Nga Rafael Floqi/
Si një grup burrash të jashtëzakonshëm krijuan republikën që ndryshoi botën.
Historia e Shteteve të Bashkuara nuk fillon me një mbret, një perandor apo një dinasti. Ajo fillon me një ide. Në fund të shekullit XVIII, kur shumica e botës qeverisej nga monarkë absolutë dhe aristokraci të trashëguara, një grup kolonistësh në brigjet e Atlantikut guxuan të besonin se njerëzit e zakonshëm mund të qeverisnin vetveten. Ky ishte një eksperiment i paparë në historinë moderne. Nga ky eksperiment lindi Amerika. Historiani britanik Paul Johnson e quajti Revolucionin Amerikan “ngjarjen më konstruktive politike të historisë moderne”, sepse ndryshe nga revolucionet e tjera, ai nuk synonte vetëm rrëzimin e një regjimi, por ndërtimin e një sistemi të ri të bazuar mbi ligjin, lirinë dhe përfaqësimin demokratik.
Në qendër të kësaj historie qëndrojnë Baballarët Themelues – George Washington, Thomas Jefferson, Benjamin Franklin, John Adams, James Madison dhe Alexander Hamilton. Ata nuk ishin gjithmonë dakord me njëri-tjetrin. Shpesh debatonin ashpër. Disa përfaqësonin interesat e shteteve jugore, të tjerë ato të veriut. Disa dëshironin një qeveri të fortë federale, ndërsa të tjerë kishin frikë nga përqendrimi i pushtetit. Por ata kishin një bindje të përbashkët: liria nuk mund të mbijetonte pa institucione të forta dhe pa qytetarë të përgjegjshëm. John Adams do të shkruante më vonë: “Revolucioni u krye në mendjet dhe zemrat e njerëzve shumë përpara se të fillonte lufta.”
Kjo fjali shpjegon më mirë se çdo tjetër lindjen e Amerikës. Revolucioni nuk nisi me armë. Ai nisi me ide.
AMERIKA PARA REVOLUCIONIT
Në mesin e shekullit XVIII, trembëdhjetë kolonitë britanike në Amerikën e Veriut ishin ndër territoret më të begata të Perandorisë Britanike. Tregtia lulëzonte, qytetet po rriteshin dhe kolonistët kishin krijuar institucione lokale që u jepnin një shkallë të konsiderueshme vetëqeverisjeje. Megjithatë, pas Luftës Shtatëvjeçare, Londra vendosi të rrisë taksat për të kompensuar borxhet e luftës. Për kolonistët, problemi nuk ishte vetëm ekonomik. Problemi ishte parimor. Ata nuk kishin përfaqësues në Parlamentin Britanik. Kështu lindi slogani që do të trondiste Perandorinë: “No taxation without representation.” “Nuk ka taksim pa përfaqësim.” Për herë të parë, kolonistët filluan të shihnin veten jo thjesht si britanikë të Amerikës, por si një komunitet me identitet dhe interesa të veçanta. Historiani Gordon Wood, një nga studiuesit më të njohur të Revolucionit Amerikan, shkruan: “Amerikanët nuk po luftonin vetëm kundër taksave. Ata po luftonin kundër idesë se pushteti mund të ushtrohej pa pëlqimin e të qeverisurve.”
Kjo ishte thelbi i revolucionit.
GEORGE WASHINGTON – BURRI QË REFUZOI KURORËN
Nëse Amerika ka një figurë që simbolizon unitetin kombëtar, ajo është George Washington.
I lindur në Virxhinia në vitin 1732, Washingtoni nuk ishte filozof apo teoricien politik. Ai ishte ushtarak, fermer dhe njeri me disiplinë të hekurt. Pikërisht kjo e bëri të pazëvendësueshëm. Kur Kongresi Kontinental e emëroi komandant të ushtrisë revolucionare në vitin 1775, shanset për fitore ishin minimale. Britania zotëronte ushtrinë më profesionale në botë dhe marinën më të fuqishme të kohës.
Washingtoni nuk fitoi sepse kishte më shumë ushtarë. Ai fitoi sepse nuk u dorëzua. Dimri i Valley Forge mbetet një nga episodet më dramatike të historisë amerikane. Ushtarët e tij ishin të uritur, të sëmurë dhe të pambrojtur nga i ftohti. Megjithatë, ushtria mbijetoi.
Historiani James Thomas Flexner shkruan: “Gjeniu i Washingtonit nuk qëndronte në betejat që fitoi, por në faktin se ai nuk lejoi kurrë që revolucioni të humbiste.”
Pas fitores në Yorktown në vitin 1781, ai u bë njeriu më i famshëm në Amerikë. Shumë donin ta shpallnin mbret. Por Washingtoni refuzoi. Mbreti George III, kur dëgjoi se Washingtoni po largohej vullnetarisht nga pushteti, thuhet se deklaroi: “Nëse ai kthehet në fermën e tij, ai do të jetë njeriu më i madh në botë.”
Dhe Washingtoni u kthye në fermën e tij. Me atë veprim ai krijoi një precedent që do të bëhej themel i demokracisë amerikane: askush nuk është mbi republikën.
THOMAS JEFFERSON – NJERIU QË SHKROI ËNDRRËN AMERIKANE
Në historinë e Amerikës ka pak dokumente më të rëndësishme se Deklarata e Pavarësisë. Autori kryesor i saj ishte Thomas Jefferson, një intelektual i ri nga Virxhinia, vetëm 33 vjeç. Kur mori penën në dorë në verën e vitit 1776, Jeffersoni nuk po shkruante thjesht një deklaratë politike. Ai po formulonte një filozofi të re të lirisë. Fjalët e tij mbeten ndër më të famshmet në historinë njerëzore: “Ne i konsiderojmë këto të vërteta si të vetëkuptueshme, se të gjithë njerëzit janë krijuar të barabartë.” Këto fjalë nuk përshkruanin realitetin e kohës. Skllavëria ekzistonte ende. Gratë nuk kishin të drejta politike. Megjithatë ato krijuan standardin moral sipas të cilit Amerika do të gjykonte veten për shekuj.
Presidenti Abraham Lincoln do të thoshte më vonë se Deklarata e Jeffersonit ishte: “Shpresa e botës së ardhshme.”
BENJAMIN FRANKLIN – GJENIU I EPOKËS
Benjamin Franklin ishte ndoshta amerikani më i famshëm në botë para se Amerika të ekzistonte. Ai ishte shkencëtar, shpikës, botues, filozof dhe diplomat. Në shumë mënyra ai mishëronte idealin e vetëformimit amerikan. Kur u dërgua në Paris për të fituar mbështetjen franceze, ai u bë një figurë legjendare. Historiani Walter Isaacson shkruan: “Franklini e kuptoi se revolucioni nuk do të fitohej vetëm në fushëbetejë, por edhe në sallonet diplomatike të Evropës.”
Falë tij, Franca u bë aleati kryesor i kolonive amerikane. Pa ndihmën franceze, revolucioni mund të kishte dështuar. Franklini la gjithashtu një paralajmërim të famshëm për bashkëluftëtarët e tij:
“Duhet të qëndrojmë të gjithë bashkë, përndryshe me siguri do të varemi veçmas.”
JOHN ADAMS – NDËRGJEGJJA E REVOLUCIONIT
Nëse Jeffersoni shkroi Deklaratën, John Adams ishte njeriu që siguroi mbështetjen politike për të. Ai ishte një avokat brilant nga Massachusetts dhe një nga zërat më të fuqishëm kundër sundimit britanik. Historiani David McCullough, fitues i çmimit Pulitzer, shkruan: “Pa John Adams, nuk do të kishte pasur Deklaratë Pavarësie në vitin 1776.” Adams besonte se demokracia nuk mund të mbijetonte pa arsim dhe virtyt qytetar. Ai paralajmëronte: “Liria nuk mund të ruhet pa njohuri të përgjithshme mes popullit.”
Ky vizion vazhdon të jetë një nga themelet e kulturës politike amerikane.
JAMES MADISON – ARKITEKTI I KUSHTETUTËS
Pas fitores kundër Britanisë, një pyetje e re u shfaq për amerikanët: Si do të qeverisej vendi? Shumë revolucione fitojnë luftën, por humbasin paqen. Amerika rrezikonte të ndahej në shtete rivale.
Në këtë moment doli në pah James Madison. I quajtur shpesh “Babai i Kushtetutës”, ai studioi historinë e republikave të lashta dhe arriti në përfundimin se pushteti duhej të ndahej dhe kontrollohej.
Madison shkruante në Federalist Papers: “Nëse njerëzit do të ishin engjëj, nuk do të kishte nevojë për qeveri.” Prandaj ai krijoi sistemin e balancave dhe kontrollit që vazhdon të funksionojë edhe sot.
Historiani Joseph Ellis e ka quajtur Kushtetutën amerikane: “Eksperimenti politik më i suksesshëm në historinë moderne.”
ALEXANDER HAMILTON – NJERIU QË PA TË ARDHMEN
Ndër Baballarët Themelues, askush nuk e kuptoi potencialin ekonomik të Amerikës më mirë se Alexander Hamilton. I ardhur nga Karaibet dhe me origjinë modeste, ai besonte se kombi i ri nuk mund të mbijetonte pa institucione financiare të forta.
Ai krijoi bazat e sistemit bankar amerikan, organizoi financat federale dhe ndërtoi besimin ekonomik të republikës së re. Historiani Ron Chernow shkruan: “Hamiltoni e imagjinonte Amerikën jo siç ishte, por siç mund të bëhej.” Shumë nga idetë e tij vazhdojnë të ndikojnë ekonominë amerikane edhe sot.
MREKULLIA E FILADELFIAS
Në verën e vitit 1787, delegatët nga shtetet amerikane u mblodhën në Filadelfia për të hartuar Kushtetutën. Debatet zgjatën me muaj.
Shpesh dukej sikur gjithçka do të dështonte. Por kompromiset triumfuan mbi përçarjen. Kur doli nga salla, Benjamin Franklin u pyet: “Çfarë na keni dhënë?”
Përgjigjja e tij mbeti e pavdekshme: “Një republikë, nëse arrini ta ruani.”
Kjo nuk ishte vetëm një përgjigje. Ishte një paralajmërim për të gjitha brezat që do të vinin.
TRASHËGIMIA QË NDRYSHOI BOTËN
Historiani britanik Andrew Roberts ka shkruar se: “Asnjë grup burrash në historinë moderne nuk ka ndikuar më shumë në mënyrën se si qeverisen kombet sesa Baballarët Themelues të Amerikës.”
Revolucioni Amerikan frymëzoi Revolucionin Francez, lëvizjet për pavarësi në Amerikën Latine dhe kushtetutat demokratike në mbarë botën. Presidenti Ronald Reagan do të thoshte:
“Amerika nuk është e madhe sepse është e fuqishme. Amerika është e fuqishme sepse është e lirë.”
Kjo është trashëgimia e vërtetë e Baballarëve Themelues. Ata nuk krijuan thjesht një shtet. Ata krijuan një ide. Një ide se ligji duhet të jetë mbi pushtetin. Se qytetari është sovrani i vërtetë. Se qeveria ekziston për t’i shërbyer popullit dhe jo për ta sunduar atë.
Mbi dy shekuj pas vitit 1776, emrat e Washingtonit, Jeffersonit, Franklinit, Adamsit, Madisonit dhe Hamiltonit vazhdojnë të kujtohen jo vetëm sepse fituan një luftë apo shkruan një kushtetutë. Ata kujtohen sepse patën guximin të besonin se liria mund të bëhej themeli i një kombi.
Dhe ky, në fund të fundit, është sekreti i lindjes së Amerikës. Një komb i ndërtuar jo mbi gjakun, racën apo prejardhjen, por mbi fuqinë e ideve.