---

---

Nga Aurenc Bebja*, Francë – 16 Maj 2026

“Il Popolo Romano” ka botuar, të dielën e 28 qershorit 1903, në faqen n°3, një shkrim asokohe rreth dëbimit të publicistit të njohur shqiptar Dervish Hima nga Roma, të cilin, Aurenc Bebja, nëpërmjet blogut të tij “Dars (Klos), Mat – Albania”, e ka sjellë për publikun shqiptar :

Dëbimi i një gazetari të huaj.

Dervish Hima, 35 vjeç, shtetas shqiptar, publicist, pasi mori pjesë në Kongresin e mbajtur nga bashkatdhetarët e tij në Napoli, erdhi në Romë, ku mbërriti me datë 14 të këtij muaji dhe mori dhomën nr. 19 në Hotelin “Genève” në rrugën “Via della Vite 29”.

Ai kalonte shumë orë të ditës në kafenenë “Aragno”.

Mbrëmjen e kaluar, pasi ministri i Brendshëm kishte urdhëruar dëbimin e tij, një delegat i Kuesturës Qendrore dhe dy agjentë të Sigurimit të Shtetit u paraqitën në Hotel “Genève” dhe, ndërsa Dervishi po kthehej në hotel, e ftuan të paraqitej në Kuesturë, ku iu komunikua dekreti i dëbimit.

Valixhet që Dervishi kishte në hotel u morën nga agjentët e Sigurimit të Shtetit.

Në orën 21:15, Dervishi u nis nga Roma ; delegati i Sigurimit të Shtetit Marroni dhe dy agjentë e shoqëruan deri në Modanë.

Studim nga Rafael Floqi

“Përcaktimi i një kufiri të drejtë kombëtar midis Malit të Zi dhe Shqipërisë, si dhe midis Shqipërisë dhe shteteve të tjera kufitare me të, është një domosdoshmëri parësore për paqen e ardhshme të Ballkanit.” Prill 1919

Kush ishte kol. Sherman Miles (1880–1966) dhe pse po ndalemi tek ai.

Sherman Miles ishte një nga figurat më të rëndësishme amerikane që u përfshi drejtpërdrejt në çështjen shqiptare dhe malazeze pas Luftës së Parë Botërore. Oficer karriere, diplomat dhe ekspert i inteligjencës ushtarake, ai luajti një rol të veçantë në Ballkan gjatë viteve 1919–1920, në një periudhë kur fati i Shqipërisë diskutohej në tryezat ndërkombëtare të paqes.

I lindur më 1882 dhe djali i gjeneralit të famshëm amerikan Nelson A. Miles, Sherman Miles u diplomua në Akademinë Ushtarake të West Point-it dhe ndërtoi një karrierë të rëndësishme në ushtrinë amerikane, duke arritur më vonë gradën e gjeneral majorit. Ai shërbeu si atashe ushtarak, vëzhgues diplomatik dhe më pas si drejtues i inteligjencës ushtarake amerikane në prag të sulmit mbi Attack on Pearl Harbor.

Gjatë Luftës së Parë Botërore dhe periudhës së pasluftës, Miles bashkëpunoi ngushtë me qarqet diplomatike amerikane të lidhura me Presidentin Woodrow Wilson dhe me projektin wilsonian për vetëvendosjen e kombeve në Evropë. Në vitin 1919 ai u dërgua në Ballkan si pjesë e misionit amerikan pranë Konferencës së Paqes në Paris, me detyrën për të hetuar situatën politike dhe etnike në Shqipëri dhe Mal të Zi.

Miles udhëtoi në terren në një kohë trazirash të mëdha, duke vëzhguar nga afër konfliktet, pushtimet dhe tensionet në rajon. Raportet e tij iu dërguan drejtpërdrejt delegacionit amerikan në Paris dhe u bënë pjesë e dokumenteve zyrtare diplomatike amerikane, të njohura si Foreign Relations of the United States (FRUS).

Një nga momentet më domethënëse ndodhi më 24 maj 1919, kur Miles raportoi para Komisionarëve Amerikanë pas kthimit nga Mali i Zi dhe Shqipëria. Në procesverbalet e delegacionit amerikan thuhet:

“Koloneli Sherman Miles hyri në mbledhje për të diskutuar me Komisionarët disa aspekte të situatës malazeze dhe shqiptare.”

Raportimet e tij përshkruanin paqëndrueshmërinë në rajon, praninë ushtarake serbe dhe tensionet që kërcënonin drejtpërdrejt të ardhmen e Shqipërisë. Ai paralajmëroi për ambiciet territoriale në Adriatik dhe shprehu skepticizëm ndaj marrëveshjeve sekrete të kohës së luftës, sidomos ndaj Traktati i Londrës, i cili parashikonte përfitime territoriale për Italinë në dëm të sovranitetit shqiptar.

Në raportet e tij, Miles mbështeti parimin e vetëvendosjes të promovuar nga Wilson dhe u tregua kritik ndaj planeve për copëtimin e Shqipërisë. Për këtë arsye, ai fitoi respekt në qarqet nacionaliste shqiptare, ku shihej si një zë relativisht i favorshëm për ruajtjen e pavarësisë shqiptare.

Ai raportoi gjithashtu mbi dhunën ndaj shqiptarëve në zonat nën kontroll serb dhe mbi lëvizjet ushtarake në kufijtë veriorë të Shqipërisë. Burime të mëvonshme përmendin se Miles kishte mbledhur dëshmi nga refugjatë shqiptarë në Shkodër lidhur me masakrat dhe spastrimet etnike në Mal të Zi dhe Kosovë gjatë viteve 1919–1920.

Rëndësia historike e Sherman Miles qëndron pikërisht në faktin se misioni i tij përkoi me një nga momentet më kritike për mbijetesën e shtetit shqiptar. Vëzhgimet dhe raportet e tij ndihmuan në formësimin e qëndrimit amerikan ndaj çështjes shqiptare në Konferencën e Paqes dhe mbeten edhe sot burime me vlerë për studimet shqiptaro-amerikane mbi Ballkanin pas Luftës së Parë Botërore.

Rëndësia e raportimeve të Sherman Miles për Shqipërinë:

 Ai ishte një nga oficerët amerikanë që pa nga afër realitetin ballkanik dhe ndikoi në raportet amerikane.  Raportet e tij forcuan skepticizmin amerikan ndaj pretendimeve serbe dhe italiane në Adriatik. Ai mbështeti parimin wilsonian të vetëvendosjes së popujve. Informacionet e tij ndihmuan delegacionin amerikan të kuptonte rrezikun e zhdukjes së shtetit shqiptar pas luftës.  Në historiografinë shqiptare, Sherman Miles konsiderohet pjesë e rrethit amerikan që kontribuoi indirekt në mbrojtjen e integritetit territorial të Shqipërisë në Paris, së bashku me figura si Charles Richard Crane dhe ekspertë të “The Inquiry”.

Dokumenti që po ju paraqesim nga Konferenca e Paqes në Paris është jashtëzakonisht i rëndësishëm për të kuptuar mënyrën se si administrata e Pres. Woodrow Wilson dhe delegacioni amerikan e shihnin çështjen shqiptare në maj të vitit 1919. Ai lidhet drejtpërdrejt me debatet mbi të ardhmen e Shqipërisë dhe Malit të Zi gjatë Konferencës së Paqes në Paris.

Sherman Miles dhe Presidenti Woodrow Wilson

Sherman Miles dhe Woodrow Wilson kishin një marrëdhënie të rëndësishme profesionale gjatë periudhës së Konferencës së Paqes në Paris më 1919, sidomos në çështjet e Ballkanit dhe të vetëvendosjes së kombeve.

Sherman Miles ishte një oficer amerikan i ushtrisë dhe pjesë e “American Commission to Negotiate Peace”, delegacioni amerikan i dërguar nga Presidenti Wilson në Paris. Ai shërbeu si hetues dhe vëzhgues në terren në Ballkan dhe Europën Qendrore, duke raportuar drejtpërdrejt mbi realitetin etnik, politik dhe ushtarak në rajon.

Wilson, nga ana tjetër, po përpiqej të zbatonte parimin e vetëvendosjes së popujve, të shpallur në programin e tij të famshëm të “14 Pikave”. Ai kundërshtoi Traktatin sekret të Londrës të vitit 1915, i cili parashikonte copëtimin e Shqipërisë midis Italisë, Greqisë dhe Serbisë/Jugosllavisë.

Në këtë kontekst, raportet e Sherman Miles kishin ndikim praktik mbi vendimmarrjen amerikane. Miles udhëtoi në Mal të Zi, Shqipëri dhe zona të tjera të Ballkanit për të vlerësuar situatën reale politike dhe etnike. Në maj 1919 ai raportoi mbi gjendjen në Mal të Zi dhe ndikimin serb në rajon. Një nga aspektet më të rëndësishme ishte se Miles mbështeti idenë që kufijtë të përcaktoheshin sipas vullnetit të popullsive lokale dhe jo vetëm sipas marrëveshjeve sekrete të Fuqive të Mëdha. Në rastin e Karintisë ai ndikoi që SHBA të mbështeste një plebishit popullor mbi bazën e vetëvendosjes.

Në çështjen shqiptare, edhe pse nuk ishte figura kryesore politike si Charles R. Crane apo vetë Wilson, Sherman Miles ishte pjesë e rrjetit amerikan që mblidhte informacion në terren për të kundërshtuar pretendimet italiane dhe jugosllave ndaj Shqipërisë. Raportet e tilla ndihmuan delegacionin amerikan të kuptonte se Shqipëria kishte një identitet kombëtar dhe nuk duhej ndarë.

Një moment interesant dokumentohet në FRUS (Foreign Relations of the United States), ku më 24 maj 1919 Col. Sherman Miles u thirr në mbledhjen e komisionerëve amerikanë për të diskutuar “certain phases of the Montenegrin and Albanian situation”. Kjo tregon se Wilson dhe delegacioni amerikan i konsideronin raportet e tij të rëndësishme për politikën amerikane në Ballkan.

Më vonë në karrierën e tij, Sherman Miles vazhdoi të shërbente në inteligjencën ushtarake dhe në detyra diplomatike. Gjatë Lufta e Dytë Botërore, ai u bë një figurë e rëndësishme në inteligjencën e Ushtrisë Amerikane dhe përfundimisht mbajti postin e Ndihmës Shefit të Shtabit për Inteligjencën (G-2) në Departamentin e Luftës. Ai doli në pension me gradën Gjeneral Major.

Në  thelb: Wilson formuloi vizionin politik dhe moral të vetëvendosjes, Sherman Miles siguroi informacionin praktik nga terreni, raportet e Miles ndihmuan SHBA-në të formonte një qëndrim më realist ndaj Ballkanit dhe Shqipërisë në Paris.

Për Shqipërinë, kjo marrëdhënie indirekte Wilson–Miles ishte pjesë e mekanizmit që ndihmoi në mbrojtjen e integritetit territorial shqiptar në Konferencën e Paqes

“Dokumente që lidhen me Marrëdhëniet e Jashtme të Shteteve të Bashkuara, Konferenca e Paqes në Paris, 1919, Vëllimi XII”

“Konferenca e Paqes në Paris 184.01802/14”

“Nënkoloneli Sherman Miles drejtuar Sekretarit të Përgjithshëm të Komisionit për Negocimin e Paqes (Grew)”

“Raporti Nr. 23”

“Paris, 19 maj 1919.”

1. “Në përputhje me udhëzimet tuaja telegrafike të 22 prillit, unë shkova në Mal të Zi dhe bashkëpunova në hetimin e gjendjes atje me Kontin de Salis, Ministrin Britanik pranë Vatikanit.
2. Në nëntor 1917 u mbajtën të ashtuquajturat zgjedhje të Podgoricës. Ka shumë të ngjarë që rezultati i këtyre zgjedhjeve të jetë ndikuar, siç ka ndodhur gjithmonë në Mal të Zi, nga fuqia ushtarake që qëndronte pas partisë fituese. Në çdo rast, partia pro-serbe fitoi zgjedhjet, formoi qeverinë dhe burgosi udhëheqësit e partive kundërshtare. Edhe kjo, me sa duket, nuk e kënaqi qeverinë në Beograd dhe rreth datës 20 prill 1918 serbët kryen një grusht shteti të heshtur dhe larguan të gjithë zyrtarët malazezë. Vendi tani nominalisht është nën një ‘Ministër-Delegat’ civil nga Beogradi, i cili rastësisht kishte lindur malazez, por ishte arsimuar dhe kishte jetuar gjithë jetën e tij në Serbi. Nën të janë pesë prefektë në pesë distriktet e vendit — të gjithë serbë. Në Cetinë ndodhet gjithashtu një Gjeneral Major serb, i cili më la të kuptoja se ishte nën Guvernatorin e vërtetë të Malit të Zi. Vendi është padyshim nën kontrollin ushtarak serb dhe unë dyshoj se Gjenerali ushtron pushtetin e vërtetë.
3. Në afërsi të Tivarit ka grupe të vogla ruajalistësh malazezë, të ndihmuar nga shqiptarët vendas, të cilët po kundërshtojnë në mënyrë të dobët si qeverinë serbe ashtu edhe trupat aleate në bregdet. Përveç kësaj, vendi është i qetë. Civilët malazezë, të cilët tradicionalisht kanë mbajtur armë, po çarmatosen nga serbët. Ka disa qindra të rinj malazezë nën stërvitje ushtarake serbe.
4. Do të ishte absolutisht e pamundur të përcaktoheshin dëshirat reale politike të malazezëve, përveçse nën një pushtim britanik ose amerikan të vendit. Edhe atëherë, një plebishit do të duhej të zhvillohej në kushte që do t’u lejonin njerëzve të kuptonin shumë qartë saktësisht se çfarë mund të prisnin nga bashkimi me Serbinë, bashkimi me Jugosllavinë ose nga pavarësia, dhe nën çfarë garancish. Duke qenë se kjo duket praktikisht e papranueshme, unë konsideroj se zgjidhja më e mirë e çështjes malazeze është njohja nga Fuqitë e Mëdha e përfshirjes së Malit të Zi në shtetin jugosllav, nën garanci nga Jugosllavia se autonomia lokale do të jepet dhe ruhet në Mal të Zi. Është pothuajse e sigurt se edhe në këto kushte serbët do të përdorin mjete represioni për kontroll politik në Mal të Zi; por nga ana tjetër, masa të ashpra represive nuk do t’u shpërblehen kurrë serbëve, sepse ata kanë të bëjnë me një popull luftarak dhe malor. Besoj se brenda një kohe relativisht të shkurtër malazezët do të arrijnë nivelin e tyre natyror politik dhe se vendi në tërësi do të përfitojë nga mbrojtja e fituar përmes përfshirjes në Jugosllavi dhe nga kontakti i drejtpërdrejtë me qytetërimin më të zhvilluar të shteteve të tjera jugosllave.
5. Ka edhe dy zgjidhje të tjera. Njëra është të braktiset Mali i Zi tërësisht nën kontrollin serb, gjë që do të ishte një krim politik. Tjetra është rikrijimi i Malit të Zi si shtet i pavarur. Mendoj se kjo zgjidhje e fundit do të ishte pothuajse po aq gabim sa e para, si për faktin se distrikti i varfër malor i quajtur Mali i Zi është gjeografikisht i papërshtatshëm për pavarësi të vetë qëndrueshme, ashtu edhe sepse nuk ekziston asnjë qeveri e mundshme për një Mal të Zi të pavarur përveç dinastisë së Mbretit Nikolla. Natyrisht është e pamundur, pa një plebishit, të dihet se çfarë mendojnë vërtet malazezët për Mbretin Nikolla, por të gjitha treguesit duket se tregojnë se ai është diskredituar dhe përçmuar nga shumica e popullit të tij. Në rastin më të mirë, dinastia e tij është mbështetur besnikërisht vetëm nga ‘Pesë Fiset’ rreth Njegoshit dhe Cetinës. Ai vetë ka qenë një intrigant famëkeq gjatë gjithë karrierës së tij dhe malazezët nuk do ta falin kurrë për humbjen e Lovçenit dhe pushtimin e mëvonshëm austriak të Malit të Zi. Më e keqja nga të gjitha, ai është një njeri i moshuar dhe djemtë e tij janë të degjeneruar, krejtësisht të papërshtatshëm për të sunduar.
6. Përfshirja në Mal të Zi e territorit shqiptar të Pejës me Traktatin e Bukureshtit të vitit 1913 ka çuar në masakra dhe deportime të shqiptarëve dhe, nëse nuk korrigjohet, do të jetë një burim i vazhdueshëm trazirash në të ardhmen. Shqiptari dhe sllavi i jugut janë kaq të ndryshëm në të gjitha karakteristikat racore dhe armiqësia e tyre racore është kaq e vjetër, saqë është e pamundur që ata të jetojnë së bashku në mënyrë paqësore brenda të njëjtëve kufij politikë. Përcaktimi i një kufiri të drejtë kombëtar midis Malit të Zi dhe Shqipërisë, si dhe midis Shqipërisë dhe shteteve të tjera kufitare me të, është një domosdoshmëri parësore për paqen e ardhshme të Ballkanit.
7. Prandaj, unë do të sugjeroja që zgjidhja e çështjes malazeze të jetë përfshirja e Malit të Zi në Jugosllavi, nën garancitë jugosllave të autonomisë dhe të drejtave politike, të cilat duhet të jenë, në përpjesëtim me popullsinë malazeze, të barabarta me ato të serbëve, kroatëve dhe sllovenëve. Unë gjithashtu do të rekomandoja fuqimisht që kufiri politik midis Malit të Zi dhe Shqipërisë të përcaktohet me kujdes sipas vijave të kombësive historike, të modifikuara kur është e nevojshme nga konsideratat gjeografike, por kurrë duke favorizuar njërin popull ose tjetrin për rolin që mund të kenë luajtur ose jo gjatë luftës.”
8. Signed July 28 (August 10), 1913, British and Foreign State Papers, vol. cvii, p. 658.↩

Burimi origjinal ndodhet në serinë zyrtare të Departamentit Amerikan të Shtetit:
Foreign Relations of the United States (FRUS), Paris Peace Conference, 1919, Volume XI

Foto :Masakra ndaj shqiptarëve në Plavë Guci

Fundi i idesë së pavarësisë të Malit të Zi

Mali i Zi ishte i vetmi shtet fitimtar i Luftës së Parë Botërore që humbi pavarësinë pas vitit 1918, kur u pushtua nga ushtria serbe dhe u përfshi në projektin e Serbisë së Madhe. Fuqitë Aleate, veçanërisht Franca dhe Shtetet e Bashkuara, besonin se shumica e malazezëve mbështesnin bashkimin me Jugosllavinë, megjithëse kishin shumë pak njohuri reale për gjendjen politike dhe opinionin e popullsisë në terren. Për Aleatët, bashkimi shihej si një zgjidhje strategjike për stabilitetin e Ballkanit dhe për frenimin e ndikimit italian në rajon.

Në mars 1919, pas raportimeve për shtypje dhe konflikte në Mal të Zi, u dërgua një komision hetimor anglo-amerikan me kolonelin amerikan Sherman Miles dhe diplomatin britanik kont de Salis. Miles, i cili po hetonte edhe mizoritë ndaj shqiptarëve në Guci, arriti në përfundimin se popullsia nuk mund të shprehte lirshëm dëshirën e saj nën kontrollin serb. Megjithatë, pavarësisht dyshimeve mbi vullnetin real të malazezëve, Aleatët vazhduan të mbështesnin bashkimin e Malit të Zi me Jugosllavinë, duke lënë në hije çështjen e pavarësisë së tij.

Por pavarësisht grindjeve mes “shkjesh” shqiptarët ishin viktima të veprimit armiqësor të dy palëve.

Masakrat serbo malazeze mbi shqiptarët

Përndjekja e shqiptarëve në Mbretërinë Jugosllave përfshinte vrasje masive, ekzekutime, djegie fshatrash, plaçkitje, përdhunime, tortura, burgosje, deportime dhe dëbime të detyruara të shqiptarëve, të kryera nga forcat ushtarake dhe paraushtarake gjatë gjithë periudhës së sundimit të Mbretërisë së Jugosllavisë.

Foto :Dy malësorë nga Plava njeri i konvertuar në malazez

Këto mizori pasuan masakrat e mëparshme ndaj shqiptarëve gjatë Luftës së Parë Botërore dhe masakrat kundër shqiptarëve gjatë Luftërave Ballkanike , të kryera nga forcat serbe, malazeze dhe jugosllave. Sipas historianes Miranda Vickers, midis 200,000 dhe 300,000 shqiptarë u dëbuan nga Jugosllavia gjatë periudhës ndërmjet dy luftërave botërore, ndërsa Noel Malcolm vlerëson se numri ishte midis 90,000 dhe 150,000.

Hoti

Më 25 dhjetor 1919, komandanti malazez Savo Pjetri mbërriti në Hot, në krahinën e Kushës në Gjytetëz, së bashku me ushtrinë e tij. U arrestuan 72 shqiptarë, të cilët u dërguan në Prekaliaj, ku u mbajtën gjatë gjithë natës dhe më pas u ekzekutuan mëngjesin tjetër. Trupat e tyre u hodhën në një varr masiv, me shpresën për të fshehur krimin. Më 7 dhjetor 2019, të afërmit e familjes Hoti në SHBA organizuan një përkujtimore për viktimat.

Plava dhe Gucia

Më 25 mars 1919, Komiteti i Kosovës i dërgoi një raport në gjuhën frënge Foreign Office-it britanik, ku raportonte se ndërmjet 17–23 shkurtit 1919, trupat serbo-malazeze masakruan popullsinë e Plavës dhe Gucisë. Sipas raportit, deri në mars të vitit 1919, autoritetet jugosllave kishin masakruar 333 gra, fëmijë dhe pleq shqiptarë.

Rozhaja

Gjatë muajit shkurt 1917, trupat serbo-malazeze masakruan 700 shqiptarë në Rozhajë dhe 800 të tjerë në rajonin e Gjakovës, ndërsa përdorën artileri për të shkatërruar 15 fshatra në Rugovë.

Sipas gazetës shqiptare Dajti të datës 7 nëntor 1924 dhe të dhënave të nxjerra nga Arkivi i Komitetit për Mbrojtjen Kombëtare të Kosovës, ndërmjet viteve 1918–1921 kanë ndodhur disa masakra kundër popullsisë shqiptare.

Departamenti Amerikan i Shtetit raportoi për masakra të përhapura në Mal të Zi në maj të vitit 1919. Informacioni ishte siguruar nga refugjatë shqiptarë në Shkodër dhe ishte mbledhur nga nënkoloneli Sherman Miles.

Sipas raportit, masakrat kishin përfunduar dhe Mali i Zi ishte “pastruar tërësisht” nga shqiptarët dy muaj përpara vizitës së tij në provincë. Sipas refugjatëve shqiptarë, rreth 30,000 shqiptarë ishin vrarë në Mal të Zi deri në maj 1919. Ndërkohë, Misioni Britanik në Shkodër e vlerësonte këtë shifër midis 18,000 dhe 25,000 viktimave.

Ja dhe njё dokumenti tjetër specifik:
Minutes of the Daily Meetings of the Commissioners Plenipotentiary, May 24, 1919

Procesverbalet e Mbledhjeve të Përditshme të Komisionerëve Fuqiplotë,

24 maj 1919

• Të pranishëm:
o Z. Lansing
o Z. White
o Gjeneral Bliss
o Z. Herter

Me kërkesë të Komisionerëve, Koloneli Sherman Miles hyri në mbledhje për të diskutuar me Komisionerët disa aspekte të situatës malazeze dhe shqiptare. Koloneli Miles, i cili sapo ishte kthyer nga Mali i Zi, paraqiti një përmbledhje të shkurtër mbi kushtet aktuale në Mal të Zi, ashtu siç i kishte vëzhguar vetë, së bashku me një përshkrim të shkurtër të ngjarjeve që kishin çuar në gjendjen e tanishme.

Kur u pyet se çfarë zgjidhjeje propozonte për situatën malazeze, Koloneli Miles deklaroi se mendonte që zgjidhja e vetme e mundshme ishte bashkimi i Malit të Zi me Jugosllavinë, me kusht që t’i garantohej një shkallë autonomie në raport me popullsinë e tij, e ngjashme me atë që u ishte dhënë kroatëve dhe sllovenëve.

Koloneli Miles gjithashtu mendonte se kufijtë midis Shqipërisë dhe Malit të Zi duhej të rishikoheshin sipas vijave të qarta kombëtare, pa marrë parasysh interesat e veçanta të ndonjë influence të jashtme dhe pa marrë parasysh veprimet e fundit të serbëve, të cilat kishin shkaktuar largimin e shqiptarëve nga disa distrikte jugore të Malit të Zi.

Raportet e Kolonelit Miles mbi Malin e Zi dhe Shqipërinë

Lidhur me Shqipërinë, Koloneli Miles përshkroi shkurtimisht formën e saj fisnore të qeverisjes dhe vështirësitë e mëdha që ajo kishte për të ruajtur rendin brenda kufijve të saj pa mbrojtjen ose ndihmën e ndonjë fuqie të madhe të jashtme.

Ai mendonte se Shqipëria duhej të ishte një shtet i pavarur, por se duhej të ishte nën mandatin ose të Anglisë ose të Shteteve të Bashkuara.

Sipas pikave kryesore historike të dokumenti:

• Koloneli Sherman Miles, sapo i kthyer nga Mali i Zi, raportoi para komisionerëve amerikanë mbi gjendjen në Mal të Zi dhe Shqipëri.
• Ai kërkoi që kufijtë mes Shqipërisë dhe Malit të Zi të rishikoheshin mbi baza etnike (“along clearly defined nationalistic lines”), pa u ndikuar nga interesat e fuqive të jashtme.
• Miles kritikoi veprimet serbe në jug të Malit të Zi që kishin sjellë largimin e shqiptarëve nga disa zona.
• Për Shqipërinë, ai argumentoi se duhej të mbetej shtet i pavarur, por për shkak të strukturës fisnore dhe dobësisë administrative, sipas tij, kishte nevojë për mbrojtjen e një fuqie të madhe.
• Ai propozoi që Shqipëria të vendosej nën mandat britanik ose amerikan.

Ky është një nga dokumentet ku shfaqet qartë ideja e një mandati amerikan mbi Shqipërinë — koncept që lidhej me frymën wilsoniane të “vetëvendosjes”, por edhe me skepticizmin amerikan mbi aftësinë e shtetit shqiptar për të mbijetuar vetëm pas Luftës së Parë Botërore.

Ky formulim tregon:

1. Njohjen e parimit të pavarësisë shqiptare nga delegacioni amerikan;
2. Frikën nga copëtimi i Shqipërisë nga Italia, Serbia dhe Greqia;
3. Besimin se vetëm një fuqi “neutrale” si SHBA ose Britania mund ta mbronte Shqipërinë.

Charles Richard Crane ndihmoi në formësimin politik të vizionit wilsonian, ndërsa Nënkoloneli Sherman Miles siguroi vëzhgimet nga terreni që forcuan skepticizmin amerikan ndaj ambicieve territoriale serbe dhe italiane në Shqipëri.”

Dokumenti gjithashtu lidhet edhe me ndikimin e Charles Richard Crane në qarqet wilsoniane. Crane dhe rrjeti i tij në Paris kishin shtyrë vazhdimisht idenë që Shqipëria të mos binte nën kontrollin italian. Pikëpamjet e Miles përputhen me frymën anti-imperialiste që Crane promovonte pranë Wilsonit.

Biblografia

Foreign Relations of the United States (FRUS), Paris Peace Conference, 1919, Volume XI

https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1919Parisv11

Minutes of the Daily Meetings of the Commissioners Plenipotentiary, May 24, 1919https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1919Parisv11/d184?

Po aty  162, note by Nicolson, 5 March 1919; FO 608/47, 167, note by Nicolson, 15 January 1919.

FO 371/3565, 328, Derby to Balfour, 5 January 1919.  Derby was translating Pichon’s words.  Ibid., 330, Pichon to Derby, 4 January 1919.

The Papers of Woodrow Wilson, Volume 58, 267-68, Lansing to Wilson, 30 April 1919; ibid., Volume 59, 178n2, Day to Lansing, 6 May 1919.

FO 608/45, 398, Curzon to Balfour, 20 April 1919, with the terms of reference. 

Nicolson, Peacemaking 1919, 313, Diary, 15 April 1919.  Balfour subscribed to the prevailing view that “the majority of the Montenegrin people really desire to enter the Jugo-Slav State” but went on to admit “that we do not actually know the real wishes of the Montenegrin people.”  Link, The Papers of Woodrow Wilson, Volume 56, 394-95, Balfour to House, 28 March 1919.

FO 608/45, 424, 426, de Salis to Balfour, 7, 8 May 1919.  Nicolson: “Most unsatisfactory.  I fear our joint “mission of enquiry” has proved a fiasco.”  Ibid., 430, note by Nicolson, 14 May 1919. 

In a brief report, Miles restated his view that gauging opinion would be “absolutely impossible” during Serbian occupation but recommended recognition of Montenegro’s inclusion in Yugoslavia.  Ibid., 438, Political conditions in Montenegro, 19 May 1919.

“The end of Montenegro”, https://www.historyhamper.com/montenegro/?

Branko Horvat: The Kosovo Question, “Globus” Zagreb, 1988

Nga Rafael Floqi/

Në vitin 1919, në përfundim të “Luftës së Madhe”, udhëheqësit botërorë u mblodhën në Konferencën e Paqes në Paris. Në krye të agjendës së tyre ishte përcaktimi i kufijve politikë të Evropës pas luftës. Në Ballkan, fqinjët e Shqipërisë komplotonin për të ndarë territoret e saj mes tyre.

Në atë kohë Dako shkroi , “Shqipëria: Çelësi Kryesor i Lindjes së Afërt”, doli nga shtypi në vitin 1919. Ai rrëfen historinë e Shqipërisë dhe mbron të drejtën e saj për shtetësi kombëtare. Me synimin për të ndikuar te vendimmarrësit në Paris, qindra kopje u dërguan në Francë dhe iu shpërndanë delegatëve ndërkombëtarë, përfshirë presidentin amerikan Woodrow Wilson.

Wilson më vonë hodhi poshtë të gjitha përpjekjet për copëtimin e Shqipërisë, një akt miqësie që shqiptarët e kujtojnë ende sot me mirënjohje.

Kristo Dako, Charles Crane dhe Mbrojtja e Shqipërisë në Paris

Kristo Dako (1876–1941) lindi në Korçë dhe në moshën dymbëdhjetëvjeçare u shpërngul në Bukuresht. Më vonë studioi matematikë në Universitetin e Bukureshtit, ku u përfshi aktivisht në lëvizjen kombëtare shqiptare. Shoqëria patriotike ku ai vepronte kishte si synim çlirimin e Shqipërisë nga Perandoria Osmane dhe mbrojtjen e shqiptarëve nga ndikimi i kishës greke. Një nga figurat më të rëndësishme që ndikoi në jetën e tij ishte Sevasti Qiriazi, pionierja e arsimit të vajzave shqiptare dhe drejtoreshë e Shkollës Shqipe të Vajzave në Korçë. Në vitin 1905 ajo udhëtoi në Bukuresht për të kërkuar ndihmën e Dakos në hartimin e teksteve shqipe të matematikës dhe algjebrës. Bashkëpunimi i tyre u kthye shpejt në një lidhje të thellë shpirtërore dhe kombëtare.

Në vitin 1907 Kristo Dako shkoi në Shtetet e Bashkuara për studime teologjike në Oberlin College. Sponsorët amerikanë e konsideronin një nga shqiptarët më inteligjentë dhe më të përkushtuar të kohës. Megjithatë, në vitin 1909 ai ndërpreu studimet dhe u kthye në Ballkan për t’u angazhuar në çështjen kombëtare shqiptare. Në vitin 1910 Dako u arrestua nga autoritetet osmane për një artikull ku denonconte mizoritë turke ndaj shqiptarëve. Pas lirimit, ai u martua me Sevasti Qiriazin dhe vazhdoi punën për arsimin dhe ndërgjegjësimin kombëtar.

Takimi Historik me Charles Crane

Në maj të vitit 1911, një vizitor i papritur mbërriti në shtëpinë e Dakos në Manastir: milioneri amerikan dhe filantropi Charles Richard Crane. Crane ishte mik i ngushtë i Woodrow Wilsonit, i cili në atë kohë ishte guvernator i New Jersey-t dhe më vonë do të bëhej president i SHBA-së. I interesuar për Ballkanin dhe Lindjen e Afërt, Crane dëshironte të kuptonte më mirë çështjen shqiptare. Ai kishte dëgjuar për Dakon dhe Sevastinë nga profesorë amerikanë të lidhur me shkollën e vajzave në Korçë dhe vendosi t’i takonte personalisht. Takimi mes tyre krijoi menjëherë një miqësi të fortë. Më pas, Crane dhe Dako ndërmorën një udhëtim të gjatë nëpër Shqipëri: Resnjë, Ohër, Elbasan, Tiranë, Krujë, Durrës dhe Shkodër. Ata panë nga afër varfërinë ekstreme, represionin osman dhe gjendjen dramatike të shqiptarëve.

Gjatë këtij udhëtimi, Dako u arrestua përsëri në Shkodër, ndërsa Crane protestoi me zemërim ndaj autoriteteve osmane. Ky udhëtim ndikoi thellësisht te Crane, i cili u kthye në një nga mbrojtësit më të fuqishëm amerikanë të Shqipërisë. Pas kthimit në SHBA, Crane financoi shkollimin e studentëve shqiptarë dhe filloi të përdorte ndikimin e tij politik në favor të çështjes shqiptare.

Charles Richard Crane ishte një nga amerikanët më të rëndësishëm që mbështeti çështjen shqiptare në fillim të shekullit XX. Udhëtimi i tij në Shqipëri në pranverën e vitit 1911 ndodhi në një moment kritik, kur shqiptarët kishin nisur kryengritjen kundër Perandorisë Osmane.

Sipas kujtimeve të vetë Crane dhe raportimeve të kohës, autoritetet osmane u përpoqën ta bindnin të mos hynte në Shqipëri, sepse vendi ishte në revoltë të hapur. Megjithatë, ai vazhdoi udhëtimin dhe takoi figura të rëndësishme shqiptare në Manastir dhe Ohër. Në raportet e tij ai përshkroi gjendjen si “të padurueshme”, duke folur për djegie fshatrash, vrasje dhe mijëra refugjatë shqiptarë që po iknin drejt Malit të Zi.

Vizita e Crane pati rëndësi të madhe ndërkombëtare, sepse ishte një nga dëshmitë e para amerikane mbi represionin osman ndaj shqiptarëve. Deklaratat e tij në shtypin amerikan dhe europian ndihmuan që opinioni publik perëndimor të kuptonte më mirë dramën shqiptare.

“Zoti Charles R. Crane mbërriti në Manastir më 27 maj 1911 me qëllim që të vizitonte Shqipërinë, megjithëse vendi ndodhej në kulmin e kryengritjes kundër regjimit xhonturk. Gjatë qëndrimit në Manastir, zoti Crane vizitoi konsullatat dhe zhvilloi takim me guvernatorin e vilajetit. Ky i fundit u përpoq me çdo mënyrë ta bindte Crane të hiqte dorë nga udhëtimi, pasi nuk dëshironte që një personalitet kaq i njohur të shihte gjendjen e mjerueshme të vendit.

Ndër udhëheqësit shqiptarë që zoti Crane takoi në Manastir ishin Fehim Bej Zavalanin, udhëheqësin e Partisë Demokratike; zoti Gjergj Qiriazi, përfaqësues i Shoqërisë Biblike Britanike dhe të Huaj; si dhe Izet Bej Zavalanin, përfaqësues i Lidhjes Kombëtare Shqiptare.

Më 30 maj, zoti Crane, i shoqëruar nga Kristo Dako dhe i eskortuar nga një gardë nderi prej njëzet e katër suvarinjsh të vënë në dispozicion nga guvernatori i vilajetit, u nis pёr udhë në orën tetë të mëngjesit.

Pasi kaluan malet e Diavatit, grupi ndaloi në Resnjë, ku zoti Crane vizitoi Njazi Beun, një nga dy heronjtë e Revolucionit Turk të vitit 1908. Ky i fundit ia ktheu menjëherë vizitën në hanin ku Crane kishte ndaluar për drekë.

Pasdite, grupi vazhdoi udhëtimin dhe në mbrëmje hyri në qytetin e Ohrit, të vendosur në brigjet veriore të liqenit me të njëjtin emër. Mbërritja e tij shkaktoi një sensacion të madh, sidomos sepse vetëm pak muaj më parë shoqëruesi i tij, Kristo Dako, kishte kaluar në të njëjtin vend i arrestuar dhe me zinxhirë.

Zoti Crane u prit nga prijësi vendas Hamdi Beu, ku shumë personalitete të qytetit erdhën për ta përshëndetur dhe iu lutën të përdorte ndikimin e tij për t’i dhënë fund shtypjes turke. Ndër vizitorët ndodhej edhe baroni Bornemiza, konsulli austriak i Manastirit, i cili gjendej rastësisht në qytet. Të nesërmen në mëngjes, para nisjes, kajmekami e vizitoi Crane dhe i uroi rrugë të mbarë. Irfan Beu, nipi i Iliaz Pashë Dibrës, udhëheqës i kryengritjes shqiptare të viteve 1878–1881, i ofroi zotit Crane kalin e tij për të vazhduar udhëtimin nëpër Shqipëri, pasi Ohri shënonte fundin e rrugës së karrocave.

Mbrëmjen pasuese grupi e kaloi në një han të vogël në Kukës. Të nesërmen, para nisjes, zoti Crane vizitoi Shkëmbinjtë e Skënderbeut, aty ku heroi shqiptar i shekullit XV kishte mundur ushtritë e fuqishme të sulltanëve osmanë. Në mesditë grupi mbërriti te Ura e Haxhi Beqarit mbi lumin Shkumbin, dy orë larg Elbasanit, qytetit më të rëndësishëm të Shqipërisë së Mesme. Turma të mëdha njerëzish dolën për ta pritur vizitorin e shquar, duke qëlluar me pushkë në shenjë nderimi dhe duke i rezervuar një pritje tepër të ngrohtë.

Në Elbasan u organizuan bankete për nder të zotit Crane nga Dervish Beu, Aqif Pasha dhe Shefqet Beu, figura të njohura të qytetit. Para largimit nga Elbasani, Kristo Dako e ndjeu për detyrë ta informonte zotin Crane se ekzistonin dy rrugë drejt Tiranës: njëra më e lehtë dhe tjetra përmes maleve të Krrabës. Zoti Crane zgjodhi rrugën malore, duke thënë se kishte parë mjaftueshëm rrugë të mira dhe dëshironte të njihte edhe ato të vështirat. Për nëntë orë grupi u ngjit nëpër male të thepisura dhe në pjesën më të madhe të kohës u detyruan të ecnin në këmbë, pasi kalërimi ishte i pamundur.

Pas një udhëtimi prej tetëmbëdhjetë orësh, ata mbërritën në Tiranë, ku zoti Crane u prit nga Fuat Bej Toptani, pasardhës i një prej familjeve më të vjetra të vendit. Fuat Beu, i bindur se Crane do të interesohej të shihte një shtëpi të vërtetë shqiptare, e shoqëroi nëpër kullën e tij. Çdo dhomë përmbante objekte antike dhe tradicionale: armë të varura në mure, qilima, sixhade, divane dhe orendi karakteristike shqiptare.

Kur zoti Crane hyri në dhomën e gjumit, ai ndaloi për disa minuta për të admiruar çarçafët e mëndafshtë, jastëkët e mëndafshtë dhe këmishën e natës prej mëndafshi, të gjitha të punuara me dorë në Tiranë, qytet i njohur për tezgjahët e tij të mëndafshit. Gjatë qëndrimit atje, guvernatori i qytetit, Hysen Bej Vrioni, djali i Aziz Pashë Vrionit të Beratit, të cilin Crane e kishte njohur më parë në Stamboll, e vizitoi dhe u përpoq sërish ta bindte të hiqte dorë nga pjesa tjetër e udhëtimit, duke argumentuar se rajoni ndodhej në revoltë të hapur dhe vizita ishte e rrezikshme.

Megjithatë, Crane refuzoi dhe të nesërmen vazhdoi drejt Krujës, kryeqytetit të heroit legjendar shqiptar dhe mbrojtësit të krishterimit në Mesjetë, Gjergj Kastriotit Skënderbeut. Ndërsa në mendjet e vizitorëve kalonin si pamje filmike heroizmat e Skënderbeut, papritur u dëgjuan të shtëna armësh. Pak më vonë ata u njoftuan se kryengritësit shqiptarë kishin zmbrapsur trupat osmane dhe kishin marrë Lezhën, qytetin ku prehej Skënderbeu, duke u përgatitur për përparime të tjera. Për këtë arsye grupi u nis menjëherë drejt Shkodrës, qytetit më të rëndësishëm të Shqipërisë Veriore, i cili për shkak të kryengritjes ndodhej nën gjendje të jashtëzakonshme.

Sapo hynë në qytet, librat dhe materialet e tyre u konfiskuan. Të nesërmen në mëngjes zbuluan se hoteli i tyre ruhej nga ushtarë. Kristo Dako u thirr para valiut. Zoti Crane refuzoi ta linte të paraqitej vetëm dhe të dy u paraqitën bashkë.

Dako u burgos nën akuzën se kishte sjellë këtë milioner amerikan në Shqipëri për të nxitur shqiptarët në kryengritje kundër Perandorisë Osmane dhe për t’i ndihmuar materialisht. Crane protestoi ashpër dhe deklaroi se nuk do të largohej nga qyteti pa u liruar Kristo Dako. Njëkohësisht ai dërgoi telegram në Stamboll duke kërkuar lirimin e menjëhershëm të Dakos.

Ky arrestim rezultoi fatmbarë, sepse i dha Crane më shumë kohë për të parë nga afër mjerimin e popullsisë dhe gjendjen tragjike të refugjatëve shqiptarë në Podgoricë.

Shkrimtarja dhe udhëtarja britanike Edith Durham, duke përshkruar vizitën e Crane në Podgoricë, shkruante: “Në vapën përvëluese të mesditës, ndërsa po përpiqesha të pushoja nën një peshqir të lagur nga lodhja e skajshme, dëgjova trokitjet e zakonshme në derë.

‘Një zotëri kërkon t’ju takojë!’ ‘I thoni të largohet!’

Pas pak trokitjet filluan sërish.

‘Është një anglez dhe këmbëngul t’ju takojë menjëherë.’ ‘Thuajini se është e pamundur!’ Mendova se ishte një tjetër gazetar dhe isha lodhur prej tyre. Por trokitjet vazhduan.

‘Karta e zotërisë — dhe ai nuk mund të presë!’

Gjumi ishte bërë i pamundur. Zbrita poshtë me mundim dhe nën hijen e manave të bardhë gjeta një burrë të gjatë që kërkonte ndjesë për shqetësimin. Ai ishte Charles R. Crane nga Çikago. Më shpjegoi se dëshironte të shihte gjendjen e refugjatëve dhe se në Stamboll i kishin sugjeruar të kërkonte ndihmën time. Ai do të largohej të nesërmen herët, ndaj vizita duhej bërë menjëherë. Mallkova fatin tim, por nuk mund të humbisja një mundësi të tillë.

Vesha opingat dhe e shoqërova nga një shpellë në tjetrën përgjatë brigjeve të lumit. Ai mbeti krejtësisht i qetë. E pyeta nëse kishte parë mjaftueshëm. Ai u përgjigj se po.

U kthyem dhe unë ndihesha e dërrmuar, duke menduar se gjithçka kishte qenë e kotë. Por errësira është më e madhe para agimit. Kur po e përcillja të nesërmen, ai më tha se i vinte keq që nuk kishte më shumë për të dhënë dhe më vendosi në dorë një qese të vogël.

Vetëm kur u ktheva në dhomë e hapa dhe mbeta e shtangur: brenda kishte afro tetëdhjetë sterlina ar. Ishte një mrekulli. Tani mund të ndihmoheshin shumë njerëz.

Menjëherë mora një mesazh urgjent nga Trieshi ku më lajmëronin se gjendja ishte bërë edhe më tragjike dhe më luteshin të shkoja me ndihma. Bleva menjëherë dyqind kilogramë bukë, i ngarkova mbi dy kuaj barre dhe u nisa duke mbajtur në xhep afro dyzet sterlina në monedha të vogla. Mbërrita vonë dhe pata kohë vetëm të shpërndaja bukë në shtëpitë më pranë.

Në mesnatë trokitje të forta më zgjuan përsëri. Më thanë se kishte ardhur një telegram me linjën ushtarake. Ishte nga zoti Crane, i cili më njoftonte se kishte depozituar dhjetë mijë korona në Bankën e Podgoricës për ndihmat ndaj refugjatëve.

M’u duk e pabesueshme.

Nuk do të habitesha më shumë sikur qielli të kishte nisur të binte ar. Dhe kjo nuk ishte fundi i bujarisë së zotit Crane. Që nga ajo ditë ai vazhdoi të dërgonte ndihma shumë bujare dhe shumë njerëz i detyroheshin atij për ushqim, strehim dhe veshmbathje.”

Pas nëntë ditësh burgimi, Kristo Dako u lirua si rezultat i protestës së Crane drejtuar Stambollit dhe më pas u nis drejt Cetinës për t’u ribashkuar me grupin. Atje Crane takoi Ismail Qemal Bej Vlorën, Sokol Bacin, Luigj Gurakuqin dhe anëtarë të tjerë të komitetit revolucionar shqiptar, të cilët iu lutën me ngulm të mbështeste çështjen shqiptare.

Ata theksuan se ai ishte i vetmi personalitet i huaj që kishte parë me sytë e tij gjendjen e mjerueshme të Shqipërisë dhe brutalitetin e regjimit xhonturk.

Disa ditë më vonë Crane mbërriti në Vjenë, prej nga publikoi një deklaratë mbi gjendjen katastrofike që kishte parë në Shqipëri.

Në thelb deklarata e tij thoshte: “Nën mbulesën e një amnistie dhe armëpushimi të rremë, trupat turke po shkatërrojnë sistematikisht çdo banesë, çdo të mbjellë dhe çdo mjet jetese në krahinat e malësorëve shqiptarë. Shkatërrimi vazhdon pa mëshirë dhe askush nuk kursehet.

Pleqtë, gratë dhe fëmijët që nuk kanë mundur të arratisen drejt Malit të Zi masakrohen, ndërsa gratë dhunohen para se të vriten. Në këto çaste qindra gra dhe fëmijë ndodhen të rrethuar nga trupat dhe arratisja e tyre konsiderohet e pamundur.”

Kjo deklaratë shkaktoi jehonë të madhe në opinionin publik ndërkombëtar dhe ngjalli zemërim të thellë.

Më 27 qershor 1911, Ambasada Turke në Londër, duke kuptuar ndikimin e raportit të Crane, i dërgoi gazetës The Times një deklaratë kundërshtuese duke mohuar akuzat ndaj ushtrisë osmane. Megjithatë, pak ditë më vonë, znj. Edith Durham, gazetari italian Zoli i gazetës Il Secolo dhe një grup korrespondentësh të huaj të shoqëruar nga Baroni Sint Yoost de Kruyff, president i Shoqatës së Shtypit të Huaj në Kostandinopojë, konfirmuan raportin e Crane pas vizitës së tyre në Podgoricë. Si pasojë, Turgut Shefqet Pasha, komandanti i forcave osmane në Shqipëri, u detyrua të japë dorëheqjen.

***

Gjatë këtij udhëtimi Crane krijoi lidhje të forta me familjen Sevasti Qiriazi dhe Kristo Dakon. Ai mbështeti shkollat shqiptare dhe më vonë përdori ndikimin e tij politik në Washington për të mbrojtur interesat shqiptare gjatë Konferencës së Paqes në Paris pas Luftës së Parë Botërore.

Më vonë, si mik i afërt i Presidentit Woodrow Wilson, Crane luajti rol të rëndësishëm në sensibilizimin e administratës amerikane për çështjen shqiptare. Kjo lidhje do të ndikonte indirekt edhe në mbështetjen që Wilson dha për ruajtjen e pavarësisë së Shqipërisë në periudhën pas Luftës së Parë Botërore.

Një dokument shumë i rëndësishëm për këtë udhëtim ruhet në arkivat e Columbia University Libraries, ku gjendet “Diary of visit to Albania, 27 May to 15 June 1911.

Dr. Nikollë Loka/

Në prag të kryengritjes greke, sundimi osman në Shqipëri ishte i brishtë dhe i kontestuar. Gjatë dekadës që përkon me Luftën e Pavarësisë Greke, por edhe e paraprin dhe e pason atë, Porta e Lartë ndërmori përpjekje intensive për ta rikthyer Shqipërinë nën kontrollin e saj të drejtpërdrejtë. Në këtë proces, kryengritja e Ali Pashë Tepelenës kontribuoi në destabilizim, por njëkohësisht u dha mundësi osmanëve të forconin më tej praninë e tyre në rajon. Një studiues modern i nacionalizmit shqiptar vëren se: “Agallarët dhe bejlerët e Shqipërisë së Jugut, të cilët u rreshtuan me osmanët gjatë revolucionit grek të vitit 1821, e braktisën fushëbetejën kur Komanda e Lartë e Sulltanit nuk ishte në gjendje t’u jepte pagesën e kontraktuar.” Si reagoi në fakt qeveria osmane ndaj braktisjes së fushëbetejës, ose, për më tepër, ndaj raporteve nga komandantët në terren se disa udhëheqës shqiptarë ishin në korrespondencë apo bashkëpunim të fshehtë me drejtuesit e revolucionit grek?

Dokumentacioni osman bashkëkohor është plot me sharje dhe fyerje ndaj “shqiptarëve”. Shumë osmanë, nga shkrues të thjeshtë deri te vetë Sulltani, lëshonin akuza dhe ofendime ndaj shqiptarëve pa asnjë përmbajtje. Kritika ndaj një shqiptari të veçantë, për shembull një prijësi, shndërrohej lehtësisht në stereotipe fyese kundër të gjithë shqiptarëve në përgjithësi. Ata paraqiteshin vazhdimisht si një fis (kabile), grup (taife), etni (cins) ose popull (millet) i padisiplinuar dhe i pasjellshëm, për të cilin interesat financiare qëndronin mbi çdo vlerë tjetër.

Një nga akuzat më të zakonshme ishte se shqiptarët nuk pranonin të luftonin në asnjë nga fushatat e Sulltanit, madje as në një luftë të shpallur si të shenjtë (xhihad), nëse nuk paguheshin me para në dorë, madje edhe paraprakisht. Ankesat e komandantëve osmanë në terren dhe të qendrës ishin qartazi ato të çdo qeverie përballë një sistemi mercenar. Nuk ka arsye të mendohet se kontraktorët ushtarakë shqiptarë ishin të një natyre të ndryshme nga homologët e tyre gjetkë. Sistemi, në fakt, ishte i mbushur me një sërë “abuzimesh”, shumica e të cilave njiheshin mirë nga punëdhënësi dhe nganjëherë toleroheshin apo pranoheshin prej tij.

Hurshid Pasha i quante si toskët, si dhe gegët “shqiptarë” dhe kishte paragjykime ndaj të dy grupeve. Toskët, në atë kohë, konsideroheshin politikisht të pabesueshëm. Edhe gegët ishin në “tradhti”, sepse nuk i bindeshin qendrës osmane. Megjithatë, ai ishte mjaft pragmatist sa të sugjeronte që qendra t’i paguante ata paraprakisht me para në dorë, në përputhje me kërkesat e tyre. Edhe qeveria osmane tregonte fleksibilitet, për sa kohë kishte para për të dërguar.

Qasja pragmatike e Hurshidit ndahej edhe nga shumë administratorë të tjerë perandorakë. Në janar të vitit 1823, guvernatori i ri i përgjithshëm i Rumelisë, Mehmed Emin Pasha, vërejti se, nëse shqiptarët do ta merrnin me zemër luftën, lufta kundër grekëve mund të fitohej brenda një kohe të shkurtër, pasi shqiptarët i njihnin të gjitha dredhitë e grekëve dhe grekët kishin frikë prej tyre. Por shqiptarët nuk po e merrnin me zemër këtë luftë. Toskët, si “partizanë të zjarrtë” të Ali Pashë Tepelenës së ekzekutuar, ndiheshin të pakënaqur dhe të tronditur. Ata po zvarriteshin me shumë justifikime ose thjesht dezertonin. Zemrat e tyre duhej të fitoheshin. Ai sugjeroi që Ismaili, një nga nipërit e Ali Pashës, që kishte mbijetuar pas grushtit të shtetit dhe ndodhej në internim në Stamboll, të dërgohej përsëri në rajon si komandant. Në këtë mënyrë, shpresonte ai, do të rikthehej “besimi i plotë” në rajon dhe do të zhdukej “thashethemi që qarkullonte ndër disa njerëz që prej ngjarjes së Ali Pashës së ekzekutuar, se shqiptarët ishin tradhtarë…”.

Nga relacionet e zyrtarëve osmanë në terren, guvernatori i sanxhakut të Janinës, Omer Pashë Vrioni, del si armiku i tyre kryesor i gjallë. Pikërisht Omer Pasha e kishte mashtruar Mehmed Reshid Pashën, duke e penguar në rrethimin e Mesolongjit. Ai e kishte ndaluar Reshidin të sulmonte qytetin, me pretekstin se po bisedonte kushtet e një faljeje me grekët e rrethuar. Më pas, anijet greke u shfaqën dhe grekët dhanë përgjigjen e tyre, duke treguar me topa se nuk kishte askënd mes tyre që kërkonte falje. Ushtria osmane jo vetëm që nuk hyri në More, por nuk arriti as të pushtonte Mesolongjin dhe u tërhoq me turp. Kritikat ndaj Omer Pashë Vrionit nuk ishin thjesht personale, sepse “të gjithë” e dinin mirë se, që nga ngjarja e Janinës, “mileti” i shqiptarëve toskë ishte një grup konspirativ, prandaj sugjerohej që ata të mos përdoreshin të vetëm, por të përziheshin me ushtarë të tjerë.

Në mars të vitit 1823, Mustafa Pasha Bushati pranoi urdhrat e Stambollit, të mbështetur edhe nga fetvaja fetare, për të dërguar sa më shumë ushtarë në frontin e luftës. Qendra osmane i premtonte “dhurata perandorake”, pavarësisht mungesës së madhe të financave gjatë luftës. Ai e shpalli dekretin publikisht dhe popullsia u përgjigj me bindje formale, por theksoi varfërinë e saj dhe nevojën për ndihmë shtetërore për të shkuar në front. Mustafa Pasha kujtoi se në fushatën e mëparshme në Lamia ushtarët ishin paguar paraprakisht me shuma të larta, ndaj pa pagesë nuk do të kishte as disiplinë dhe as motivim. Ai paralajmëroi se, pa para të menjëhershme, rekrutët nuk do të luftonin me vullnet ose mund të silleshin në mënyrë të papërshtatshme. Prandaj ai kërkoi që Stambolli të dërgonte menjëherë para për shpërndarje para nisjes së trupave. Në të njëjtën linjë, edhe Reshid Mehmed Pasha raportonte se shqiptarët nuk mund të mobilizoheshin pa paga të rregullta. Ai theksonte se shqiptarët nuk lëviznin pa u paguar të paktën dy muaj përpara. Gjithashtu paralajmëronte se, si popull i lidhur fort me interesin financiar, ata mund të shërbenin edhe për palë të tjera nëse paguheshin më mirë. Kjo nënkuptonte se mercenarët shqiptarë mund të kalonin lehtësisht edhe te grekët ose te çdo forcë tjetër që ofronte më shumë para.

Në një kuptim më thelbësor, besueshmëria ushtarake dhe besnikëria politike e shqiptarëve filluan të humbnin në sytë e qeverisë osmane. Me zgjatjen e luftës greke të pavarësisë, qeveria osmane nisi t’i shihte shqiptarët ndryshe nga mercenarët e zakonshëm dhe ekzistonin disa dëshmi se, drejt fundit të luftës, disa osmanë, përfshirë vetë Vezirin e Madh, Mehmed Reshid Pasha dhe, me shumë gjasë, Sulltan Mahmud II, besonin se disa udhëheqës shqiptarë ndodheshin në prag të një komploti të madh me karakter “nacionalist”, të ngjashëm me atë të grekëve. Një akuzë specifike e bërë nga komandantët osmanë kundër disa prej krerëve shqiptarë ishte ajo e tradhtisë së lartë. Në të vërtetë, marrëdhëniet midis disa prijësve shqiptarë dhe drejtuesve të kryengritjes greke ishin një shqetësim më i madh për qeverinë osmane sesa polemika e përhershme, por disi e njohur, mbi pagat. Se revolucionarët grekë u bënin thirrje shqiptarëve që nga shpallja e revoltës nga Aleksandër Ipsilanti është pa dyshim e vërtetë. Megjithatë, vlerësimi i saktësisë së akuzave për tradhti të lartë është, natyrisht, më i vështirë. Shqiptarët akuzoheshin se kishin korrespondencë me armikun dhe se pranonin kërkesat greke. Kishte gjithashtu pretendime se disa udhëheqës shqiptarë po e manipulonin kryengritjen greke për qëllimet e tyre. “Mbështetja” e Ali Pashë Tepelenës për revolucionin grek i kishte vënë osmanët në alarm që më herët.

Në vitin 1822, në fillim të kryengritjes greke, osmanët siguruan një letër të një prej udhëheqësve të revolucionit grek, Theodor Kollokotroni, drejtuar krerëve shqiptarë në ushtrinë osmane në More. Ai u kujtonte atyre se ende po e ruante në mënyrë besnike dhe burrërore besën (armëpushimin/paqen) që i kishte dhënë “gjyshit tonë të vjetër” (Ali Pashës). Nëse shqiptarët do të kishin qenë po aq burrërorë, nuk do të kishin ardhur kundër tij. Megjithatë, për të nuk ishte çudi nëse shqiptarët ishin mashtruar këtë herë, pasi më parë ishin gënjyer dhe kjo kishte sjellë vdekjen e babait të tyre dhe mikut të Kollokotronit, “plakut Ali”. Shqiptarët do të pendoheshin për veprimin e tyre, kur të ishte tepër vonë. Krimi i tyre, sipas tij, ishte i njohur, por ai prap i konsideronte si të vetët dhe nuk do të pranonte t’i vriste edhe kur ata të vinin kundër tij të armatosur. Ai thoshte se i donte si vëllezër dhe bij dhe u kërkonte të dërgonin lajmëtarë tek ai, sa të donin. Ai ishte gati t’u jepte besën e tij mbi jetën, nderin dhe jetën e fëmijëve të tij se nuk do t’u bënte dëm. Lajmëtarët duhej ta mbanin letrën e tyre të lidhur në një shtyllë si shenjë identifikimi dhe t’u thoshin ushtarëve grekë se po shkonin te Kollokotroni. Pasi të arrihej marrëveshja dhe shqiptarët të jepnin besën e tyre, të gjithë do të ishin të mirëpritur të bashkoheshin me të pa asnjë frikë. Zoti ishte në anën e tij dhe ai mori mundimin t’u shkruante, pasi nuk dëshironte shkatërrimin e tyre.

Dobësia e situatës ushtarake e shtyu Reshid Mehmed Pashën të kryente në një nga denoncimet e tij më të ashpra ndaj shqiptarëve. Ai shkroi se “duke marrë parasysh natyrën dhe sjelljet e këtij mileti shqiptar, nuk ka rrugë tjetër përveçse ose të vriten disa prej tyre për t’i vënë gjërat në lëvizje, ose t’u jepet e gjithë paraja që kërkojnë dhe të pritet një kohë e përshtatshme për t’i ndëshkuar”. Ndërsa përpiqej, nga njëra anë, të mobilizonte dhe të qetësonte shqiptarët dhe, nga ana tjetër, të parandalonte një shembje të plotë të frontit osman kundër grekëve, raportet e Reshidit bëheshin gjithnjë e më të dëshpëruara dhe të ashpra. Fakti që Ibrahim Pasha u tërhoq nga konflikti e shtoi ndjesinë e tij të izolimit mes trupave shqiptare.

Deklarata e Mehmed Reshid Pashës se shqiptarët në atë kohë synonin një lloj vetëqeverisjeje apo edhe pavarësi ishte vërtet e re. Një raport spiunazhi i bëri të ditur Reshid Pashës kundërofertat e Ismail Beut, Shahin Beut dhe Iljas Beut. Ismail Beu donte Vlorën, Shahin Beu Delvinën dhe Iljaz Beu sanxhakun e Tërhallës. Në një aspekt më të rëndësishëm, raporti fliste për një marrëveshje të fshehtë midis kësaj treshje dhe udhëheqësve të kryengritjes greke. Sipas saj, Shahin Beu i Delvinës dhe Ioannis Kapodistrias ishin miq të vjetër, pasi Delvina dhe Korfuzi ishin fqinjë. Ata kishin bërë një marrëveshje që as “jobesimtarët francezë” dhe as “bandat rebele të Kapodistrias” të mos sulmonin Vlorën dhe Delvinën, në këmbim që krerët shqiptarë të mos dërgonin ushtarë në vende si Mesolongji, Akarnania, Yenişehir dhe Tërhalla.

Raporti i radhës i Reshidit përshkruante rrethanat e ekzekutimit të Ismail Beut të Vlorës(gjyshit të Ismail Qemalit). Stambolli nuk ishte i panjohur me emrin e Ismail Beut. Në vitin 1822 ai dezertoi nga ushtria osmane që po rrethonte Sulin dhe u kthye në vendlindjen e tij, Vlorë. Atje, ai dhe vëllai i tij Beqir Beu iu kundërvunë me forcë myteselimit të emëruar nga guvernatori i atëhershëm i Vlorës, Omer Pashë Vrioni. Hurshid Pasha i shkroi Stambollit për këtë çështje dhe kërkoi që t’i pajisnin me dy urdhra të Sulltanit (fermanë): njëri për internim në rast se dorëzoheshin dhe tjetri për ekzekutim nëse vazhdonin luftën kundër Hasan Beut, nipit të Omer Pashës. Në atë kohë, Sulltan Mahmud II shkroi: “Janë pikërisht këta shqiptarë të këqij që zakonisht pengojnë punët. Inshallah, nuk do të mbeten pa u ndëshkuar.” Në stilin tipik të Mahmudit II, plot gjashtë vite do të kalonin derisa Ismail Beu të përfundonte në mënyrën që Sulltani dëshironte. Duke u frikësuar se Ismaili do të shkaktonte një komplot të madh në Shqipëri, Serasqeri vendosi të vepronte kundër tij. Ai urdhëroi ekzekutimin e Ismail Beut. Me tone triumfuese dhe vetëjustifikuese, ai i shkroi Stambollit se, “nëse Zoti do t’i jepte mundësi të hiqte qafe disa të tjerë si ai, punët shqiptare mund të shpresohej të përmirësoheshin”.

Reshid Mehmed Pasha mori lajmin se plani i Ismailit ishte të depërtonte në Janinë, të merrte portat dhe ta çonte atë vetë në ishullin e liqenit. Kur Ismaili hyri në Janinë, Serasqeri dërgoi njerëz për ta pritur dhe i kërkoi të pushonte disa orë në konakun (banesën zyrtare) që i ishte vënë në dispozicion. Më pas, një grup prej 300-500 shqiptarësh filloi të hynte në qytet. Serasqeri e ftoi Ismail Beun në konakun e tij për bisedime dhe, në të njëjtën kohë, urdhëroi që të organizohej një pritë me disa qindra njerëz. Ismaili u shfaq me disa qindra “keqbërës”. I pavetëdijshëm për rrezikun, ai zbriti nga kali dhe filloi të ngjiste shkallët e, në atë moment, u përball me një breshëri të shtënash nga prita. Ai u vra menjëherë. Me fjalë të tjera, nuk pati as arrestim apo aktakuzë, e lëre më gjyq, dhe as ndonjë përpjekje për ta legjitimuar çështjen sipas sheriatit. Mehmed Reshid Pasha thjesht urdhëroi vrasjen e tij. Provat për ta inkriminuar Ismailin u siguruan nga vetë Reshidi më pas. Në një moment që të jep ndjesinë e njohjes së një diskursi të përsëritur, Ismail Beu u shkruan krerëve shqiptarë: “Edhe ju jeni ndër fisnikët dhe përfaqësuesit e Shqipërisë. Mos u ngutni në shkatërrimin dhe largimin e banditëve. Siç e dini shumë mirë, kur kjo çështje greke (Rum meselesi) të mbarojë, do të vijë radha jonë për të pasur probleme. Unë kam bërë një aleancë me Zylyftar Podën përmes një të afërmje femër timen, për të vendosur rregull dhe siguri në Shqipëri. Siç jeni ndër të parët e Shqipërisë, tregohuni shumë vigjilentë për të mbrojtur vendin tonë (vatanımızı hıfz için – hapni sytë mirë). Kur gjërat të përmirësohen në Shqipëri, kur të mos kemi më asgjë për t’u frikësuar, ne, me fuqinë e Zotit të Madhërishëm, do ta zgjidhim vetë çështjen greke. Pres të dëgjoj nga ju për këtë çështje”.

Kjo letër, sado e shkurtër, na tregon mjaft gjëra. Ajo sugjeron se mosbesimi osman ndaj shqiptarëve ishte i ndërsjellë, se ushtria osmane perceptohej pak a shumë si një ushtri pushtuese, se tërheqja e saj nga provinca mendohej se ishte e afërt dhe se krerët shqiptarë nuk bashkëpunonin me grekët, por përpiqeshin ta përdornin kryengritjen greke për qëllimet e tyre politike.

Fakti që osmanët vazhdonin t’i përshkruanin udhëheqësit shqiptarë si “banditë” ose “komplotistë” dhe nuk i identifikonin si “nacionalistë” apo “revolucionarë”, na jep shumë pak të dhëna për natyrën e lëvizjes shqiptare, pasi ata përdornin saktësisht të njëjtën gjuhë në mënyrë të qëndrueshme edhe për lëvizjen greke dhe, më vonë, për të gjitha lëvizjet e tjera nacionaliste, revolucionare, irredentiste apo separatiste. Pa u ndalur shumë në dallimet e dukshme mes lëvizjeve dhe motiveve greke e shqiptare, osmanët mund t’i konsideronin të dyja, siç disa prej tyre në fakt bënë, si kërcënime për legjitimitetin dhe integritetin e tyre territorial. Mehmed Reshid Pasha, për shembull, shkoi deri aty sa pretendoi se shqiptarët synonin vetëqeverisje apo dhe pavarësi.