose mobilizimit të përgjithshëm të popullsisë së territorit përreth, numri i njerëzve të strehuar brenda mureve mbrojtës mund të arrinte ose edhe të tejkalonte shifrën prej 15.000 personash. Ndërkohë, pikërisht në shek. II p.K., kur përjetonte një nga periudhat e tij më të begata ekonomike dhe urbane, Butrinti, i konsideruar ndër qytetet më të zhvilluara të Ilirisë dhe një qendër e rëndësishme e Pellgut të Mesdheut, vlerësohet të mos ketë pasur më shumë se 3.000 banorë (6). Ky fakt e bën edhe më domethënës potencialin demografik të Lisit, duke sugjeruar se ai zinte një vend shumë të rëndësishëm në rrjetin urban të Ilirisë së Jugut dhe se fortifikimet e tij ishin projektuar për të përballuar jo vetëm nevojat e popullsisë së përhershme, por edhe kërkesat e mbrojtjes së një territori shumë më të gjerë.

Periudha e sundimit të Gentit përfaqëson edhe fazën e dytë të prerjes autonome të monedhave të qytetit (7), ku në faqet e këtyre monedhave u vendos portreti i Gentit, i cili mban në kokë një kapele të tipit “Kausia” dhe në anën tjetër të tyre paraqitet një anije ilire me legjendën “LISSI-TAN [ΛΙΣΣI-ΤΑΝ] (.” Kjo prerje e re e monedhave shënon edhe fazën fillestare të reformës së mbretit Gent në sistemin monetar, e cila bazohej në këto drejtime kryesore: A) Unifikimi i monedhave të prera nga dy qytetet e rëndësishme, Shkodra dhe Lisi, në një monedhë të vetme, duke i hequr kështu këtyre qendrave autonominë monetare; B)Vendosja e emrit dhe portretit të mbretit mbi monedha, për të afirmuar autoritetin mbretëror; C) Ruajtja e simboleve tradicionale të monedhave të mëparshme, që i siguronin monedhës së re vazhdimësinë dhe me të cilat popullsia ishte mësuar; D) Mbajtja e së njëjtës peshë dhe masë si monedhat ekzistuese, për të mos krijuar konfuzion në tregti dhe ekonomi (9). Gjatë gërmimeve arkeologjike dhe punimeve restauruese në muret antike të Lisit, si dhe në sipërfaqen e terrenit, janë gjetur mbi 200 monedha prej bronzi (10).

Nga studimi i tyre rezulton se në qytetin e Lisit janë prerë dhe vënë në qarkullim 6 tipe të ndryshme monedhash, një element që dëshmon qartë për një aktivitet të gjerë monetar (11). Duke analizuar ndikimin e kultit ilir mbi monedhat antike të vendit tonë, numizmati i parë shqiptar, H.Ceka, vëren se legjendat greke të përdorura në monedha, si “Hermes” dhe “Artemis”, mund të jenë thjesht “justifikime greke”, ndërkohë që figura hyjnore pas tyre ka të ngjarë të ketë origjinë ilirike. Ai argumenton se monedhat, të cilat mund të konsiderohen “greke”, janë në të vërtetë pjesë e një tradite më autoktone ilire, veçanërisht për qytetin e Lisit (12). Në rrjetin tregtar antik të Ilirisë së Jugut, Lisi shërbente si një nyje strategjike thelbësore, duke lidhur brendësinë me bregdetin dhe duke lehtësuar qarkullimin e mallrave përmes lumenjve dhe rrugëve tregtare natyrore (13).

Gjatë periudhës së mbretit Gent, Lisi u bë kryqëzimi më i rëndësishëm tregtar i Ilirisë së Jugut, pasi kontrollonte portin strategjik në Adriatik, lidhej me lumin Drin që e hapte drejt Dardanisë dhe rajoneve të tjera në brendësi të Europës Juglindore, shërbente si qendër tranziti, doganare dhe magazinimi, kishte prodhime zejtarie të zhvilluara dhe funksiononte si qendër import-eksporti. Krahas rolit të rezidencës mbretërore të Gentit në vitin 169 p.K. dhe kryeqendrës ushtarake të Mbretërisë Ilire, një shtet që I.Topich e cilëson si “l’Impero di Genzio (14)”, pra “Perandoria e Gentit”, Lisi shërbeu edhe si kryeqytet diplomatik.

Pasi kishin shkuar më parë në Shkodër (15), dy ambasadorë të mbretit të Maqedonisë, Perseut, të cilët ishin Adeu maqedonas dhe Pleurati ilir, erdhën dhe u takuan me mbretin Gent brenda mureve të Lisit, me qëllim që të lidhnin aleancë kundër armikut të përbashkët, Republikës Romake (16). Bisedimet filluan në Lis në muajin janar të vitit 169 p.K. dhe pasi u rimorën disa herë gjatë këtij viti, përfunduan në janarin e vitit tjetër 168 p.k., kur Genti e theu aleancën me Romën (17) dhe pikërisht në këtë qytet, në vitin 168 p.K., ai mblodhi forcat e tij për të luftuar me romakët (18). Gjatë Luftës së Tretë Iliro – Romake (168 p.K.), e cila zgjati vetëm 30 ditë (19), një luftë që Apiani i Aleksandrisë e zbret në 20 ditë (20), Lisi u bë pika e përqendrimit të ushtrisë mbretërore dhe baza kryesore operacionale e forcave tokësore dhe atyre detare, që niseshin nga ky qytet për të sulmuar romakët (21). Kundër mbretit Gent u angazhua komandanti romak, Lucius Anicius Gallus, i cili, duke ardhur nga Italia e Jugut, zbarkoi pranë Apollonisë me flotën e tij, madhësia e së cilës nuk dihet me siguri. Forcat e tij përbëheshin nga dy legjione romake, me gjithsej 10.400 këmbësorë dhe 600 kalorës, si dhe nga kontingjentë të aleatëve italikë, që përfshinin 10.000 këmbësorë dhe 800 kalorës. Këto trupa u përforcuan më tej nga një kontingjent prej 5.000 marinarësh, ndërsa kësaj force të konsiderueshme iu shtuan edhe 2.000 këmbësorë dhe 200 kalorës të fisit ilir të Parthinëve, aleatë të Republikës Romake (22). Mjafton përdorimi i një metode të thjeshtë krahasuese midis dy fuqive ndërluftuese për të kuptuar arsyet pse ushtria e Gentit nuk ishte në gjendje të përballonte numerikisht forcat e kombinuara të Lucius Anicius Gallus, si dhe pse përplasjet ushtarake ndërmjet tyre u zhvilluan brenda një periudhe të shkurtër kohore, që nuk i kaloi 30 ditë. Përplasja e parë me peshë ushtarake ndërmjet mbretit Gent dhe komandantit romak, Lucius Anicius Gallus, u zhvillua pikërisht në qytetin e Lisit, i cili përbënte një pikë strategjike kyçe në teatrin e operacioneve të kësaj fushate (23). Genti pësoi disfatë, qyteti i Lisit u pushtua me sulm nga ushtria romake, dhe një pjesë e konsiderueshme e mureve u shkatërruan (24). Pas fitores ndaj Gentit në Lis, duke e detyruar të tërhiqej drejt veriut, Lucius Anicius Gallus e ndoqi atë deri në muret e Shkodrës, ku mbreti ilir pësoi disfatën përfundimtare (25). Të njëjtin fat si Genti e pësoi edhe aleati i tij, Perseu, mbreti i Maqedonisë (26). Dy mbretërit e mundur, Genti dhe Perseu së bashku me familjet e tyre, me plaçkë dhe robër të shumtë lufte u dërguan në qytetin e Romës dhe në këtë mënyrë morën fund dy shtetet e fuqishme të Ballkanit, duke u krijuar mundësi romakëve, që ata të depërtonin lehtësisht me pushtimet e tyre nëpër krahinat e tjera të Ballkanit dhe të pellgut të Egjeut (27). Komandanti romak, Lucius Anicius Gallus, jo vetëm që fitoi luftën kundër Gentit, por bëri edhe një plaçkë të madhe, pasi mori me vete 54 okë flori (69.2 kg), 38 okë argjend (48.7 kg) dhe 123.000 copë monedha argjendi (28).

Këtu shihet shumë qartë se sa i pasur ka qenë mbreti Gent në ato kohë. Ushtarët romakë që morën pjesë në këtë luftë u shpërblyen gjithsecili me 10 monedha për person, prijësit dyfish më shumë, ndërsa kalorësit tri herë më shumë (29). Mirëpo, pjesa më e rëndësishme e plaçkës së sekuestruar në Mbretërinë Ilire të Labeatëve përbëhej nga 220 anije të flotës së saj madhështore, të cilat, me një dekret të posaçëm të Senatit Romak, iu dhuruan banorëve të Korkyrës, Apolonisë dhe Epidamnit. Mbreti Gent, me bashkëshorten e tij, mbretëreshën Etleva, bijtë Skerdilaid dhe Pleurat, si edhe vëllai i tij, Karavantius, u parakaluan në rrugët e Romës dhe u futën në Kapitol përpara karrocës triumfuese të pretori­t Lucius Anicius Gallus (30). Pas këtij poshtërimi publik, familja mbretërore u dërgua së pari në Spoleto (31) dhe më pas në qytetin Iguvium (Gubio), ku mbreti Gent jetoi dhe vdiq si rob (32). Nga ana tjetër, pushtimi i Lisit nga romakët nuk shënoi fundin e jetës në këtë qytet, por ai vazhdoi të jetonte, veçanërisht në brigjet e lumit Drin, ku kantieret e mëdha të anijeve ilire tashmë punonin për flotën romake. Pas fitores mbi Gentin, Republika Romake e ndau Mbretërinë Ilire në tri njësi të veçanta administrative (33) dhe njësia e parë, e cila përfshinte territorin midis lumit Mat dhe kufijve jugorë të Labeatëve, kishte si qendër pikërisht Lisin (34).

Njësia pseudoautonome e Lisit nën kontrollin e Republikës Romake, mendohet të ketë përfshirë territoret e bashkësisë së mëparshme ilire të Lisit, e cila mbulonte afërsisht trevat ndërmjet lumenjve Drin e Bunë në veri, duke përfshirë në lindje krejt Mirditën dhe Lurën e sotme, si dhe pjesën më të madhe të trevës së Matit, ndërsa nga jugu atë e ndante nga Parthinët lumi i Matit (35). Në përmbyllje, mund të thuhet se Lisi (Lezha) gjatë sundimit të mbretit të fundit ilir, Gentit, përfaqësonte qendrën e dytë më të rëndësishme politike, ushtarake dhe ekonomike të Mbretërisë Ilire, pas Shkodrës. Pozita strategjike e qytetit, sistemi i fuqishëm i fortifikimit dhe roli i tij në organizimin ushtarak të shtetit ilir dëshmojnë për peshën e veçantë që Lisi gëzonte në kuadër të politikës shtetformuese të Gentit.

Burimet historike dhe të dhënat arkeologjike tregojnë se Lisi nuk ishte thjesht një qendër urbane e zhvilluar, por edhe një nyje shumë e rëndësishme e kontrollit territorial dhe e komunikimit ndërmjet hinterlandit ilir dhe hapësirës adriatike. Megjithëse disfata e Gentit në Luftëb e Tretë Iliro-Romake (168 p.K.) shënoi fundin e pavarësisë së shtetit ilir, rëndësia e Lisit nuk u zbeh. Përkundrazi, qyteti vijoi të ruante rolin e tij si një qendër shumë e rëndësishme urbane edhe gjatë periudhës romake, duke dëshmuar se zhvillimi i arritur në epokën e Gentit dhe të mbretërve ilirë paraardhës, kishte krijuar themele të qëndrueshme për vazhdimësinë e jetës qytetare.

Në këtë kontekst, studimi i Lezhës së shek. II p.K. nuk ndihmon vetëm në kuptimin e organizimit politik dhe ushtarak të Mbretërisë Ilire, por edhe në vlerësimin e rolit që ky qytet luajti në historinë e hershme urbane të bregdetit lindor të Adriatikut. Për këtë arsye, Lezha mbetet një dëshmi shumë e rëndësishme e nivelit të zhvillimit shtetëror, ekonomik, ushtarak dhe kulturor të ilirëve në prag të pushtimit romak, duke zënë një vend të privilegjuar në historinë e Qytetërimit Ilir.

Saimir Kadiu/

Legjenda shqiptare që çau Perden e Hekurt dhe pushtoi ekranet e botës…Ka artistë që bëhen të famshëm në vendin e tyre. Ka të tjerë që arrijnë sukses ndërkombëtar. Por vetëm pak prej tyre shndërrohen në simbol të një kombi. Bekim Fehmiu ishte një prej atyre figurave të rralla që e tejkalojnë kohën, kufijtë dhe gjuhët.

Ai lindi 90 vjet me pare, më 1 qershor 1936 në Sarajevë, në një familje shqiptare me origjinë nga Gjakova. Ishte biri i hoxhë Ibrahim Fehmiut dhe Hedijes. Babai i tij ishte internuar në kryeqytetin boshnjak nga autoritetet e Mbretërisë Jugosllave për shkak të veprimtarisë së tij kombëtare.

Më vonë familja u vendos fillimisht në Shkodër dhe më pas në Prizren, qytet ku Bekimi do të kalonte vitet e rinisë dhe do të formësonte identitetin e tij kulturor e artistik.

Në historinë e kinematografisë evropiane, Bekim Fehmiu zë një vend krejt të veçantë.

Ai mbetet aktori i parë dhe pothuajse i vetmi nga Europa Lindore që, në kulmin e Luftës së Ftohtë, arriti të thyejë kufijtë politikë dhe ideologjikë të kohës, duke depërtuar në qendrën më prestigjioze të industrisë së filmit botëror – Hollywood.

Në një epokë kur artistët e Lindjes jetonin nën kufizimet e Perdes së Hekurt, ai arriti të fitojë respektin dhe admirimin e kinemasë ndërkombëtare, duke u bërë një ambasador i talentit shqiptar në skenën botërore.

Gjatë karrierës së tij bashkëpunoi me disa prej emrave më të mëdhenj të artit filmik: John Huston, Olivia de Havilland, Ava Gardner, Robert Shaw, Irene Papas, Dirk Bogarde, Claudia Cardinale, Candice Bergen, Charles Aznavour, Laura Antonelli dhe shumë yje të tjerë të ekranit.

Një nga cilësitë më të jashtëzakonshme të Fehmiut ishte aftësia për të interpretuar në shumë gjuhë. Ai luajti role në shqip, anglisht, frëngjisht, italisht, spanjisht, turqisht dhe serbo-kroatisht, duke dëshmuar një fleksibilitet artistik që pak aktorë e kanë pasur në historinë e kinemasë evropiane.

Nga viti 1953 deri në vitin 1998 ai interpretoi në mbi 40 filma artistikë, duke krijuar një galeri personazhesh që mbeten edhe sot modele të aktrimit të nivelit të lartë. Veprat e tij më të njohura përfshijnë “Odiseja”, “Aventurieri”, “Rruga”, “Vitet e nxehta”, “Dezertori”, “E dashura ime Libera”, “Prova speciale” dhe shumë të tjera, ku talenti i tij shpërtheu me një intensitet të rrallë.

Por filmi që e ngriti në panteonin e kinemasë botërore ishte pa dyshim “Mbledhësit e Puplave” (Skupljači Perja), realizuar në vitin 1967.

Ky film, i bazuar në jetën e komunitetit rom në Vojvodinë, trajtonte tema universale si dashuria, varfëria, dinjiteti njerëzor, konfliktet sociale dhe paragjykimet etnike. Interpretimi i Bekim Fehmiut në rolin kryesor u cilësua nga kritika ndërkombëtare si një nga paraqitjet më të fuqishme të kinemasë evropiane të pasluftës.

Filmi fitoi Çmimin Special të Jurisë në Festivalin prestigjioz të Cannes dhe u nominua për Çmimin Oscar si Filmi më i Mirë i Huaj, duke e bërë emrin e Bekim Fehmiut të njohur në të gjithë botën.

Por madheshtia e interpretimitp Bekim Fehmiu, nje vit me pas i dhuroi botes se filmit Odiseun me fytyrën e njeriut që kërkon atdheun

Ka shumë aktorë që kanë interpretuar Odiseun, heroin e pavdekshëm të Homerit. Por shumë pak kanë arritur ta bëjnë atë aq njerëzor, aq të prekshëm dhe njëkohësisht aq madhështor sa Bekim Fehmiu në serialin televiziv “Odisea” të vitit 1968.

Odiseu i Bekim Fehmiut nuk ishte thjesht luftëtari fitimtar i Trojës. Ai ishte njeriu i lodhur nga luftërat, i plagosur nga mungesat, i përndjekur nga fati dhe i etur për t’u kthyer në shtëpi. Në sytë e tij lexohej mall, krenari, dhimbje dhe një forcë e brendshme që nuk thyhej kurrë.

Fehmiu kishte diçka që pak aktorë e zotërojnë: praninë. Mjaftonte ta shihje në ekran dhe kuptoje se ai nuk po luante Odiseun; ai po jetonte brenda tij. Fytyra e tij e skalitur, shikimi depërtues dhe qëndrimi fisnik krijonin figurën e një mbreti që kishte parë gjithçka, por që nuk kishte humbur kurrë shpresën.

Ndryshe nga interpretimet më heroike dhe monumentale që janë bërë më vonë, Bekim Fehmiu i dha Odiseut një dimension thellësisht njerëzor. Ai nuk ishte një supernjeri. Ishte një njeri që vuante, gabonte, dyshonte dhe megjithatë vazhdonte rrugën e tij.

Në historinë e ekranizimeve homerike, shumë aktorë të mëdhenj kanë veshur mantelin e Odiseut.

Kirk Douglas, në filmin “Ulysses” (1954), krijoi një Odise energjik, luftarak dhe tipik për kinemanë epike të Hollywood-it të viteve pesëdhjetë. Ishte një hero i fuqishëm, plot dinamizëm dhe autoritet.

Armand Assante, në mini-serialin “The Odyssey” (1997), solli një Odise më dramatik, më të errët dhe më të trazuar psikologjikisht, duke e afruar figurën me ndjeshmërinë moderne.

Sean Bean, në “Troy” (2004), megjithëse në një rol dytësor, i dha Odiseut inteligjencën politike dhe dinakërinë strategjike që e karakterizon në poemën homerike.

Por Odiseu i Bekim Fehmiut kishte një cilësi që e dallonte nga të gjithë: ai dukej sikur vinte drejtpërdrejt nga vetë Mesdheu homerik. Në tiparet e tij kishte diçka arkaike, diçka ballkanike dhe mesdhetare njëherësh, që e bënte figurën jashtëzakonisht autentike.

Pikërisht për këtë arsye shumë kritikë evropianë të kohës e konsideruan interpretimin e tij ndër më bindësit e realizuar ndonjëherë për heroin e Homerit.

Në ekran, Bekim Fehmiu nuk ishte vetëm mbreti i Itakës.

Ai ishte simboli i njeriut që udhëton gjatë gjithë jetës për të gjetur shtëpinë e tij.

Dhe ndoshta kjo është arsyeja pse, më shumë se pesëdhjetë vjet më vonë, Odiseu i tij vazhdon të kujtohet. Sepse në atë interpretim nuk shihnim vetëm një personazh të mitologjisë greke.

Shihnim vetë njeriun, në kërkim të rrugës së kthimit.

Nëse roli i Odiseut e bëri të njohur në mbarë botën, ishin filmat e kinemasë evropiane ata që e shndërruan Bekim Fehmiun në një figurë të admiruar nga publiku i kontinentit.

Në vitet ’70 dhe ’80, ai ishte një nga fytyrat më karizmatike të ekranit evropian. Një aktor me elegancë natyrale, me një bukuri mashkullore të veçantë dhe me një intensitet interpretimi që e bënte të paharrueshëm në çdo rol.

Në filmin “E dashura ime Libera” (Libera, amore mio), përkrah divës së madhe italiane Claudia Cardinale, Fehmiu dëshmoi se nuk ishte vetëm një aktor epik apo aventurier. Ai zotëronte edhe ndjeshmërinë e hollë dramatike, aftësinë për të shprehur me një shikim të vetëm dashurinë, dhimbjen, zhgënjimin dhe dinjitetin njerëzor.

Në ekran, ai nuk përpiqej kurrë të dominonte partneren e tij artistike. Përkundrazi, krijonte një ekuilibër të rrallë, ku forca e interpretimit buronte nga natyrshmëria. Pikërisht kjo e bëri bashkëpunimin e tij me Claudia Cardinale një nga çiftet më elegante të kinemasë italiane të asaj periudhe.

Po aq mbresëlënës ishte edhe në serialin televiziv “Përgjithmonë Xhulia” (Per sempre Giulia), ku interpretoi përkrah një tjetër ikonë të ekranit evropian, Laura Antonellit.

Laura Antonelli konsiderohej një nga gratë më të bukura dhe më të adhuruara të kinemasë italiane. Megjithatë, në skenat e përbashkëta, Fehmiu nuk mbetej kurrë në hijen e partnerit Ai sillte një prani të qetë, aristokratike, pothuajse magnetike, që e bënte publikun të ndiqte me të njëjtin interes çdo lëvizje dhe çdo fjalë të tij.

Ishte një aktor që nuk kishte nevojë për gjeste të tepruara. Ai fliste me sytë, me heshtjen, me mënyrën se si hynte në një skenë apo si largohej prej saj.

Kritika evropiane e kohës shpesh e përshkruante si një ndërthurje të elegancës mesdhetare me forcën dramatike ballkanike. Ai kishte hijeshinë e aktorëve italianë, intensitetin e shkollës franceze të interpretimit dhe temperamentin e fuqishëm të Lindjes Evropiane.

Pikërisht për këtë arsye Bekim Fehmiu ishte një figurë unike. Ai nuk përfaqësonte vetëm një komb apo një kinematografi. Ai ishte një artist evropian në kuptimin më të plotë të fjalës.

Sot, kur shohim filmat e tij përkrah yjeve si Claudia Cardinale, Laura Antonelli, apo yjeve të tjerë të mëdhenj të ekranit, kuptojmë se ai nuk ishte thjesht “aktori shqiptar që pati sukses jashtë vendit”.

Ai ishte një nga aktorët e rëndësishëm të kinemasë evropiane të gjysmës së dytë të shekullit XX.

Një burrë me fytyrën e një heroi antik, me shpirtin e një artisti të madh dhe me atë magnetizëm të rrallë që nuk zbehet as me kalimin e dekadave.

Megjithatë, madhështia e tij nuk qëndron vetëm te fama apo çmimet.

Bekim Fehmiu mbeti gjithmonë krenar për origjinën e tij shqiptare. Në një kohë kur identitetet kombëtare shpesh fshiheshin për arsye politike, ai nuk e mohoi kurrë prejardhjen e tij. Përkundrazi, e mbajti me dinjitet dhe krenari në çdo skenë ku interpretoi.

Sot, shumë vite pas largimit të tij nga jeta, Bekim Fehmiu vazhdon të mbetet një figurë unike: një artist me përmasa botërore, një pionier që hapi rrugën e aktorëve të Ballkanit drejt kinemasë ndërkombëtare dhe një prej emrave më të ndritur që ka nxjerrë kombi shqiptar në fushën e artit.

Ai nuk ishte vetëm një aktor i madh. Ai ishte një epokë.

Një fytyrë shqiptare që për dekada të tëra ndriçoi ekranet e botës.

Megjithatë, në zemrën e tij mbetën dy ëndrra që nuk u realizuan kurrë.

E para ishte të interpretonte Gjergj Kastriot Skënderbeun në një film të madh ndërkombëtar. Ai besonte se heroi shqiptar kishte përmasat e figurave më të mëdha historike të ekranit botëror dhe shpesh shprehte dëshirën që një ditë ta sillte në jetë me talentin dhe pasionin e tij. Por kjo ëndërr mbeti vetëm një projekt i parealizuar.

E dyta ishte edhe më e thjeshtë, por ndoshta më prekëse. Bekim Fehmiu, i lindur në Sarajevë për shkak të internimit të të atit, do të dëshironte që në certifikatën e tij të lindjes të shkruhej emri i një qyteti shqiptar. Shkodra, ku familja e tij jetoi për disa vite dhe ku ai ruante kujtime të hershme e të dashura, zinte një vend të veçantë në zemrën e tij.

Fati nuk ia dha as njërën, as tjetrën.

Por ndoshta jeta i dhuroi diçka më të madhe. Ai vetë u shndërrua në një simbol të kulturës shqiptare, në një figurë që i bëri shqiptarët të ndihen krenarë në skenën ndërkombëtare. Në mungesë të filmit për Skënderbeun, Bekim Fehmiu u bë vetë një lloj kalorësi modern i identitetit shqiptar. Dhe në mungesë të një certifikate lindjeje shqiptare, ai fitoi diçka më të rrallë: një vend të përhershëm në kujtesën dhe zemrat e shqiptarëve kudo që jetojnë.

Sepse atdheu i vërtetë i artistëve të mëdhenj nuk është vetëm vendi ku lindin, por edhe kujtesa e popullit që nuk i harron kurrë.

Saimir Kadiu/

Traktati i Londrës u nënshkrua 113 vjet më parë, më 30 maj 1913, në përfundim të Konferencës së Londrës (1912–1913).

Ky traktat lidhej me armëpushimin ndërmjet palëve pas Luftës së Parë Ballkanike dhe me rregullimet territoriale në dëm të Perandorisë Osmane.

Traktati i Londrës i vitit 1913 përbënte një pikë kthese për Ballkanin, sepse shënoi fundin e dominimit osman në rajon dhe lindjen e Shqipërisë si shtet i pavarur, por gjithashtu la hapësirë për konflikte të reja, të cilat shpërthyen menjëherë me Luftën e Dytë Ballkanike.

“Personazhet” e Traktatit të Londrës ishin Liga Ballkanike, e përbërë nga Serbia, Greqia, Mbretëria e Bullgarisë dhe Mali i Zi; Fuqitë e Mëdha (Mbretëria e Bashkuar, Gjermania, Rusia, Austro-Hungaria dhe Italia); si dhe Perandoria Osmane.

Austro-Hungaria dhe Italia mbështetën fuqishëm krijimin e një shteti të pavarur shqiptar, për të frenuar ambiciet serbe dhe greke.

Rusia mbështeti pa rezerva Serbinë dhe Malin e Zi, ndërsa Gjermania dhe Mbretëria e Bashkuar mbajtën një qëndrim më të rezervuar dhe kryesisht neutral.

Sir Edward Grey, Sekretar i Jashtëm i Britanisë së Madhe dhe kryetar i Konferencës së Ambasadorëve në St. James’s Palace në Londër, ishte figura qendrore që drejtoi diskutimet dhe ndërmjetësoi mes Fuqive të Mëdha.

Konferenca njihej si “Konferenca e Ambasadorëve”, sepse çdo Fuqi e Madhe kishte dërguar ambasadorin e saj në Londër:

• Austro-Hungaria – ambasadori Albert von Mensdorff-Pouilly-Dietrichstein.

• Franca – ambasadori Paul Cambon.

• Gjermania – ambasadori Karl Max, Princ Lichnowsky.

• Italia – ambasadori Raffaele Guariglia (në atë kohë përfaqësues i Italisë në Londër).

• Rusia – ambasadori Alexander Benckendorff.

• Britania e Madhe – vetë Sir Edward Grey si kryetar, me mbështetjen e diplomatëve britanikë.

Delegacioni osman mori pjesë deri në janar të vitit 1913, por u tërhoq pas grushtit të shtetit të Enver Pashës në Stamboll. Pas kësaj, traktati u nënshkrua pa praninë e tij.

Delegacionet ballkanike ishin palë kërkuese, por vendimet përfundimtare u morën nga Fuqitë e Mëdha:

• Serbia – përfaqësues të qeverisë së Beogradit, që kërkonin dalje në Adriatik.

• Greqia – delegatë që mbronin pretendimet mbi Epirin dhe ishujt e Egjeut.

• Bullgaria – përfaqësues që kërkonin pjesën më të madhe të Maqedonisë dhe Trakës.

• Mali i Zi – delegatë që mbronin pushtimet në Shkodër dhe në Malësinë e Madhe.

Ambasadorët e Fuqive të Mëdha

• Austro-Hungaria – Albert von Mensdorff-Pouilly-Dietrichstein, ambasador në Londër. Ai ishte mbrojtësi më i fortë i krijimit të Shqipërisë, për të penguar daljen e Serbisë në Adriatik.

• Franca – Paul Cambon, ambasador në Londër. Franca shpesh mbështeti interesat serbe dhe greke, duke e konsideruar Shqipërinë një shtet të dobët.

• Gjermania – Karl Max, Princ Lichnowsky, ambasador në Londër. Gjermania mbështeti Austro-Hungarinë në ruajtjen e ekuilibrit, por nuk ishte aq aktive në çështjen shqiptare.

• Italia – Raffaele Guariglia. Italia, ashtu si Austro-Hungaria, ishte në favor të krijimit të Shqipërisë për të frenuar Greqinë dhe Serbinë.

• Rusia – Alexander Benckendorff, ambasador në Londër. Rusia ishte mbështetëse e fortë e Serbisë dhe Bullgarisë, duke kundërshtuar shpesh projektin shqiptar.

• Britania e Madhe – Edward Grey, me diplomatë britanikë si Arthur Nicolson. Britania u përpoq të ruante ekuilibrin dhe të shmangte një konflikt mes Fuqive të Mëdha.

Roli i Kontit Leopold Berchtold (1863–1942), Ministër i Jashtëm i Perandorisë Austro-Hungareze në këtë periudhë, ishte vendimtar për njohjen e shtetit të ri shqiptar, por jo për ruajtjen e kufijve etnikë të tij.

Pa ndërhyrjen e tij dhe të Austro-Hungarisë, ekzistenca e Shqipërisë si shtet do të kishte qenë shumë më e rrezikuar.

Falë qëndrimit të Berchtoldit dhe diplomacisë austro-hungareze, Shqipëria u njoh si shtet i pavarur në Traktatin e Londrës, më 30 maj 1913.

Ai arriti të bllokonte projektin serb për dalje në Adriatik, duke i lënë Serbisë vetëm territoret e brendshme, si Kosova dhe Maqedonia.

Berchtold këmbëngulte se dalja e Serbisë në Adriatik do të prishte ekuilibrin e Ballkanit dhe do të rrezikonte interesat e Austro-Hungarisë. Ai e paraqiti Shqipërinë si një “shtet tampon” të domosdoshëm. Gjithashtu, bashkëpunoi ngushtë me Romën, duke krijuar një front të përbashkët kundër projektit rus për ta shndërruar Serbinë në një fuqi detare.

Për të fituar mbështetjen britanike, Berchtold pranoi që Shqipëria të kishte kufij më të ngushtë, por këmbënguli që ajo të mos humbiste daljen në det.

Rusia dhe Franca dëshironin që Kosova dhe Epiri të mbeteshin jashtë Shqipërisë. Berchtold nuk arriti t’i mbronte këto territore, por siguroi që shteti shqiptar të mos zhdukej nga harta.

Personazhi më agresiv kundër Shqipërisë në Konferencën e Londrës 1912–1913 ishte, pa dyshim, Rusia, përmes ambasadorit të saj në Londër, Alexander Benckendorff.

Rusia e konsideronte Shqipërinë një projekt artificial të Austro-Hungarisë dhe Italisë, që synonte të pengonte daljen e Serbisë në Adriatik.

Benckendorff dhe diplomacia ruse këmbëngulën që Shqipëria të mos përfshinte Kosovën, Maqedoninë Perëndimore dhe Epirin, duke i lënë këto territore Serbisë dhe Greqisë.

Rusia gjeti aleate Francën, e cila gjithashtu favorizonte Serbinë dhe Greqinë, duke e bërë frontin antishqiptar edhe më të fortë.

Alexander Benckendorff ishte figura më aktive kundër Shqipërisë, duke e konsideruar atë një shtet të panevojshëm dhe duke shtyrë për copëtimin e saj në favor të Serbisë dhe Greqisë. Pa kundërpeshën e Berchtoldit dhe Austro-Hungarisë, Shqipëria do të kishte rrezikuar seriozisht të mos njihej fare.

Është një turp i madh që në Tiranë ende nuk kemi një monument kushtuar Leopold Berchtoldit. Jemi mjaftuar me emërtimin e një rruge në një zonë periferike të kryeqytetit, që lidh Brrylin me rrugën “Ali Demi” (emërtim i vendosur në kuadër të 100-vjetorit të Pavarësisë), si dhe me një bust në Shkodër.

Anëtarët e Ligës Ballkanike ishin kundër krijimit të një shteti të pavarur shqiptar dhe kërkonin ndarjen e territoreve shqiptare mes tyre.

Shqiptarët e kundërshtuan vendimin e Fuqive të Mëdha, duke e konsideruar atë një padrejtësi të rëndë kombëtare, pasi rreth 40% e popullsisë shqiptare dhe më shumë se gjysma e territoreve etnike mbetën jashtë kufijve të shtetit të ri.

Kosova, Çamëria dhe vise të tjera shqiptare iu dhanë Serbisë, Greqisë dhe Malit të Zi.

Sikur të mos mjaftonte kjo padrejtësi, përcaktimi i kufijve sipas Protokollit të Firences (17 dhjetor 1913) u kundërshtua nga një pjesë e popullsisë greke në jug të Shqipërisë, e cila u ngrit në revoltë dhe, me mbështetjen e plotë të kryeministrit grek Elefterios Venizellos, shpalli Republikën Autonome të Epirit të Veriut, të drejtuar nga Jorgos Zografi.

Kjo republikë u njoh si rajon autonom sipas termave të Protokollit të Korfuzit (17 maj 1914).

Megjithatë, këto dispozita nuk u zbatuan kurrë për shkak të shpërthimit të Luftës së Parë Botërore dhe u shfuqizuan nga Konferenca e Ambasadorëve në vitin 1921.

Në Konferencën e Londrës 1912–1913, Shqipëria nuk pati një delegacion zyrtar të pranuar nga Fuqitë e Mëdha.

Delegatë shqiptarë u përpoqën të paraqiteshin në Londër për të mbrojtur kauzën kombëtare, por nuk u njohën si palë zyrtare.

Ismail Qemali, kryeministër i Qeverisë së Vlorës, dërgoi përfaqësues për të kërkuar njohjen e pavarësisë së Shqipërisë.

Mehmet Konica (vëllai i Faik Konicës) ishte një nga figurat që veproi në Londër për të lobuar në favor të Shqipërisë.

Turhan Pashë Përmeti, Rasih Dino dhe diplomatë të tjerë shqiptarë u angazhuan në kontaktet diplomatike, por pa status të barabartë me delegacionet e shteteve ballkanike.

Rasih Dino përfaqësonte interesat e krahinës së Çamërisë, e cila më vonë iu dha Greqisë. Ai ishte pjesë e një familjeje të njohur çame që u përpoq të mbronte kufijtë e Shqipërisë, por pa fuqi vendimmarrëse përballë ambasadorëve të Fuqive të Mëdha.

Shqiptarët ishin të pranishëm si zëra lobues, por jo si palë vendimmarrëse.

Komunistët shqiptarë, pas vitit 1945, si fitues të luftës, duke injoruar mësimet e historisë, u lidhën ngushtë ideologjikisht, politikisht dhe ekonomikisht me shtetet sllave, të cilat historikisht kishin qenë kundër krijimit të një shteti të pavarur shqiptar.

Në vitin 1960, “vëllai i madh i popullit shqiptar” dhe “Qytetari i Nderit i Tiranës”, lideri sovjetik Nikita Hrushov, pas një takimi me politikanin dhe ish-kryeministrin grek Sofokli Venizellos, birin e Elefterios Venizellosit, i kërkoi Enver Hoxhës t’i jepte autonomi minoritetit grek.

Pavarësisht kundërshtive dhe padrejtësive, Traktati i Londrës njohu pavarësinë e Shqipërisë në kufijtë që, me disa korrigjime të mëvonshme, përbëjnë bazën e kufijve të sotëm shtetërorë.

Prandaj, mund të themi se 30 maji 1913 është dita e Shqipërisë londineze dhe e njohjes zyrtare ndërkombëtare të shtetit shqiptar.

Shqipëria fitoi njohjen ndërkombëtare si shtet i pavarur, por humbi një pjesë të madhe të territoreve të saj etnike.

Vendimet e Konferencës së Londrës dhe më pas të Komisionit Ndërkombëtar të Kufijve (1913–1914) i shkaktuan Shqipërisë humbje të mëdha territoriale:

• Kosova dhe Sanxhaku i Novi Pazarit iu dhanë Serbisë.

• Maqedonia Perëndimore (Tetova, Kumanova, Gostivari, Struga dhe Manastiri) iu dha Serbisë.

• Çamëria dhe Janina iu dhanë Greqisë.

• Plava, Gucia, Tivari dhe territore të tjera shqiptare iu dhanë Malit të Zi.

• Shqiptarët e Shkupit dhe të viseve të tjera shqiptare në Maqedoni mbetën jashtë kufijve të Shqipërisë.

Arsyeja kryesore pse Shqipëria humbi një pjesë kaq të madhe të territoreve të saj etnike pas Konferencës së Londrës 1912–1913 ishte balanca e fuqive ndërkombëtare dhe rivaliteti mes Fuqive të Mëdha, të cilat vendosën interesat e tyre strategjike mbi parimin etnik dhe të drejtën e popujve për vetëvendosje.

---

---

Nga Aurenc Bebja*, Francë – 23 Maj 2026

“Nottingham and Midland Catholic News” ka botuar, të shtunën e 14 qershorit 1930, në faqen n°3, një shkrim asokohe rreth një aksidenti që mund ti kishte kushtuar jetën At Gjergj Fishtës, poetit tonë kombëtar, të cilin, Aurenc Bebja, nëpërmjet blogut të tij “Dars (Klos), Mat – Albania”, e ka sjellë për publikun shqiptar :

Poeti kombëtar i Shqipërisë

Prifti françeskan që i shpëtoi për pak vdekjes

(Nga korrespondenti ynë)

Vjenë, e hënë

At Gjergj Fishta, poeti kombëtar i Shqipërisë dhe një figurë shumë e nderuar nga populli shqiptar, kohët e fundit pësoi një aksident që për pak sa nuk i kushtoi jetën.

Sipas raportimeve, prifti i shquar françeskan po mbante një fjalim gjatë ceremonisë së inaugurimit të një fabrike çimentoje.

Pas fjalimit, Prefekti i Shkodrës vuri në punë motorët dhe të ftuarit u ftuan të vizitonin fabrikën. Pikërisht gjatë këtij inspektimi, zhguni françeskan i priftit u kap në një rrotë të dhëmbëzuar të makinerisë. Makineria e tërhoqi priftin me një forcë të jashtëzakonshme. Të pranishmit u pushtuan nga frika, pasi për një çast menduan se prifti i tyre i dashur do të shtypej për vdekje.

Me gjakftohtësi, At Fishta u hodh përdhe, ndërsa dy oficerë shqiptarë arritën ta çlironin nga kapja e rrotës së dhëmbëzuar.

Prifti u dërgua menjëherë në Spitalin Shtetëror, ku u konstatua se kishte pësuar një plagë të gjatë në kofshë, por kishte shpëtuar pa lëndime serioze.

Prof. Dr. Sylë Ukshini/

Kisha kënaqësinë që të shtunën, më 23 maj 2026, të merrja pjesë në konferencën shkencore “Shkolla e hershme shqipe dhe sfidat e arsimit sot”, të organizuar nga Instituti Akademia Stublla. Në këtë konferencë referova temën: “Arsimi shqip në Vilajetin e Kosovës (1878–1912): midis politikës osmane dhe vetëdijes kombëtare shqiptare”, në të cilën trajtova dinamikat e zhvillimit të arsimit shqip në Vilajetin e Kosovës gjatë periudhës 1878–1912.

Arsimi përbënte një nga proceset më të rëndësishme të formimit të vetëdijes kombëtare shqiptare në fund të sundimit osman. Në një hapësirë të karakterizuar nga pluralizmi fetar, rivalitetet politike dhe ndërhyrjet e fuqive të jashtme, arsimi nuk kishte vetëm funksion pedagogjik, por u shndërrua edhe në instrument të emancipimit kulturor, afirmimit gjuhësor dhe artikulimit të projektit kombëtar shqiptar.

Në gjysmën e dytë të shekullit XIX, Perandoria Osmane vazhdonte ta konceptonte arsimin si mekanizëm të ruajtjes së rendit imperial dhe të identitetit osmano-islamik. Për pasojë, përdorimi i gjuhës shqipe në institucionet arsimore mbeti i kufizuar dhe shpeshherë i ndaluar, ndërsa sistemi arsimor organizohej kryesisht mbi baza fetare, në kuadër të sistemit të miletit. Në këto rrethana, shqiptarët mbetën pa një rrjet të konsoliduar shkollor në gjuhën amtare, ndërkohë që arsimi u shndërrua edhe në fushë rivaliteti ndërmjet politikave osmane, propagandës së shteteve fqinje ballkanike dhe interesave të fuqive evropiane në rajon.

Megjithatë, proceset reformuese të Tanzimatit, Revolucioni Xhonturk i vitit 1908 dhe sidomos Kongresi i Manastirit krijuan kushte të reja për zgjerimin gradual të arsimit shqip dhe të aktivitetit kulturor shqiptar. Në këtë periudhë, shkollat shqipe, bibliotekat, shtypshkronjat dhe gazetat në gjuhën amtare filluan të luanin rol të rëndësishëm në përhapjen e shkrim-leximit dhe në ndërtimin e një vetëdijeje të re kombëtare. Veçanërisht, përdorimi i alfabetit latin dhe përpjekjet për futjen e gjuhës shqipe në shkollat shtetërore osmane shënuan një kthesë të rëndësishme në procesin e afirmimit kulturor dhe politik të shqiptarëve.

Në këtë kontekst, rol të rëndësishëm luajtën edhe institucionet arsimore katolike shqiptare, të cilat, përveç funksionit fetar, u shndërruan në qendra të ruajtjes së gjuhës shqipe dhe të përhapjes së ideve të Rilindjes Kombëtare. Paralelisht, edhe një pjesë e shkollave osmane, sidomos idadijet dhe shkollat pedagogjike, gradualisht u bënë hapësira të formimit të elitës së re intelektuale shqiptare, e cila do të luante rol të rëndësishëm në zhvillimet politike dhe kombëtare të fillimshekullit XX.