Gjon F. Ivezaj/

Në historinë e kombit shqiptar ka personalitete që nuk i përkasin vetëm kohës në të cilën jetuan, por mbeten pjesë e përhershme e kujtesës historike dhe e ndërgjegjes kombëtare. Ata janë njerëzit që, me mendimin, dijen, kulturën dhe veprimtarinë e tyre, ndikuan në fatin e popullit shqiptar dhe lanë një trashëgimi që vazhdon të studiohet edhe sot. Ndër këto figura të shquara zë një vend të rëndësishëm Mid’hat Frashëri, i njohur në botën e letrave me pseudonimin Lumo Skëndo, një ndër personalitetet më të mëdha të mendimit politik, kulturor dhe diplomatik shqiptar të gjysmës së parë të shekullit XX.

Jeta e Mid’hat Frashërit u zhvillua në një periudhë vendimtare të historisë së shqiptarëve. Ai lindi në një kohë kur trojet shqiptare ndodheshin ende nën sundimin e Perandorisë Osmane, u formua gjatë viteve të Rilindjes Kombëtare, mori pjesë në përpjekjet për njësimin e alfabetit të gjuhës shqipe, kontribuoi në administratën dhe diplomacinë e shtetit të ri shqiptar, jetoi periudhën e dy luftërave botërore dhe vitet e fundit të jetës i kaloi në mërgim, duke mos e ndalur asnjëherë veprimtarinë në shërbim të çështjes kombëtare.

Mid’hat Frashëri lindi më 25 mars 1880 në Janinë, një nga qendrat më të rëndësishme administrative dhe kulturore të Perandorisë Osmane në Ballkan. Ai ishte djali i Abdyl Frashërit, njërit prej udhëheqësve më të shquar të Lidhjes Shqiptare të Prizrenit dhe një prej arkitektëve të mendimit politik të Rilindjes Kombëtare Shqiptare, ndërsa nëna e tij ishte Emine Frashëri, e cila vinte nga e njëjta traditë fisnike e familjes Frashëri.

Fati deshi që Mid’hati të lindte në një nga familjet më të shquara të historisë shqiptare. Familja Frashëri kishte dhënë disa prej personaliteteve më të rëndësishme të kulturës dhe të mendimit shqiptar. Xhaxhai i tij, Naim Frashëri, ishte poeti kombëtar, frymëzuesi i Rilindjes Shqiptare dhe autori i veprave që zgjuan ndërgjegjen kombëtare të shqiptarëve. Xhaxhai tjetër, Sami Frashëri, ishte dijetar, enciklopedist, gjuhëtar dhe një nga mendimtarët më të mëdhenj të botës shqiptare e osmane. Në një mjedis të tillë familjar, ku dashuria për Shqipërinë, për gjuhën dhe për kulturën ishte pjesë e jetës së përditshme, u formua edhe karakteri i Mid’hat Frashërit.

Kur ai ishte ende fëmijë, humbi të atin, Abdyl Frashërin. Kjo humbje e rëndë nuk e ndërpreu edukimin e tij patriotik. Përkundrazi, ai u rrit nën ndikimin e trashëgimisë së madhe që kishte lënë familja Frashëri dhe nën kujdesin e të afërmve, të cilët e edukuan me bindjen se shërbimi ndaj kombit ishte detyrë morale.

Vitet e para të arsimit i kreu në mjediset arsimore të Stambollit, ku familja Frashëri ishte vendosur për shkak të veprimtarisë politike dhe administrative. Në kryeqytetin osman ai mori një formim të gjerë kulturor, duke mësuar gjuhën osmane, frëngjishten, greqishten dhe gjuhë të tjera të huaja, të cilat më vonë do ta ndihmonin në veprimtarinë diplomatike dhe studimore. Që në moshë të re u dallua për prirjen e jashtëzakonshme ndaj leximit, historisë, letërsisë dhe gjuhësisë.

Më pas ndoqi studime në Shkollën e Lartë të Farmacisë në Stamboll. Megjithëse nuk i përfundoi studimet universitare, pasi iu kushtua administratës dhe lëvizjes kombëtare shqiptare, ai fitoi një kulturë enciklopedike të admirueshme, duke u bërë një nga intelektualët më të ditur shqiptarë të kohës. Formimi i tij nuk ishte rezultat vetëm i shkollës, por edhe i studimit të pandërprerë, i njohjes së gjuhëve të huaja dhe i kontakteve me mendimin evropian.

Në fund të shekullit XIX dhe në fillim të shekullit XX, Mid’hat Frashëri filloi të punonte në administratën osmane. Përvoja administrative i dha mundësinë të njihte nga afër funksionimin e institucioneve shtetërore dhe realitetin politik të Perandorisë Osmane. Megjithatë, zemra dhe mendja e tij ishin të lidhura me një ideal shumë më të madh: rilindjen politike, kulturore dhe kombëtare të shqiptarëve.

Që në vitet e rinisë ai filloi të shkruante artikuj, ese dhe studime, duke përdorur pseudonimin Lumo Skëndo. Përmes shkrimeve të tij ai trajtoi historinë e shqiptarëve, rëndësinë e gjuhës shqipe, zhvillimin e arsimit, ruajtjen e kulturës kombëtare dhe domosdoshmërinë e krijimit të një shteti shqiptar modern. Ai ishte i bindur se arma më e fortë e një kombi nuk ishte vetëm pushka, por edhe libri, shkolla dhe kultura.

Në vitin 1897 filloi botimin e “Kalendarit Kombiar”, një prej botimeve më të rëndësishme kulturore shqiptare të kohës, ku u përfshinë shkrime historike, letrare dhe studimore nga autorët më të njohur shqiptarë. Ky botim u bë një tribunë e rëndësishme për përhapjen e ideve të Rilindjes Kombëtare dhe për forcimin e vetëdijes kombëtare ndër shqiptarë.

Veprimtaria e tij u zgjerua më tej me botimin e revistës “Diturija”, e cila u shndërrua në një nga organet më serioze të kulturës shqiptare. Në faqet e saj u botuan studime mbi historinë, gjuhësinë, etnografinë, folklorin dhe letërsinë shqiptare. Për Mid’hat Frashërin, kultura ishte themeli mbi të cilin ndërtohej identiteti kombëtar dhe shteti modern shqiptar.

Në të njëjtën kohë, ai punonte pa pushim për organizimin e arsimit shqip dhe për përhapjen e librit shqiptar në të gjitha trevat etnike. Ai besonte se një komb i paarsimuar nuk mund të ishte i lirë dhe se liria politike kishte kuptim vetëm kur shoqërohej me zhvillim kulturor dhe qytetar.

Në fillim të shekullit XX, emri i Mid’hat Frashërit tashmë ishte bërë i njohur në qarqet patriotike shqiptare brenda dhe jashtë vendit. Ai kishte fituar respekt si studiues, publicist dhe organizator i jetës kulturore shqiptare, duke u bërë një nga figurat që do të luanin rol të rëndësishëm në ngjarjet vendimtare që do të çonin drejt njësimit të alfabetit dhe më pas drejt krijimit të shtetit shqiptar.

Mid’hat Frashëri ishte ndër personalitetet që e kuptoi më herët se çështja shqiptare nuk mund të fitonte përmasa ndërkombëtare pa një gjuhë të njësuar, pa shkolla kombëtare dhe pa një elitë intelektuale që t’i përfaqësonte denjësisht shqiptarët përballë Evropës. Për këtë arsye, ai u bë pjesë e lëvizjes së gjerë kulturore që synonte të forconte identitetin kombëtar përmes arsimit dhe gjuhës shqipe.

Një nga momentet kulmore të kësaj veprimtarie ishte pjesëmarrja e tij në Kongresin e Manastirit, i mbajtur nga 14 deri më 22 nëntor 1908. Ky kongres përbën një nga ngjarjet më të rëndësishme në historinë e kulturës shqiptare, sepse aty u vendos njësimi i alfabetit të gjuhës shqipe. Mid’hat Frashëri u zgjodh kryetar i kongresit, një përgjegjësi që dëshmon besimin dhe autoritetin që gëzonte ndër patriotët shqiptarë. Nën drejtimin e tij, delegatët arritën të kapërcenin dallimet dhe të miratonin alfabetin që përdoret edhe sot, duke hedhur themelet e një kulture të përbashkët kombëtare.

Një vit më vonë ai mori pjesë edhe në Kongresin e Elbasanit, ku u vendos hapja e Shkollës Normale të Elbasanit, institucioni i parë i arsimit të lartë pedagogjik në gjuhën shqipe. Mid’hat Frashëri ishte ndër ata intelektualë që besonin se mësuesi ishte ndërtuesi i kombit dhe se shkolla shqiptare ishte institucioni më i rëndësishëm për ruajtjen e identitetit kombëtar.

Në prag të shpalljes së Pavarësisë, ai ishte ndër veprimtarët më aktivë të lëvizjes kombëtare. Përmes shkrimeve, lidhjeve me patriotët shqiptarë dhe veprimtarisë organizative, ai punoi për bashkimin e shqiptarëve rreth idealit të një shteti të pavarur. Ai mbante marrëdhënie me figura të shquara të kohës si Ismail Qemali, Luigj Gurakuqi, Hasan Prishtina, Faik Konica, Fan S. Noli dhe shumë patriotë të tjerë, të cilët, ndonëse kishin herë pas here pikëpamje të ndryshme politike, ndanin të njëjtin synim: lirinë dhe përparimin e Shqipërisë.

Pas shpalljes së Pavarësisë më 28 nëntor 1912, Mid’hat Frashëri hyri në shërbim të shtetit të ri shqiptar. Në vitet që pasuan ai mbajti detyra të rëndësishme administrative dhe diplomatike, duke përfaqësuar Shqipërinë në misione të ndryshme. Ai shërbeu si ministër fuqiplotë dhe përfaqësues diplomatik në disa vende evropiane, ku punoi për forcimin e pozitës ndërkombëtare të shtetit shqiptar dhe për mbrojtjen e të drejtave të shqiptarëve.

Në periudhën e Konferencës së Paqes në Paris pas Luftës së Parë Botërore, Mid’hat Frashëri u angazhua në mbrojtjen e integritetit territorial të Shqipërisë. Në atë kohë, fuqitë e mëdha po diskutonin kufijtë e Ballkanit dhe ekzistonte rreziku i copëtimit të mëtejshëm të trojeve shqiptare. Përmes memorandumeve, shkrimeve dhe kontakteve diplomatike, ai argumentoi se shqiptarët përbënin një komb me identitet të veçantë historik, gjuhësor dhe kulturor, i cili kishte të drejtë të jetonte i lirë në shtetin e vet.

Krahas veprimtarisë diplomatike, Mid’hat Frashëri nuk e ndërpreu asnjëherë punën studimore. Ai mblodhi me përkushtim libra, dorëshkrime, dokumente arkivore dhe botime të rralla shqiptare e të huaja. Biblioteka e tij u bë një nga koleksionet private më të pasura shqiptare të kohës dhe përmbante mijëra vëllime, të cilat ai i konsideronte një pasuri kombëtare. Për të, ruajtja e dokumenteve ishte po aq e rëndësishme sa edhe mbrojtja e kufijve të vendit, sepse një komb pa kujtesë historike rrezikon të humbasë identitetin e vet.

Në vitet njëzet dhe tridhjetë ai vazhdoi të botonte studime, artikuj dhe analiza mbi historinë, gjuhën, etnografinë dhe kulturën shqiptare. Shkrimet e tij dallohen për gjuhën e pasur, mendimin kritik dhe argumentimin e mbështetur në burime historike. Ai nuk ishte vetëm një patriot i zjarrtë, por edhe një studiues që kërkonte që historia e shqiptarëve të mbështetej mbi dokumente dhe jo mbi legjenda apo interpretime të pabazuara.

Për Mid’hat Frashërin, Evropa nuk ishte vetëm një hapësirë gjeografike, por një model qytetërimi. Ai ishte i bindur se Shqipëria duhej të ndërtonte institucione të forta, të respektonte ligjin, të zhvillonte arsimin dhe të kultivonte një administratë moderne. Në mendimin e tij, vetëm në këtë mënyrë shqiptarët do të fitonin respektin e kombeve të tjera dhe do të siguronin të ardhmen e shtetit të tyre.

Në të gjitha veprimtaritë e tij ai mbeti besnik ndaj një ideali të pandryshuar: Shqipëria duhej të ishte një shtet i lirë, me qytetarë të arsimuar, me kulturë kombëtare të zhvilluar dhe me institucione që t’u shërbenin interesave të popullit shqiptar.

Në jetën e Mid’hat Frashërit një vend të rëndësishëm zë edhe marrëdhënia e tij me diasporën shqiptare, veçanërisht me komunitetin shqiptar në Shtetet e Bashkuara të Amerikës. Ai e kuptoi shumë herët se shqiptarët jashtë atdheut mund të luanin një rol të madh në mbrojtjen e interesave kombëtare dhe në përhapjen e kulturës shqiptare në botë.

Në këtë drejtim, një rëndësi të veçantë pati Federata Pan-Shqiptare “Vatra”, e themeluar në Boston në vitin 1912 nga patriotët shqiptarë, ndër të cilët spikatën Fan S. Noli dhe Faik Konica. “Vatra” u bë një nga organizatat më të rëndësishme të shqiptarëve në Amerikë dhe një qendër e fuqishme e veprimtarisë kombëtare. Ajo luajti një rol të jashtëzakonshëm në mbrojtjen e çështjes shqiptare, sidomos në periudhat kur Shqipëria përballej me vështirësi të mëdha diplomatike.

Mid’hat Frashëri kishte lidhje të ngushta me rrethet patriotike shqiptare në Amerikë dhe me figurat që vepronin në kuadër të “Vatrës”. Ai ndante të njëjtin ideal me ta: ruajtjen e gjuhës shqipe, forcimin e identitetit kombëtar dhe mbështetjen e Shqipërisë në arenën ndërkombëtare. Për të, diaspora nuk ishte e ndarë nga atdheu, por ishte një pjesë e gjallë e kombit shqiptar.

Gazeta “Dielli”, organi i Federatës “Vatra”, ishte një nga tribunat më të rëndësishme të mendimit shqiptar në Amerikë. Në faqet e saj u trajtuan çështje të rëndësishme të jetës kombëtare dhe u mbajt gjallë lidhja shpirtërore e shqiptarëve me vendin e origjinës. Kjo traditë e gazetarisë shqiptare në Amerikë vazhdon edhe sot të jetë një burim i rëndësishëm për studiuesit e historisë sonë kombëtare.

Gjatë Luftës së Dytë Botërore, jeta politike e Shqipërisë hyri në një periudhë jashtëzakonisht të ndërlikuar. Mid’hat Frashëri u bë një nga themeluesit e organizimit politik Balli Kombëtar, një lëvizje që synonte një Shqipëri të pavarur dhe një rend politik të bazuar në disa parime kombëtare e demokratike. Kjo periudhë mbetet një nga kapitujt më të debatueshëm të historisë shqiptare dhe është trajtuar në mënyra të ndryshme nga studiues të ndryshëm.

Vlerësimi historik i një figure si Mid’hat Frashëri kërkon një qasje të matur dhe shkencore, duke marrë parasysh të gjithë veprimtarinë e tij gjatë jetës: kontributin në kulturë, gjuhë, diplomaci, publicistikë, ruajtjen e dokumenteve dhe përpjekjet për çështjen kombëtare. Ai ishte një figurë e formuar në traditën e Rilindjes Shqiptare dhe një personalitet që i kushtoi pjesën më të madhe të jetës së tij ideve që ai besonte se i shërbenin Shqipërisë.

Pas vendosjes së regjimit komunist në Shqipëri në vitin 1944, Mid’hat Frashëri u largua nga atdheu. Për një njeri që gjithë jetën e kishte lidhur me Shqipërinë, largimi ishte një dhimbje e madhe. Ai kaloi vitet e fundit të jetës në mërgim, por nuk u shkëput asnjëherë nga shqetësimi për fatin e kombit shqiptar.

Në mërgim ai vazhdoi të ishte aktiv në rrethet shqiptare jashtë vendit. Ai ishte një nga figurat që u përfshinë në përpjekjet politike të emigracionit shqiptar pas Luftës së Dytë Botërore. Në vitet e fundit të jetës ai u vendos në Shtetet e Bashkuara të Amerikës, ku vazhdoi të ruante lidhjet me shqiptarët dhe të punonte për çështjet që ai i konsideronte të rëndësishme për kombin.

Më 3 tetor 1949, në qytetin e Nju Jorkut, Mid’hat Frashëri u nda nga jeta. Me vdekjen e tij u mbyll jeta e një prej intelektualëve më të shquar shqiptarë të shekullit XX, por vepra dhe kujtesa e tij vazhduan të jetojnë përmes librave, shkrimeve dhe dokumenteve që la pas.

Trashëgimia e Mid’hat Frashërit është e shumëanshme. Ai ishte publicist, studiues, diplomat, mendimtar politik dhe mbledhës i pasurive kulturore shqiptare. Ai nuk ishte thjesht një dëshmitar i historisë, por një pjesëmarrës aktiv në shumë prej ngjarjeve që përcaktuan fatin e Shqipërisë moderne.

Rëndësia e tij qëndron edhe në faktin se ai e pa kombin shqiptar në një këndvështrim të gjerë. Për të, Shqipëria nuk mund të ndërtohej vetëm me pavarësi politike, por kërkonte qytetarë të arsimuar, institucione të qëndrueshme, kulturë të zhvilluar dhe një lidhje të fortë me vlerat e qytetërimit evropian.

Sot, figura e Mid’hat Frashërit vazhdon të jetë objekt studimi për historianët dhe studiuesit shqiptarë e të huaj. Dokumentet, korrespondenca, veprat dhe biblioteka e tij përbëjnë një pasuri të rëndësishme për njohjen e historisë sonë kombëtare.

Ai mbetet një nga përfaqësuesit më të spikatur të atij brezi shqiptarësh që e kthyen dijen në shërbim të atdheut. Jeta e tij dëshmon se një komb nuk mbahet vetëm nga forca politike, por edhe nga njerëzit e kulturës, të cilët me mendimin dhe punën e tyre ruajnë identitetin dhe ndërtojnë të ardhmen.

Mid’hat Frashëri do të kujtohet gjithmonë si një bir i denjë i familjes së madhe Frashëri, si një vazhdues i idealit të Rilindjes Kombëtare dhe si një personalitet që e lidhi jetën e tij me fatin e Shqipërisë.

Ai ishte një njeri i penës dhe i mendimit, një shërbëtor i kulturës dhe një veprimtar i çështjes kombëtare. Trashëgimia e tij mbetet një pjesë e rëndësishme e kujtesës shqiptare dhe një dëshmi e fuqisë së dijes, kulturës dhe përkushtimit ndaj atdheut.

Shqiptarët janë ndër popujt më të vjetër të gadishullit ilirik. Janë bijë të ilirëve, ndërsa shqipja – bijë e ilirishtes. Shqipja është ndër gjuhët më të vjetra të gadishullit. Prej shekullit V deri në shekullin III para erës sonë, ilirët ngritën shtetet e tyre përgjatë Adriatikut, derisa ranë pre e pushtimit romak. Ndër udhëheqësit ilirë përmenden mbreti ilir Agroni (shekulli III para erës sonë), i cili sundoi në vitet 250-231 para erës sonë dhe mbretëresha Teuta e cila sundoi në vitet 230-228 para erës sonë, e që mbretëroi në Lezhë (Lissus). Teuta u vu në krye të mbretërisë pas vdekjes së të shoqit Agronit, birit të mbretit ilir të Mbretërisë Ardiane Pleuratit II i cili sundoi rreth viteve 260-250 para K.

Romakët e pushtuan mbretërinë e Ilirisë nga vitet 230 deri në 168 para erës sonë. Në vitin 168 para erës sonë, me humbjen e Gentit*, mbretit të fundit ilir të Shkodrës, i cili sundoi në vitet 181-168 para erës sonë, Iliria ra nën sundimin romak. Shqiptarët, ndonëse ranë nën ndikimin e fortë kulturor dhe gjuhësor të latinishtes, nuk u romanizuan. Shënim: Genti ose Genci (sundoi në vitet 181–168 para K.) ishte mbreti i fundit i njohur i Mbretërisë Ilire dhe i dinastisë së Labeatëve, me kryeqendër në Shkodër. U përpoq t’i bashkonte fiset ilire. Njihet për qëndresën ndaj Perandorisë Romake

* * *

Pas ndarjes së përfundimtare të Perandorisë Romake në vitin 395 të erës sonë, në Perandori Lindore dhe në Perandori Perëndimore, Iliria hyri në sferën politike e kulturore të Perandorisë Bizantine Lindore. Në shekujt e mëvonshëm, Shqipëria u pushtua prej fiseve shëtitëse: në vitin 459 prej ostrogotëve, në vitin 467 prej vandalëve, si dhe prej avarëve, bullgarëve dhe sllavëve.

Depërtimet e para sllave në Ballkan ndodhën në vitet 548 dhe 586 të erës së re. Përkundër shtrirjes së tyre në gadishull, shqiptarët do t’ia dalin t’i bëjnë ballë, si ndikimit të kulturës bizantine, ashtu edhe ndikimit sllav.

Nga mesi i shekullit XI normanët kapërcyen Adriatikun për të pushtuar Durrësin dhe Shqipërinë qendrore.

Në shekullin XV pason pushtimi turk i Shqipërisë. Sundimi turk mbi shqiptarët zgjati pesë shekuj. Megjithëkëtë, shqiptarët ia dolën ta ruajnë gjuhën dhe identitetin e tyre.

Sikundër shihet, me qëndresën për jetë o vdekje, me vitalitetin e racës dhe me luftërat e pandërprera, arritën të mbrohen nga romanizimi, nga greqizimi bizantin, nga sllavizimi dhe nga turqizimi.

* * *

Shqiptarët në tekstet latine – Shqiptarët janë popull evropian. Për ekzistencën e gjuhës shqipe për herë të parë flitet në fillim të shekullit XIV. Midis viteve 1285-1332 janë katër përmendje të padyshimta. Në vitin 1285 gjuha shqipe përmendet në Raguzë (Dubrovnik). Me rastin e një hetuesie, një dëshmitar deklaron: “Audivi unam vocem clamantem in monte in lingua albanesca” (Dëgjova një zë që thërriste në male në gjuhën shqipe).

Në një tekst latin të vitit 1308 që është quajtur Anonymi Descriptio Europae Orientalis (Përshkrim anonim i Evropës Lindore) hasim në një përshkrim edhe për vendet e Ballkanit. Teksti përmban një pjesë edhe për Shqipërinë ku përmendet edhe gjuha shqipe: “Habent enim Albani prefati linguam distinctam a Latinis, Grecis et Sclavis ita quod in nullo se inteligunt cum aliis nationibus” (Shqiptarët e sipërpërmendur kanë një gjuhë që dallohet nga ajo e latinëve, grekëve dhe sllavëve, kështu që kurrsesi nuk mund të merren vesh me popuj të tjerë).

Në vitin 1322, dy pelegrinë anglo-irlandezë udhëtonin për në Tokën e Shenjtë. Duke lundruar përgjatë bregdetit të Adriatikut, njëri prej tyre shënon: “Albanya est provincia inter Sclavonium et Romanyam, per se linguam habens” (Shqipëria është një provincë midis Sllavonisë dhe Romanisë / Bizantit, me një gjuhë të vetën). Japin shënime edhe për Durrësin.

Në vitin 1332 murgu dominikan frëng i shekullit XIV Brokard (Frère Brochard ose Brocardus Monacus) në veprën në latinisht të titulluar “Directorium ad passagium faciendum” shënon: “Licet Albanenses aliam omnino linguam a latina habeant et diversam, tamen litteram latinam habent in uso et in omnibus suis libris” (Shqiptarët në të vërtetë kanë një gjuhë krejt të ndryshme nga latinishtja, ndonëse në të gjithë librat e tyre përdorin shkronjat latine).

* * *

Shqiptarët në periudhën e Rilindjes evropiane – humanistët shqiptarë – Në fillim të shekullit XV, shqiptarët e dhanë ndihmesën e tyre letërsisë dhe kulturës perëndimore. Afërsia me Italinë, djepin e qytetërimit evropian, dha mundësi që shumë shqiptarë të përfitonin nga kultura humaniste e Rilindjes evropiane dhe të merrnin pjesë në të.

Kësaj periudhe i përkasin humanistët shqiptarë, si: Gjon Gazuli (1400-1465) i cili studioi në Padovë dhe jetoi në Raguzë (Dubrovnik) ku dha mësime filozofie, matematike dhe astronomie.

Historiani Marin Barleti (rreth 1450-1512), i lindur në Shkodër. Përjetoi rrethimin e dytë të qytetit nga turqit më 1478. Me rënien e Shkodrës, u vendos në Venedik, më pas në Romë. Atje ra në kontakt me kulturën dhe idetë e Rilindjes italiane. Dokumentoi historinë e Shqipërisë gjatë pushtimit turk dhe qëndresën kombëtare të saj nën udhëheqjen e Gjergj Kastriotit. Vepra e tij, e shkruar në latinisht “Historia de vita et gestis Scanderbegi, Epirotarum Principis”, Romë, rreth 1508-1510.

Punën e vet, Barleti ia dedikoi nipit të Gjergj Kastriotit, Don Ferrante Kastriotit dhe pasardhësve të tij.

Poeti i vargjeve katuliane të dashurisë, Mikel Maruli (1453-1500) lindi në një familje shqiptare me prejardhje nga Morea. Në Raguzë ku ishte vendosur familja e tij, ndjeu ndikim e qytetërimit të Rilindjes italiane. Dijetari latin me prejardhje arvanitase Maksim Greku (1480-1556) lindi në Artë, një qytet në Epir i populluar nga shqiptarë. Studioi në Ferrarë, Firence dhe Padovë latinishten, greqishten, filozofinë dhe teologjinë. Marin Beçikemi (1468-1526) është nga Shkodra. Qe mësues në Raguzë dhe në Breshia, më pas profesor i retorikës në Universitetin e Padovës.

Shkrimtarët, mendimtarët dhe dijetarët shqiptarë të sipërthënë u formuan në frymën e qytetërimit perëndimor.

* * *

Qëndresa antiosmane e shqiptarëve në epokën e Gjergj Kastriotit – Për të mbrojtur lirinë e vet, shqiptarët ndër shekuj u përleshën me stuhi luftërash. Në shekullin XV, të udhëhequr nga prijësi i madh Gjergj Kastrioti (1405-1468), shqiptarët luftuan kundër ushtrive të Perandorisë Osmane. Prijësi shqiptar zmbrapsi me sukses sulmet osmane, përfshi edhe tre rrethimet e mëdha të kështjellës së Krujës, të udhëhequra nga vetë sulltanët, Muradi II (1404-1451) më 1450 dhe Mehmeti II (1432-1481) më 1466 dhe 1467. Për qëndresën ndaj turqve, ai gëzoi adhurimin e Evropës dhe nga papa Kalisti III (Pope Callistus III, emri i vërtetë Alfonso de Borja; Xàtiva, Valencia, Spanjë, 1378 – Romë, 1458), themelues i dinastisë Borxhia, i cili sundoi në vitet 1455-1458, iu dha titulli ‘Atleta Christi’. Qëndresa shqiptare u mposht vetëm pas vdekjes së Gjergjit më 17 janar 1468 në Lezhë. Nën pushtimin turk ranë: më 1478 Kruja, më 1479 Shkodra dhe më 1501 Durrësi. Pasojnë katër shekuj të kolonizimit turk të Shqipërisë. Gjatë sundimit turk, relacionet midis shqiptarëve dhe qytetërimit perëndimor – u shkëputën. Synimi i shqiptarëve për të lulëzuar në djepin e qytetërimit evropian, u ndërpre. Por, kujtesa historike e shqiptarëve, nuk u shua kurrë. Bëmat e trimave luftëtarë u kënduan me lahutë. Gjuha shqipe u ruajt në gjirin e nënëlokes.

Gjergj Kastrioti në veprat e autorëve e huaj – Qëndresa 25-vjeçare e shqiptarëve në këtë periudhë, jehuan në mbarë Evropën. Shqiptarët dhe prijësi i tyre, në kryeqendrat perëndimore u cilësuan si mbrojtës të vlerave të qytetërimit evropian. Qysh në atë kohë, për Gjergj Kastriotin, në qarqet evropiane u shkruan vepra historike, letrare artistike, muzikore. Autorë të veprave ishin dijetarët eminentë të asaj kohe.

Në shekujt XVI dhe XVII vepra e Barletit “Historia e jetës dhe bëmave të Skënderbeut, princit të Epirit” u lexua me të madhe. U përkthye në një varg versionesh edhe në gjuhë të huaja. Në vitin 1533 u përkthye në gjermanisht nga humanisti dhe përkthyesi gjerman Johan Pincianus* (Johannes Pincianus). Në vitin 1554, 1560 në italisht nga Pietro Rocca. Në vitin 1567 në portugalisht nga Francisco D’Andrade. Në vitin 1569 në polonisht nga Ciprian Bazylik. Në vitin 1576, fisniku i Plessis du Bourrot, Zhak dë Lavarden (Jaques de Lavardin, 1575–1585) përktheu në frëngjisht “Histoire de Georges Castriot Surnomé Skenderbeu, Roy d’Albanie” (Historia e Gjergj Kastriotit, të mbiquajtur Skënderbe, Mbret i Shqipërisë). Në vitin 1582 në spanjisht nga Juan Ochoa de la Salde.

Versioni në anglisht ishte një përkthim prej frëngjishtes nga De Lavardin dhe Zachary Jones. U botua në fund të shekullit XVI, me titullin “Historia e Gjergj Kastriotit, i mbiquajtur Skënderbe, Mbret i Shqipërisë”.

Shënim: Humanisti dhe përkthyesi gjerman Johannes Pincianus, i njohur edhe si Johann Pincianus, ka lindur në Augsburg rreth vitit 1500. Viti i saktë i lindjes së tij nuk është i dokumentuar. Lulëzoi si dijetar dhe si shkrimtar në fillim të shekullit XVI. Ka përkthyer dhe ka përshtatur nga latinishtja në gjermanisht veprën monumentale të Marin Barletit për Gjergj Kastriotin. Përkthimi i tij u botua në Augsburg në vitin 1533.

* * *

Shkrimtari dhe filozofi francez, Volteri (emri i vërtetë François-Marie Arouet Voltaire, 1694-1778) kapitullin e tij “Marrja e Kostandinopojës” e fillon me frazën: “Sikur Perandorët grekë të kishin vepruar si Skënderbeu, Perandoria e Lindjes ende mund ishte ruajtur.” Në shekullin XVIII Skënderbeu është protagonist i tri tragjedive: “Skënderbeu” (1733) e dramaturgut britanik Uilliam Hauard (William Havard, 1710? – 1778); “Heroi i krishterë” (1735) e dramaturgut anglez Xhorxh Lilëu (George Lillo, 1693-1739) dhe “Skënderbeu” ose “Dashuria dhe liria”, botuar më 1747, e hartuesit anglez të historisë së teatrove Tomas Uinkop (Thomas Whincop, 1697-1730).

Nga luftërat e Gjergj Kastriotit u frymëzuan edhe poetë dhe kompozitorë të huaj. Në shekullin XVI, një poemë për Gjergjin, shkroi poeti francez Pjerë Ronsar (Pierre Ronsard, 1542-1585), ndërsa në shekullin XIX, poeti amerikan Henri Uodsvërth Lonfellou (Henry Wadsworth Longfellow, 1807-1882). Në vitin 1855, historiani francez Kamile Paganel (Camille Paganel, 1795-1859), i nxitur prej krimeve të luftës, shkroi “Histoire de Scanderbeg” (Historia e Skënderbeut). Kompozitori italian Antonio Vivaldi (1678-1741) shkroi operën me titull “Skënderbeu”, të interpretuar më 1718. Një tjetër operë me titull “Skënderbeu” ishte ajo e kompozitorit dhe violinistit francez Fransua Frankerë (François Francœur, 1698-1787) të interpretuar më 1763. Shkrimtari dhe filozofi danez, themelues i letërsisë bashkëkohore daneze dhe norvegjeze Ludvig Holberg (1684-1754) thotë se Gjegj Kastrioti është një prej gjeneralëve më të mëdhenj të historisë.

Diplomati, politikani dhe eseisti anglez Sir Uilliam Temple (Sir William Temple, 1628-1699) thotë se Gjergj Kastrioti është një prej shtatë prijësve më të mëdhenj pa kurorë, siç kanë qenë: prijësi ushtarak i Perandorisë Bizantine në kohën e perandorit Justiniani I (Flavius Petrus Sabbatius Justininus, 482/3 – 565) – gjenerali Flavius Belisarius (Germen, sot Sapareva Banja, Bullgari 505 – Halkedon, sot Kadiköy, Turqi, 565) i cili ia doli të rimarrë Afrikën e Veriut nga vandalët, Italinë nga ostrogotët dhe Spanjën nga vizigotët; gjenerali dhe burrështetasi romak Flavius Aetius, i lindur në Silistra të Bullgarisë dhe i vrarë në një atentat në Ravenë të Italisë në vitin 454 të erës së re; komandanti hungarez Janosh Huniadi (János Hunyadi), i lindur në Hunyadi të Transilvanisë, në vitin 1387 (viti i saktë i lindjes nuk dihet) dhe vdiq në Beograd në vitin 1456; prijësi ushtarak spanjoll Gonzalo Fernández de Cordoba (Montilla, Kordoba, Spanjë, 1453 – Loja, Spanjë, 1515); fisniku italian Aleksandër Farnese, Dukë i Parmës (Alessandro Farnese, Romë, 1545 – Aras, Francë, 1592) i cili më 1571 luftoi kundër osmanëve në betejën e Lepantos, pas kësaj, kryekomandant i forcave spanjolle; dhe udhëheqësi i revoltës holandeze kundër habsburgëve spanjollë Uilliami i Heshtur (William Taciturn, Dillenburg, Gjermani 1533 – 1584).

Në poemën epike udhëpërshkruese “Shtegtimet e Çajld Haroldit” (Childe Harold`s Pilgrimage,1812-1819), poeti anglez me prejardhje skoceze, i cili studioi në Kembrixh, Xhorxh Gordon Bajron (George Gordon Byron, Londër, 1788 – Missolonghi, Greqi, 1824), i këndon Gjergj Kastriotit. Në shumë vargje u këndon shqiptarëve. Midis tjerash edhe në vargjet e mëposhtme:

“Land of Albania! where Iskander rose,

Theme of the young, and beacon of the wise”

……..

(O Shqipëri, ku lindi Iskenderi,

këng’ e rinisë, fanar i t’urtëvet!

……..

Shqipëri, lejomë të kthej syt’ e mi

Mbi ty, o nënë e rreptë burrash trima!)

Kënga II, LXV

* * *

Monumentet për heroin kombëtar të shqiptarëve – Monumenti i Gjergj Kastriotit ndodhet në shumë qytete shqiptare si dhe në disa qytete të botës: busti në Kukës (1939); monumenti në Krujë (1959); monumenti në Tiranë, realizuar më 1968 nga skulptori Odhise Paskali (Përmet, 1903 – Tiranë, Tiranë, 1985), skulptori Andrea Mano (1919-2000) dhe skulptori Janaq Paço (Konicë, Greqi 1914 – korrik, 1991); monumenti në Prishtinë (2003), vepër e skulptorit Janaq Paço; monumenti në Shkup (2006), vepër e skulptorit Thoma Thomai (Barmash, 1936- )*; shtatorja në Dibër (2009), vepër e skulptorëve Muharrem Turkeshi* dhe Agim Sela; bustet – në Tuz, në Preshevë, në Burrel. Monumentet në qytetet jashtë trojeve shqiptare: monumenti në sheshin “Albania” të Romës (1940), vepër e skulptorit italian Romano Romanelli (Firence, 1882 – Firence, 1968)*; monumenti në Bruksel (1968); përmendorja në Miçigan të ShBA-së (2006); busti në Ferno të Ankonës (2007); busti në fshatin Vaccarizzo Albanese të Kozencës në Klabri; busti në Civita të Italisë (2008); busti në San Cosmo Albanese (2010); bustet – në Vjenë; në Budapest; buzë liqenit të Gjenevës; në Detroit etj.

Shënim: Prof. Thoma Thomai diplomoi në Pragë në Akademinë e Arteve të Bukura, Arkitekturës dhe Dizajnit. Shënim: Skulptori dhe qeramisti me prejardhje dibrane Muharrem Turkeshi ka lindur në Tiranë. Datëlindja e tij e saktë nuk është dokumentuar publikisht. U rrit si bonjak nga familja e nënës, nga ku e mori edhe mbiemrin. Është marrë me arte pamore.

Shënim: Romano Romanelli (Firence, Itali, 1882 – Firence, Itali, 1968) artist, shkrimtar dhe oficer detar italian, i njohur për skulpturat dhe medaljet e tij. Është djali i skulptorit Raffaello Romanelli.

* * *

Shkrimet e para në gjuhën shqipe – Shkrimet e para në gjuhën shqipe u shkruan me shkronja latine. Formula e pagëzimit “Unë të pagëzoj në emër të Atit e të Birit e të Shpirtit të Shenjtë” (1462), e Pal Engjëllit (1417-1470), argjipeshkëv i Durrësit dhe mik i ngushtë e këshilltar i Gjergj Kastriotit, u shkruan me shkronja latine. Teksti u zbulua në Bibliotekën Laurentiane në Firence, nga dijetari rumun Nikolla Jorga (Nicolae Iorga, 1871-1940) dhe u botua prej tij më 1915. Dokumenti tjetër i shqipes së hershme “Ungjilli Pashkëve” ose “Perikopeja”, u shkrua me shkronja greke. Janë pesëmbëdhjetë rreshta në dialektin toskë. U zbulua nga historiani grek Spiridon Lampros (1851-1919) në një dorëshkrim greqisht të ruajtur në Bibliotekën Amroziane në Milano. Dokumenti i tretë i shqipes së hershme “Fjalori i Arnold fon Harfit” i vitit 1497 ruhet në Gjermani. Autor i tij është kalorësi, udhëtari dhe shkrimtari gjerman Arnold fon Harf (Arnold von Harff, rreth 1471-1505). Gjatë udhëtimit për në Aleksandri, u ndal edhe në Durrës.

* * *

Shkrimtarët e letërsisë së hershme shqiptare – u formuan nën ndikimin e qytetërimit perëndimor. Veprat e veta i shkruan në gjuhën shqipe dhe përdorën shkronjat latine. Gjon Buzuku (shek. XV) ka të ngjarë të ketë jetuar në Republikën e Shën Markut, mbase në rajonin e Venedikut, ku familje refugjatësh shqiptarë kishin ardhur pas pushtimit turk të Shkodrës në vitin 1479. Në Venedik Buzuku kishte mundësi më të mëdha për shkollim letrar se në Shqipëri. Mbase edhe libri i parë i shkruar në shqip “Meshari” (1555) i Buzukut, është botuar në Venedik. Kopja e vetme e “Mesharit” u zbulua në vitin 1740 në bibliotekën e Propaganda Fides, prej Gjon Nikollë Kazazit (1702-1752) nga Gjakova, i cili si Argjipeshkëv i Shkupit ishte për vizitë në Romë. Kjo kopje ndodhet sot në Bibliotekën e Vatikanit. Ajo u nxor në dritë në vitin 1909 nga peshkopi dhe dijetari arbëresh Monsinjor Pal Skiroi (1866-1941).

Lekë Matrënga (1567-1619) vjen nga bashkësia e arbëreshëve të Sicilisë. Ky autor i së parës poezi të shkruar në gjuhën shqipe, në dialektin toskë, “Këngë e përshpirtshme” (Canzona spirituale) studioi në Kolegjin Grek të Shën Athanasit në Romë.

Autori i katër veprave dhe i rreth 3300 vargjeve fetare të shkruara në gjuhën shqipe, Pjetër Budi (1566-1622) është i fshatit Gur i Bardhë të krahinës së Matit. U shkollua në Kolegjin Ilirian të Loretos (Collegyum Illyiricum) në jug të Ankonës në Itali, ku do të studionin shumë shqiptarë. Punoi pa pushim për t’i parë shqiptarët të lirë nga zgjedha turke.

Autori i të parit fjalor latinisht-shqip “Dictionarium latino-epiroticum”, Romë , 1635, Frang Bardhi (Nënshat ose Kallmet në veri të Lezhës, 1606 – 1643) studioi në Kolegjin Ilirian të Loretos afër Ankonës, e më vonë në Kolegjin e Propaganda Fides në Romë.

Pjetër Bogdani (rreth 1630-1689) është nga Guri i Hasit afër Prizrenit. Ndoqi studimet në Kolegjin Ilirian të Loretos afër Ankonës. Më pas vazhdoi studimet në Kolegjin e Propaganda Fides në Romë, ku u diplomua doktor në filozofi dhe teologji. Më 1677 pasoi të ungjin si kryepeshkop i Shkupit. Vepra e tij “Çeta e profetëve” (Cuneus prophetarum, 1685) është kryevepër e letërsisë së hershme shqiptare dhe është e para vepër me tipare letrare e artistike në gjuhën shqipe.

* * *

Veprimtaria letrare e arbëreshëve në shekullin XVIII – Krijimet letrare të arbëreshëve u krijuan sipas formave letrare perëndimore. Pas veprës së parë të letërsisë arbëreshe “E mbsuame e kërshterë” (1592) e Lekë Matrëngës, pasojnë poetët arbëresh të shekullit XVIII – Nikollë Brankati (1675-1741); Nikollë Filja (1682? – 1769); autori i tingëllimës ës parë shqiptare (1777) Nikollë Keta (1740? – 1803), etj. Pas tyre vjen poeti i parë arbëresh vërtet i talentuar Jul Variboba (1724-1788), etj.

Veprimtaria letrare dhe kombëtare e arbëreshëve në shekullit XIX – Ndër krijuesit letrarë të qindvjeçarit XIX bëjnë pjesë poetët apo folkloristët, si: Kostantino Askuri (1810-1871), Kostantin Beluçi Shalja (1796-1867); Euxhenio Peta; Vinçenco Suli; Françesko Parrino (1754-1831); Gavril Dara Plaku (1765-1832); babai i Gavril Dara të Riut – Andrea Dara (1796-1872) i cili njihet si mbledhës i folklorit arbëresh dhe të tjerë.

Në shekullin e sipërthënë krijuan art: Pishtari i romantizmit shqiptar Jeronim De Rada (1814-1903); autori i së parës dramë të shkruar në shqip Françesk Anton Santori (1819-1894); Gavril Dara i Riu (1826-1885); poeti lirik Zef Serembe (1844-1901).

Disa studiues arbëresh u morën me veprimtari shkencore nga lëmi i gjuhës, i historisë etj.

* * *

Zgjimi i ndërgjegjes kombëtare – Zgjimi kulturor i shqiptarëve filloi në vitet 1830-1850, me Naum Veqilharxhin (1797-1846). Zgjimi kulturor shkonte krahas prise de conscience kombëtare dhe politike. Kjo nënkuptonte nevojën e përdorimit të shqipes në të gjitha fushat e jetës, sidomos në shkollim në gjuhën shqipe, të ndaluar nga Porta. Intelektualët, luftëtarë të zgjimit kombëtar, gjatë gjithë shekullit XIX, madje edhe në të njëzetin, do të vihen në provë.

* * *

Në gjysmën e dytë të shekullit XIX Shqipëria po lëngonte nën kandilin që po fikej të Perandorisë Osmane. I Sëmuri i Bosforit, dita-ditës po rrënohej. Shqiptarëve, më shumë se kurrë, u kërcënohej asimilimi kulturor. Do të jetë lëvizja e Rilindjes, e zgjimit kombëtar, ajo që do të shprehë vullnetin e Shqipërisë për të mbijetuar.

Rilindja kombëtare – Ideali i rilindësve ishte çlirimi i Shqipërisë nga sundimi osman dhe themelimi i Shqipërisë së pavarur në trojet etnike. Gjatë arsimimit të tyre, u njohën me vlerat evropiane dhe filluan t’i rivendosin lidhjet me qytetërimin perëndimor, të shkëputura gjatë shekujve të sundimit osman. Midis tyre bëjnë pjesë: politikani dhe ideologu i Rilindjes, Abdyl Frashëri (1839-1892), i cili në dhjetor 1877, së bashku me intelektualë të tjerë, themeloi në Kostandinopojë Komitetin qendror për mbrojtjen e të drejtave të kombësisë shqiptare; apostulli i shqiptarizmit Naim Frashëri (1846-1900); ideologu i mendimit politik shqiptar të periudhës së Rilindjes, Sami Frashëri (1850-1904); figura që luajti rol vendimtar në kulturën e Rilindjes, Pashko Vasa (1825-1892); veprimtari i shquar i çështjes së zgjimit kombëtar, Jani Vreto (1820-1900); poeti Koto Hoxhi (1824-1895); veprimtari Zija Prishtina (shekulli XIX), i cili në Komitetin e sipërthënë, së bashku me të vëllain, Ali Danishin, përfaqësoi Kosovën; figura që do të luajë një rol të dorës së parë në themelimin e shkollës së parë shqipe në Korçë më 1887, Pandeli Sotiri (1843-1891); filozofi dhe dijetari nga fshati Ninat i Çamërisë (Sarandë), rektor i parë i Universitetit të Stambollit të themeluar më 1870, Hasan Tahsini (1811-1881).

Një numër i madh rilindësish, përpos në Stamboll, vepruan edhe në Bukuresht, Sofje, Aleksandri, Kajro, Selanik, Athinë etj. Në fund të shekullit XIX dhe në fillim të qindvjeçarit XX, edhe në ShBA. Rilindësit tanimë dalin me kërkesa politike.

* * *

Të ballafaquar me vendimet e Traktatit të Shën Stefanit, të 3 marsit të vitit 1878, që vendosi aneksimin e një pjese të madhe të trojeve shqiptare nga shteti i porsaformuar autonom bullgar dhe nga mbretëritë tani të pavarura të Malit të Zi dhe të Serbisë, rilindësit u vunë në shërbim të çështjes së ngutshme shqiptare. Më 10 qershor 1878, atdhetarët shqiptarë themeluan Lidhjen e Prizrenit. Një prej katër kërkesave ishte që shqiptarët të mos shërbejnë më në ushtrinë osmane dhe të mos i paguajnë taksa qeverisë qendrore në Stamboll. Kongresi i Berlinit që u mblodh më 13 qershor 1878, konfirmoi pavarësinë e Rumanisë, të Serbisë, të Malit të Zi dhe një qeverisje autonome në Bullgari. Interesat shqiptare nuk përfillën fare. Duke qenë një pjesë e shqiptarëve në shërbim të Perandorisë Osmane, kishte pak shpresa për të gjetur mirëkuptimin e fuqive të mëdha të kohës. Shqiptarët nuk patën as edhe një fuqi të madhe që të mbronte interesat e tyre. As edhe qenia e tyre si popull nuk u njoh. Të ndodhur para mundësisë së copëtimit të vendit, shqiptarët e tre religjioneve bashkë, ndien nevojën për të vepruar në kuadrin e një lëvizjeje kombëtare. Pikërisht për këtë u themelua lidhja e sipërthënë.

Përgjigjja e kancelarive ishte: Shqiptarë, jeni vonuar!

* * *

Në shekullin XIX, Shqipëria ishte vendi më i pazhvilluar i gadishullit. Në shekullin e kombeve, shqiptarët nuk kishin të formuar një borgjezi që do t’i çonte drejt lirisë dhe pavarësisë. Një shtresë e kamur e tyre ishte në shërbim të pushtetit osman. Copëtimi i trojeve shqiptare në dobi të fqinjëve grabitqarë, të mbështetur nga Rusia dhe jo vetëm prej saj, do të marrë formën tragjike në Konferencën e Ambasadorëve në Londër, në vitin 1912-1913 – me arsyetimin se shqiptarët janë mbetje turke në Ballkan.

Më parë se në kancelaritë evropiane, fajin e vonesës së vet shqiptarët duhet ta kërkojnë në vetvete.

Xhelal Zejneli

​Prof. Dr. Pal Nikolli/

Më se një shekull më parë, përpara se kufijtë politikë të Ballkanit të vizatoheshin nga traktatet e Luftërave Ballkanike, bota perëndimore e shihte dhe e dokumentonte ndryshe gjeografinë etnike të rajonit tonë. Një dëshmi e jashtëzakonshme e këtij perceptimi vjen nga një numër i rrallë gazete e botuar në San Francisco më 17 prill 1897. Përmes një skice të imët dhe një teksti konciz por me peshë të rëndë gjeopolitike, ky dokument na kthen pas në kohë, në agun e Luftës Greko – Turke të vitit 1897, duke na prezantuar një të vërtetë historike të shkruar qartë: “Janina, Kryeqyteti i Shqipërisë” (Janina, the Capital of Albania).

​I. Peizazhi dhe gjeografia vizuale: Kalaja mbi liqen

​Ilustrimi, i realizuar me teknikën klasike të vizatimit me penë dhe mbyllje të hijeve (tipike për gazetarinë e kohës para dominimit të fotografisë), ofron një pamje pothuajse romantike, por njëkohësisht ushtarake dhe strategjike të qytetit.

​Në sfond lartësohen vargmalet e thurura të Pindit, të cilat rrethojnë fushëgropën e Janinës si një mburojë natyrore.

​Në qendër të kompozimit ngrihet Kalaja e Janinës (Kastro), e pozicionuar mbi gadishullin karakteristik. Muret mbrojtëse të gurtë, kullat vrojtuese dhe strukturat e brendshme të kalasë, ku dikur sundonte Ali Pashë Tepelena, dëshmojnë për rëndësinë fortifikuese të këtij qyteti. Në plan të parë, rruga që të çon drejt portës së kalasë dominohet nga figura njerëzore: kalorës me armë të gjata dhe udhëtarë në këmbë të veshur me kostume tradicionale që të kujtojnë fustanellën shqiptare dhe veshjet karakteristike të Epirit të asaj kohe.

​II. Analiza e tekstit dhe ekoja politike e kohës

​Nëse skica tërheq syrin me bukurinë e saj dokumentare, teksti shoqërues mbart vlerën e vërtetë historiografike. Gazeta e përshkruan Janinën si “një nga qytetet më piktoreske në Turqinë Evropiane”, duke pasqyruar realitetin administrativ të kohës kur Shqipëria dhe rajoni i Epirit ndodheshin ende nën sovranitetin e Perandorisë Osmane (Vilajeti i Janinës).

​Megjithatë, përcaktimi i menjëhershëm i saj si “Kryeqyteti i Shqipërisë” zbulon se në vetëdijen gjeografike dhe kulturore të opinionit publik amerikan, Janina konsiderohej si qendra kryesore urbane, kulturore dhe administrative e trevave shqiptare.

​Teksti po ashtu lidhet drejtpërdrejt me zhvillimet ushtarake të momentit:

​”Raportohet se trupa të parregullta greke kanë patrulluar shumë afër mureve të qytetit dhe vetëm pak ditë më parë komunikimi telegrafik mes Janinës dhe Elasonës, selisë qendrore turke, u ndërpre.”

Kjo fjali kap saktësisht tensionin e javës së parë të Luftës Greko-Turke të vitit 1897. Ndërprerja e telegrafit dhe afrimi i trupave greke (andartëve) te muret e qytetit tregojnë se Janina ishte bërë objektivi kryesor strategjik i luftimeve në frontin e Epirit, një betejë ku mbrojtja e qytetit dhe e rrethinave të tij u bë vendimtare edhe për fatin e popullsisë shqiptare lokale.

​III. Vlera dokumentare: Një dritare mbi të shkuarën

​Ky dokument i vitit 1897 nuk është thjesht një artikull i vjetër gazete; ai është një hartografim mental i kohës. Ai dëshmon se përpara se lëvizjet e mëdha gjeopolitike të shekullit të 20-të të sanksiononin kufijtë e sotëm shtetërorë, bota e njihte Janinën si pjesë të pandashme të arteries kombëtare dhe gjeografike shqiptare. Për çdo studiues të historisë, kartografisë dhe marrëdhënieve ndërkombëtare në Ballkan, kjo faqe gazete mbetet një provë e gjallë e identitetit historik të rajonit.

Prof. Dr. Pal Nikolli/

Në histori, padrejtësitë nuk kryhen vetëm me armë. Shpesh ato kryhen edhe me heshtje. Një popull mund të pushtohet me ushtri, por mund të zhduket nga kujtesa edhe duke i mohuar historinë, kontributin dhe të drejtën për t’u njohur. Pikërisht këtë tezë mbron historiani zviceran Dr. Aleksandre Lambert, drejtor akademik i School of International Training në Gjenevë, autor i librave dhe studimeve mbi marrëdhëniet ndërkombëtare, filozofinë politike dhe politikën e sigurisë.

Lambert nuk është një studiues që flet mbi bazën e emocioneve. Ai është njohur me çështjen shqiptare përmes dokumenteve të Arkivit të Lidhjes së Kombeve në Gjenevë, ku ka studiuar edhe dramën e popullsisë çame. Pikërisht aty ai arriti në përfundimin se historia e shqiptarëve nuk është vetëm historia e një kombi me kontribute të jashtëzakonshme, por edhe historia e një padrejtësie të gjatë diplomatike.

Paradoksi është tronditës.

Një komb që i dha Evropës Papën Klementi XI, Perandorisë Osmane vezirët e familjes Qyprili, Egjiptit modern themeluesin e tij Muhamed Ali Pashën, Italisë Francesco Crispin, Greqisë një pjesë të mirë të heronjve të revolucionit për pavarësi dhe qytetërimit botëror figurën universale të Gjergj Kastriotit Skënderbeut, vazhdon të paraqitet në shumë tekste historike si një popull periferik.

Si është e mundur?

Për Lambertin, përgjigjja fillon në vitin 1878.

Kongresi i Berlinit nuk ishte vetëm një konferencë diplomatike. Ai shënoi momentin kur interesat gjeopolitike të Fuqive të Mëdha u vendosën mbi të drejtën historike të shqiptarëve. Ndërsa Serbia, Mali i Zi dhe Greqia zgjeroheshin, shqiptarët nuk kishin as zë dhe as vend në tryezën ku vendosej fati i tyre. Tokat shqiptare u trajtuan si monedhë shkëmbimi për ruajtjen e ekuilibrit evropian.

Nga ajo ditë nisi një padrejtësi që nuk u ndal.

Lidhja Shqiptare e Prizrenit lindi si reagim ndaj kësaj politike, por as ajo nuk gjeti mbështetjen që meritonte. Siç shprehet Lambert, shqiptarët “u lanë në baltë nga të gjithë”. Nuk është një fjali propagandistike. Është përmbledhja e një realiteti historik, ku interesat e mëdha mbizotëruan mbi të drejtën e një kombi.

As Konferenca e Londrës më 1912–1913 nuk e ndreqi këtë padrejtësi. Shqipëria u njoh si shtet, por gjysma e kombit mbeti jashtë kufijve të saj. Më pas, pas Luftës së Dytë Botërore, ndarja e Evropës në sfera influence e la Shqipërinë në bllokun komunist, ndërsa izolimi ekstrem i regjimit e shkëputi vendin nga zhvillimet demokratike dhe ekonomike të kontinentit për gati pesë dekada.

Por problemi nuk qëndron vetëm te vendimet politike.

Një padrejtësi tjetër është zhvilluar në heshtje: ajo e kujtesës historike. Kontributet shqiptare në qytetërimin evropian janë trajtuar shpesh si episode të veçuara, pa u lidhur me identitetin e popullit që i dha botës këto personalitete. Kur historia shkruhet nga fitimtarët, popujt e vegjël rrezikojnë të mbeten vetëm shënime në fund të faqes.

Prandaj mesazhi i Lambertit mbetet aktual edhe sot. Shqiptarët nuk kanë nevojë të shpikin një histori të lavdishme; ata kanë nevojë ta njohin dhe ta dokumentojnë historinë e tyre reale. Vetëm kërkimi shkencor serioz, botimet akademike, arkivat dhe diplomacia kulturore mund të korrigjojnë boshllëqet e krijuara gjatë më shumë se një shekulli.

Historia nuk mund të ndryshohet. Por mënyra si e tregojmë atë mund të ndryshojë.

Dhe ndoshta sfida më e madhe për shqiptarët nuk është të bindin botën se kanë ekzistuar, por të provojnë me dokumente se kanë qenë ndër ata popuj që kanë kontribuar shumë më tepër për qytetërimin evropian sesa u është njohur.

Sepse një komb nuk humbet vetëm kur i marrin tokën. Humbet edhe kur i marrin kujtesën. Dhe rikthimi i së vërtetës historike është hapi i parë për rikthimin e dinjitetit kombëtar.

A Legacy Preserved: The Initiative to Share and Safeguard an Historic Audio Archive

By: Joanne Prifti-Nicholas

The upcoming distribution marks the first public step toward preserving this legacy for future generations while ensuring proper attribution and historical context.

Early Years and Career at the Voice of America (VOA) 1951-1982

Louis M. Prifti (1914-1984) was born in Borova, Albania. He immigrated to the United States in 1931, settling in Philadelphia where his father worked as a stonemason at the Philadelphia Museum of Art. In 1941, Mr. Prifti enlisted with the Army Air Force, and was awarded the Distinguished Flying Cross, Silver Star, The Presidential Unit Citation, and the Air Medal with five oak leaf clusters for his service as a ball turret gunner on B-17s. On July 6, 1943, he learned that his parents, along with other villagers in Borova, had been massacred by Nazis. Mr. Prifti lived in Philadelphia until 1951 when he moved to Bridgeport, Connecticut, and commuted to the Voice of America office in New York. In 1952 he married, and when the VOA relocated to Washington, D.C. in 1954, he and his family followed. He was a pioneering journalist and central figure in the Albanian Service during the Cold War, serving as the Deputy Chief, a Radio Script writer, Editor, Producer, On-Air Broadcaster, and Special Events Correspondent.

Methods and key historical figure interviews

While many staffers were hired strictly as writers or editors, as a producer, he managed the technical delivery, pacing, musical and audio formatting of the twice daily radio programs. As the Special Events Correspondent he was instrumental in recording and preserving many speeches and interviews of the prominent Albanian American Archbishop, Fan S. Noli, including his funeral proceedings, and Harvard Symposium celebrating the centennial of his birth. His recordings also included interviews with influential Albanian American figures including Anthony Athanas, Dr. Andrew D. Elia, Guiseppe Schiro, Bekim Femihu, Dorothy Lambert, Rev. Arthur Liolin, and Elias Mitchell.

Preservation of a historic audio archive and why it remains valuable today

The entirety of this archive was captured and personally archived at a time when the original tapes were often reused or discarded. Most of these recordings have not been heard since they were broadcast from the VOA, and as such, this collection represents a unique and irreplaceable cultural record. Mr. Prifti’s effort as an advocate for preserving Albanian American heritage, not only ensured the safekeeping of the material, but it also honors his legacy as a journalist, highlighting his integrity and cultural insight. This collection provides a rare glimpse into the language, culture, religion, and history of the Albanian diaspora through the eyes of some of its most important cultural figures. It offers a valuable opportunity for intergenerational dialogue, fostering cultural pride and identity within the Albanian community, and a lasting resource for clergy, authors, historians, and scholars.

Collaboration and teamwork at the VOA

As one of the early Albanian American voices during the Cold War, Mr. Prifti worked closely with other distinguished VOA colleagues such as Joseph Paskal (Service Chief), Xhevat Kallajxhi (publisher and journalist), Peter Tyko (Eastern European Specialist, Editor), Kleanth Mima (a long-time contributor to the Albanian service), Talat Karagjozi (broadcaster, producer, editor and later Service Chief), and Frank Shkreli. Mr. Shkreli, who was trained by Mr. Prifti, later went on to work for the Albanian Service for many years as an International Broadcaster, Special Events Reporter, Producer, and Senior Editor before being promoted to Director of the European Division, overseeing all VOA broadcasts to Europe and Eurasia. Together, they broadcast free press and uncensored news into a then-isolated Albania. They formed an intellectual core and formidable team that defined VOA’s Albanian presence for decades, helping to inform the Albanian American public and keep ties with the homeland during a challenging historical period. Working from the VOA headquarters in Washington, D.C., Prifti helped maintain a daily lifeline of accurate and balanced news twice a day to Albania, where the Hoxha regime had banned foreign media. These Albanian American intellectuals and patriots have made a valuable contribution to the mission and efforts known for the national cause, especially in the promotion of democracy through the press and diaspora organizations.

Legacy of the Albanian Service: Mr. Prifti and his colleagues are mentioned by former VOA Albanian Service journalists, such as Frank Shkreli and Elez Biberaj as heroes of the era who defended the truth through free speech when communist regimes in Europe sought to censor outside information.

Community and faith connection: Mr. Prifti’s insight for the importance of social community was also instrumental in his role as a leading founder of the AANO in 1946 – the Albanian American National Organization, a non-religious, non-political federation seeking to preserve Albanian heritage. AANO still unites the diaspora through celebrating youth, networking, cultural initiatives, and an annual national convention. Prifti was the Editor of the organization’s newspaper “Shqiptari.” He saw tight knit Albanian communities fragment after the war when veterans received funds from the GI Bill for college degrees, job training, or home loans. As they moved away from ethnic urban enclaves to the suburbs, the Albanian community began its shift from multi-generational households to modern nuclear families. To keep their heritage alive, families stayed connected through the AANO’s annual events. Mr. Prifti’s daughter met her husband at one of these conventions. Mr. Prifti held deep ties to the Albanian Orthodox community and maintained connections with St. John’s Chrysostom in Philadelphia.

What distinguishes this archive and efforts to digitize the recordings as the next step of stewardship of this archive.

Over the last few years, material related to the Works has been organized in order to maintain provenance and protect historical context. High fidelity, digitized versions of each reel-to-reel recording are now complete. This process reproduces sound with maximum accuracy to the performance created from the original seventeen Noli recordings. This digitized format ensures accessibility and is complete with audio introductions, full citation and attribution information, summaries of each specific recording’s content, the content itself, and closing remarks. Companion documents include a Schedule of Works and an Excel spreadsheet with detailed information about the audio files including Recording Numbers, Speaker(s), Dates, Locations Recorded, Running Time, Collection Information and Summaries. Several raw transcripts have also been drafted. For scholars, the academic citation is a fundamental tool for tracing the lineage of the material. Beyond merely informing the audience, proper citation upholds the highest standards of academic integrity by guaranteeing the appropriate attribution to the original recordist that they deserve. Currently, the Works are being regifted to the Albanian Archdiocese of America in Boston, Noli’s Church, and the original location Mr. Prifti first entrusted the material. The Library of Congress is undergoing their acquisition process and will receive the original reel to reel tapes for provenance. Presently, a distribution list is being developed to offer the Works to archives, libraries, scholars, and diaspora groups within the United States and abroad, so that others may continue to learn about our shared heritage. As Mr. Prifti’s daughter, I have a clear mission and vision to honor my father’s legacy with a shared stewardship approach to distribution and usage. This collection benefits most when it is preserved through cooperation among religious institutions, archives, libraries, scholars, and diaspora organizations, while maintaining proper attribution and historical context. This approach reflects a commitment to collaborative care, preservation, accuracy, relationships, integrity, and respect for the cultural, religious, and historical significance of material. It becomes a “living project.”

Attribution and Recognition:

Mr. Prifti’s life’s work is deserving of respect for provenance and intellectual attribution – by use of the requested citation and attribution whenever the material is used, shared, reproduced, distributed, quoted, excerpted, referenced, published, or used in public display. As a condition of receiving these materials, the Recipient / Institution will be asked to include the following full citation and attribution wherever the Works are used: “Courtesy of the Audio Archive of Louis M. Prifti, Deputy Chief, Radio Script Writer, Editor, Producer, On Air Broadcaster and Special Events Correspondent of the Voice of America, Albanian Service 1951–1982.” Those who find value in or make use of the Works are welcomed to consider a voluntary donation in recognition of preserving this cultural heritage and may be directed to AAOA, The Albanian Archdiocese of America in Boston, Massachusetts. To ensure your donation is directed properly, please include a note designating your gift for the Noli Archives Project. 617-268-1275. https://albanianarchdiocese.org/ .