Në gamën e gjerë të studimeve dhe botimeve të veçanta që kanë të bëjnë me personalitetin e Heroit Kombëtar Gjergj Kastrioti-Skënderbeu i shtohet edhe një libër interesant shkruar nga Virgjil Kule, me titull “Gjergj Kastrioti Skënderbeu – Kryqtari i Fundit”, Fast Track Albania, Tiranë, 2018. Kemi të bëjmë me botimin e dytë sepse botimi i parë nga OMBRA-GVG, është botuar në vitin 2011. Kemi të bëjmë me një libër të veçantë si për nga konceptimi, përmbajtja dhe rrefimi kushtuar veprimtarisë politike e diplomatike të Heroit Kombëtar si askush deri më sot nga një autor shqiptar.

Nail Draga

Në këtë botim autori trajton çështje të jetës dhe veprimtarisë së Gjergj Kastriotit-Skënderbeut, duke u përqendruar në aspektet më të rëndësishme të karrierës së tij: nga dalja e tij në skenën politike, deri tek organizimi i qëndresës shqiptare kundër osmaneve, si dhe lidhjet me fuqitë evropiane të kohës. Nuk ka dilemë se ky studim përpiqet të ofrojë një pasqyrë të Skënderbeut për krijimin e një shteti shqiptar të pavarur, ku në sajë të literaturës së konsultuar por edhe të dokumenteve të prezantuara del qartë roli i Skënderbeut në koalicionin e madh ushtarak (kryqëzatë) të Europës Perëndimore kundër dyndjes osmane në shekullin e XV. Dhe nuk ka si të jetë ndryshe sepse Skënderbeu për një çerek shekulli ishte mburojë e Europës nga invazioni i Perandorisë Osmane. Me angazhimin politik, diplomatik e ushtarak Skënderbeu e dëshmoj në praktikë mbrojtjën e civilizimit shqiptar, që ishte identik me ate europian.

Kur analizohet roli dhe kontributi i Skënderbeut në shek.XV, duhet cekur se në këtë periudhë kohore ishin arbërit përkatësisht Arbëria e cila ka sakrifikuar shumë në mbrojtje të identitetit për të mbijetuar të lirë në trojet autoktone. Por, një sfidë e tillë nuk ka qenë e lehtë, ku Skënderbeu me mjeshtri politike e diplomatike sfidoi rrethanat e kohës.

Ditari diplomatik

Nga momenti i kthimit të Skënderbeut dhe vendosja e pushtetit në Krujë me 28 nëntor 1943 e deri sa vdiq me 17 janar 1468, autori na ofron të dhëna me interes, jo vetëm vit pas viti, por muaji duke na ofruar një ditar diplomatik si askush deri me tash. Pikërisht një qasje e tillë i mundëson lexuesit për të ndjekur evoluimin e ngjarjeve dhe për të kuptuar më mirë portretin e Skënderbeut në shumë aspekte, ku në rastin konkret parësore janë veprimtaria politike e diplomatike, duke mos anashkaluar as ate ushtarake. Sepse sipas autorit, Skënderbeu nuk ishte thjesht një luftëtar i zakonshëm, por një mendimtar dhe kryqtari i fundit që përfaqësonte Evropën në luftën kundër Perandorisë Osmane.

Aleancat për mbijetesë

Në rrethana të tilla shoqërore e në veçanti ushtarake Skënderbeu krahas Frontit Verior të Danubit, ai krojoi Frontin e Dytë në Ballkanin Perëndimor, duke i bërë pengesë depertimit të turqëve në këtë pjesë të Europës Juglindore. Ndonëse shqiptarët për nga numri ishin të pakët, por në sajë të Skënderbeut kanë luajtur një rol të rëndësishëm, në mbrojtje të vlerave evropiane. Një veprim i tillë ka kushtëzuar fillimisht arritjen e bashkimit të principatare të shqiptarëve, që është realizuar me 2 mars 1444 , që njihet me emrin Besëlidhja e Lezhës, ndërsa me pas ka pasur edhe aleancë me të tjerët ku kanë dominuar ata nga vendet italike, si Venediku, Mbretëria e Napolit, Papa i Romës, Hungaria etj.

Mjeshtër i diplomacisë

Në sajë të moshës dhe të përvojës në rrethana të reja shoqërore është për t´u vlerësuar mjeshtria e Skënderbeut i cili është veçuar me diplomaci duke shfrytëzuar situatat konfliktuale sidomos ato ndëritalike, për të siguruar paqë dhe stabilitet politik jo vetëm në Arbëri por edhe me gjerë në regjion.

Duke lexuar këtë studim del qartë se Skënderbeu nuk ishte faktor periferik në luftën kundër Perandorisë Osmane, por e kundërta, me peshë të madhe, sepse duke mbrojtur Arbërinë, ai mbronte edhe të tjerët, që është dëshmuar në praktikë me aleancat e ndryshme si dhe ndihmat jo vetëm ushtarake.

Nuk ka dilemë se një veprim i tillë mund të realizohej në praktikë nga një burrë shteti i cili me mjeshtri ka shfrytëzuar potencialin politik dhe ushtarak të kryqëzatës, për të krijuar shtetin shqiptar në trajtë mbretërie, nën dinastinë e Kastriotëve. Ky mision, krahas gjenialitetit ushtarak, lypte edhe një talent të jashtëzakonshëm për jurisprudencë dhe diplomaci, të cilat lexuesve iu ofrohen nga autori i këtij botimi, i cili me të drejtë quhet ditar diplomatik.

Kontribut studimeve historike

Nga ajo që u tha më lartë libri „Gjergj Kastrioti Skënderbeu-Kryqtari i Fundit“ nga Virgjl Kule, paraqet kontribut me vlerë në studimet historike kushtuar Heroit tonë Kombëtar. Autori me kompetencë profesionale ka trajtuar çështjet historike të mesjetës shqiptare duke ofruar të dhëna me interes për opinionin e gjerë shkencorë e kulturor. Kryesisht kemi të bëjmë me aspektet politike e diplomatike të Skënderbeut, që deri më tash nuk janë trajtuar në këtë formë, nga asnjë autor shqiptar. Për përgatitjen e këtij botimi autori krahas literaturës historike ka shfrytëzuar edhe dokumente arkivore, duke i komentuar varësisht prej ngjarjeve të kohës, ndërsa gjuha e stili i shkrimit dëshmojnë qasjen intelektuale të autorit.

Libri me të drejtë quhet ditar diplomatik, sepse lënda trajtohet në diakroni e sinkroni sipas vitëve përkatëse(1443-1467), madje edhe sipas muajve e javëve duke ofruar të dhëna me interes me përmasa shoqërore e historike për Arbërinë si asnjë botim deri më tash. Në këtë botim prezantohen fakte dhe analiza historike që hedhin dritë mbi shumë aspekte të jetës së Skënderbeut që më së shumti nuk kanë qenë të njohura për opinionin e gjerë.

Sfidanti i kohës

Vetëm pas leximit të këtij libri çdo kush do ta ketë të qartë se në çfarë rrethanash është përballuar Skënderbeu i cili me mjeshtri ia arriti të përballojë sfidat, për një çerek shekulli, ndaj perandorisë më të madhe të kohës. Autori e përshkruan Skënderbeun si një individ të zgjuar, të aftë dhe me një vizion të qartë për të ardhmen e vendit të tij dhe Evropës. Autori e prezanton atë jo vetëm si një hero kombëtar, por edhe si një figurë komplekse dhe ndërkombëtare me ndikim të madh në fatin e kontinentit.

Duke lexuar këtë libër, lexuesi ka mundësi të kuptoj rrethanat gjeopolitike në regjion, ku Skënderbeu ndonëse i vetëm dhe pa përvojë shtetërore me mjeshtri diplomatike arriti të bashkëpunojë me aleatët duke e bërë Arbërinë të pamposhtur për një çerek shekulli kundër Perandorisë Osmane.

Një përmasë e veçantë e diplomacisë së Skënderbeut është çështja e krushqisë me personalitete të njohura familjare, dukuri që ishte njohur jo vetëm në mesjetë. Një veprim i tillë nuk ka dilemë se e kishte të imponuar për të stabilizuar pushtetin dhe forcuar raportet me principatat e kohës. Iu mbetet studiuesve që këtë çështje ta trajtojnë me seriozitt sepse deri me tash vetëm sa janë cekur si raste e jo ndonjë hulumtim i veçantë sociologjik.

Ndërsa titulli “Kryqtari i fundit” nuk është i rastësishëm sepse Gjergj Kastrioti Skënderbeu luajti rol të rëndësishëm në luftën kundër osmanëve, duke e shndërruar atë në një simbol të rezistencës evropiane ndaj Perandorisë Osmane. Skënderbeu është parë shpesh si një kryqtar i fundit, duke qenë një nga të fundit prijës të krishterë që ndërmori luftëra të hapura kundër pushtimeve osmane në Ballkan. Kjo e ka ngritur atë në një figurë epike të historisë shqiptare dhe evropiane.

Përfundim

Dhe në fund cekim se libri nga gazetari, publicisti dhe studiuesi Virgjil Kule është si rezultat i një pune serioze disavjeçare plot pasion e profesionalizëm është i mirëseardhur për të gjithë lexuesit e pasionuar ndaj botimeve historike e në veçanti për personalitetin e Heroit Kombëtar, sepse plotëson njohurit në aspektin politik e diplomatik. Nga të dhënat e ofruara në këtë studim del qartë se politika dhe diplomacia e Skënderbeut ka qenë dhunti e veçantë duke qenë model për kohën e më pas, por fatkeqësisht e panjohur sa duhet deri në ditët tona.

Ndërsa në sajë të çështjeve të trajtuara ky botim duhet të jetë i obligueshëm jo vetëm për studentët e historisë, e sidomos për ata që sociologjinë politike e kanë si përcaktim profesional, sepse kemi të bëjmë me studimin me te veçantë në botimet e deritashme albanologjike.

(Lexuar me rastin e përurimit të librit në Shkodër, me 13 qershor 2026).

Prof.dr. Pal NIKOLLI/

Dy hartat e paraqitura janë rindërtime historiko – hartografike të koncepteve gjeografike të antikitetit grek, të botuara nga shtëpia e njohur hartografike John Bartholomew & Son (Edinburg) në fund të shekullit XIX ose në fillim të shekullit XX. Ato nuk paraqesin gjendjen reale të njohurive gjeografike të kohës sonë, por përpiqen të rindërtojnë mënyrën se si autorët e lashtë e konceptonin botën nëpërmjet miteve, epikës dhe traditës letrare. Në këtë kuptim, hartat kanë vlerë historiografike dhe historiko – hartografike, pasi dëshmojnë evolucionin e mendimit gjeografik dhe të përfytyrimeve hapësinore në antikitet.

I. Udhëtimi i Argonautëve dhe prania e Ilirisë.

Harta e parë, “Voyage of the Argonauts”, paraqet itinerarin mitik të Jasonit dhe Argonautëve në kërkim të Leshit të Artë në Kolkidë (Colchis), duke u mbështetur në traditat e autorëve antikë, si Orfeu, Pindari dhe Apoloni i Rodit.

Në këtë rindërtim, Gadishulli Ballkanik zë një pozicion qendror dhe emri “Illyrii” (Ilirët) shënohet qartë përgjatë bregdetit lindor të Adriatikut. Ky emërtim i referohet hapësirës historike të banuar nga fiset ilire, e cila shtrihej në pjesë të territorit të Kroacisë së sotme, Malit të Zi, Shqipërisë dhe deri në zonat veriperëndimore të Greqisë. Në lindje paraqiten “Thraces” (Trakët), ndërsa lumi Ister (Danubi) përbën kufirin kryesor verior të botës së njohur sipas autorëve antikë.

Një element me interes të veçantë është rruga e kthimit të anijes Argo, e paraqitur me vijë të pikëzuar. Sipas disa traditave mitologjike, besohej se Danubi ose degë të tij kishin lidhje me Detin Adriatik, çka krijoi përfytyrimin e një itinerari lundrimi që kalonte nëpër ose pranë territoreve ilire. Kjo nuk përfaqëson një realitet gjeografik, por një konceptim mitologjik të botës, karakteristik për periudhën arkaike.

II. Bota sipas Homerit dhe popujt e epokës epike.

Harta e dytë, “The World according to Homer”, rindërton botëkuptimin gjeografik që pasqyrohet në epikat homerike, duke iu referuar një periudhe rreth fundit të mijëvjeçarit të dytë dhe fillimit të mijëvjeçarit të parë p.K. Në këtë konceptim, bota paraqitet si një disk i rrethuar nga Oceanus Fluvius, lumi kozmik që, sipas besimit të kohës, rrethonte gjithë tokën e banuar.

Në poemat homerike nuk përdoret ende emërtimi i përgjithshëm Iliri, pasi popullsitë identifikoheshin kryesisht sipas fiseve ose rajoneve të veçanta. Megjithatë, harta paraqet disa nga popujt e përmendur në burimet homerike, ndër të cilët Paeonia (Paionia), e vendosur në veri të Maqedonisë historike dhe në lindje të hapësirës ilire. Për shkak të njohurive të kufizuara gjeografike të kohës, paraqitja e Ballkanit është skematike, por rajoni i brigjeve të Jonit, ishulli Corcyra (Korfuzi) dhe afërsia me Epirin dëshmojnë se kjo hapësirë ishte pjesë e horizontit gjeografik të autorëve të lashtë.

III. Vlera historiko – hartografike.

Këto harta kanë një rëndësi të veçantë për historinë e hartografisë dhe të mendimit gjeografik. Ato nuk mund të përdoren si dëshmi të drejtpërdrejta për kufijtë politikë ose për realitetin etnik të antikitetit, por përbëjnë burime të rëndësishme për të kuptuar mënyrën se si autorët grekë e përfytyronin hapësirën ballkanike.

Fakti që emri Illyrii shfaqet në rindërtimin e traditës së Argonautëve dhe se rajoni përkatës zë një vend të dallueshëm në këto paraqitje dëshmon se hapësira ilire ishte tashmë pjesë e imagjinatës dhe e dijes gjeografike të botës antike. Në këtë këndvështrim, Iliria nuk paraqitet si një hapësirë periferike, por si një rajon i njohur, i lidhur me rrugët mitologjike, me brigjet e Adriatikut e të Jonit dhe me zhvillimet kryesore të qytetërimit mesdhetar.

Prandaj, këto harta përfaqësojnë dëshmi të rëndësishme të historisë së hartografisë, sepse ilustrojnë evolucionin e njohurive gjeografike dhe vendin që zinte hapësira ilire në botëkuptimin e autorëve të antikitetit. Vlera e tyre qëndron jo në saktësinë gjeografike sipas standardeve moderne, por në pasqyrimin e mënyrës se si bota e lashtë e konceptonte dhe e përshkruante hapësirën e njohur.

Prof. Dr. Romeo Gurakuqi/

botim i Akademia e Shkencave e Shqipërisë, dorëzuar për shtyp me 1 dhjetor 2024.

“Shqipëria në “Luftën e Madhe” 1914-1918” është më së pari një studim i përqëndruar në Historinë e Rrëzimit të Shtetit të Parë të Shqipërisë, (3 shtator 1914-28 shkurt 1916), ose në atë njihet ndryshe si Koha e Mbrapshtë e Shqipërisë. Së dyti, është një histori e marrëdhënieve ndërkombëtare mbi Shqipërinë për të gjithë përiudhën e Luftës së Parë Botërore, raporteve të veçanta në mes Italisë dhe Austro-Hungarisë, e qëllimeve të tyre pozitive dhe negative në fushën e politikës së jashtme, me fokus Shqipërinë. Një vëmendje të veçantë i është kushtuar analizës së pushtimeve të hapura të Greqisë, Italisë, Serbisë dhe Malit të Zi dhe tërheqjeve rrënimtare të Serbisë dhe Malit të Zi përmes Shqipërisë, në fund të vitit 1915 dhe fillim të vitit 1916. Në dy kapitujt e fundit, në mënyrë trajtohet administrimi austro-hungarez i dy të tretave të Shqipërisë dhe i një pjese të Kosovës, Malësisë, etj., dhe administrimi italian dhe francez në zonat respektive të pushtimeve të tyre në Jug të kufirit zyrtar, 1916-1918

Eshtë një studim i bazuar mbi kërkimin arkivor të pabotuar më parë, mbi dokumentacion arkivor të botuar dhe mbi arritjet e historiografisë mbi temën tonë dhe të ndërlidhurat me ate.

Studimi është i kornizuar teorikisht përmes dy lenteve vlerësuese: analizës së dështimit të shtetit dhe studimit të nacionalizmit, ndërkohë që e vendos rastin shqiptar brenda korpusit më të gjerë të literaturës mbi formimin e shteteve post-imperiale në Ballkan dhe mbi rivalitetet imperialiste në prag të Luftës së Parë Botërore, veçanërisht marrëdhënien e tensionuar midis Austro-Hungarisë dhe Italisë mbi Shqipërinë dhe kontrollin e Adriatikut, në rrethanat e 10 muajve të parë të luftës

Kështu, në pikëpamje të historisë diplomatike, një vëmëndje të posaçme i kemi kushtuar zbulimit të qëndrimeve të dy fuqive adriatikase, Italisë, nga vera e vitit 1914 deri në hyrjen e saj në luftë në maj 1915, të Austro-Hungarisë, nga fillimi i Luftës së Madhe deri në ditët e “hallit të madh” të saj me aleatin e pasigurtë, Italinë, në pranverën 1915. E gjitha kjo e lidhur me tratativat mes tyre, mes Italisë dhe vendeve të Antantës, për të pranuar copëtimin e Shqipërisë në funksion të mbajtjes së fuqisë apeninase të lidhur pas njerës ose tjetrës aleancë. Ky mision rezultoi i pamundur për Vjenën dhe relativisht fatlum për Antantën. Në Vjenë mbeti e ruajtur dhe e dokumentuar vetëm kjo “njollë” e kohës së lëkundjes së diplomacisë austro-hungareze në raport me traditën e përkrahjes së interesave kombëtare shqiptare. Përndryshe në Romë, nuk kishte vend për moral të lartë ndaj Shqipërisë. Cënimi i interesave kombëtare shqiptare kishte qenë frekuent, konstant, i alternuar me pozivitet të paqendrueshëm, bamirësi, mikpritje. Kështu, në qoftë se për klasën politike italiane, korigjimi ka ardhur me vonesë, ose ka qenë i pasigurtë, i paqendrueshëm në çdo kohë, për Vjenën zyrtare korigjimi ndodhi pak muaj me vonë, në të mirë të ribërjes administrative dhe kulturore të Shqipërisë mike.

Periudha e marrë në studim përfaqëson, para së gjithash, historinë e një vendi që nuk arriti të krijonte kohezion të qëndrueshëm shtetëror dhe kombëtar, si pasojë e trashëgimisë osmane, ndërhyrjeve të vazhdueshme të fuqive shoviniste ballkanike dhe divergjencës së interesave të Fuqive të Mëdha, të cilat fillimisht kishin qenë garantet e shtetformimit dhe të asnjanësisë së Shqipërisë, por që tashmë ishin përfshirë drejtpërdrejt në konfliktin botëror. Këtij konteksti iu shtua hyrja e Italisë në luftë kundër ish-aleatëve të saj strategjikë dhe politika e saj ndaj Shqipërisë, të cilën e trajtoi si një plaçkë të mirëfilltë, duke cenuar rëndë shtetin dhe popullin shqiptar pikërisht në momentin më delikat të ekzistencës së tyre politike, kur nga ana tjetër e Adriatikut pritej mbështetje e sinqertë dhe reale.

Periudha nga 3 shtatori 1914 deri në pranverën e vitit 1916 është e ndarë në disa faza që lidhen me kontrollin e pushtetit qendror në Durrës dhe pushtimin e territorit të Shqipërisë nga fuqitë e huaja. Gjatë gjithë kësaj periudhe kemi kontrollin vorio-epirotist dhe më pas, të drejtëpërdrejtë grek të Shqipërisë së Jugut, që kapërcen herë mbas herë kufirin minimal të synimeve të qarqeve shoviniste në Greqi; kemi ndërhyrjen italiane në Sazan dhe Vlorë; nga 3 shtatori 1914 deri në qershor 1915 kemi një kontroll gjithnjë në rritje dhe raprezalje në të gjithë Shqipërinë qendrore rurale dhe qytetare, shpesh herë deri në Vlorë, Berat, Elbasan, deri në Milot dhe Adriatik, nga kryengritësit otomanistë-ehlikjamistët, të kontrolluar nga agjentët xhonturqë; nga fundi i muajit qershor 1915 deri në janar 1916 ndodh pushtimi i dytë të Shkodrës nga Mali i Zi, rihyrja e Serbisë në Shqipëri, fillimisht si pushtues, me pas, në mënyrë të pandërprerë, si një hordhi e shpartalluar në të ashtuquajturën Tërheqjen e Madhe Serbe dhe Malazeze, përmes Shqipërisë, për shkak të shkatërrimeve respektive të shteteve dhe ushtrive të vendeve të lartëpërmendura; ndodh më pas pritja e madhe rraskapitëse dhe transportimi i mbetjeve të ushtrive, qeverive dhe mbretërve pa mbretëri të Serbisë dhe Malit të Zi, nga portet e Shëngjinit, Durrësit dhe Vlorës prej flotave të Italisë, Francës dhe Britanisë së Madhe, për në Korfuz dhe Itali; Së bashku me ikjen e tyre, kemi fundin e sundimit 17 mujor të Essad Pashë Toptanit në Durrës, rënien e tij, fundin e një qeverie qëndrore nominalisht shqiptare, përmbajtësisht otomaniste, praktikisht pro serbe, pro greke dhe pro italiane, mbi të gjitha, aspak nacionale, nga pikëpamja e interesave të Shqipërisë së Rilindur. Fundi i kësaj periudhe, rënia dhe largimi i faktorëve që rrënuan Principatën e Shqipërisë, është paradoksalisht, një kohë fatlume për Shqipërinë me invadimin dhe pushtimin miqësor të pjesës më të madhe të vendit prej Ushtrisë Austro-Hungareze, për shkak se, duke filluar nga marsi i vitit 1916, rifillon për këtë vend rivendosja nën fuqinë e veprimit administrativ, për pjesën më të madhe të territorit, të një linje autonome shqiptare të bazuar mbi elitën më te emancipuar dhe më të shkolluar të vendit, me frymëzim europianist, me sistematizim gjermanik, me bazament rilindas. Si kundërpeshë ndaj rolit nxitës të Austro-Hungarisë, edhe Italia dhe Franca, brenda zonave të tyre përkatëse të ndikimit, u detyruan të respektonin aspiratën e elitës shqiptare për një rindërtim shtetëror të europianizuar, të mbështetur mbi konturet e vendimmarrjes ndërkombëtare të periudhës pararendëse të luftës.

Pra, menjëherë pas këtyre dy vjetëve të kaosit, pikërisht në gjendjen e luftës, nën okupimin/administrimin austro-hungarez, do të fillonte për Shqipërinë nga Shkodra tanimë si kryeqendër, rizgjimi administrativ, arsimor, kulturor, do të rifillonte procesi i përforcimit të kohezionit kombëtar ndër shqiptarë, tashmë në një hapësirë më të gjerë të banuar prej tyre, që përfshinte edhe pjesë nga shqiptarët e Kosovës dhe ata të Malit të Zi, nën dominimin nominal të perandorisë dualiste.

Pjesa e fundit e punimit analizon periudhën e të ashtuquajturit Pushtim Miqësor Austro-Hungarez, pushtimin italian të Shqipërisë jugperëndimore, pushtimin francez të Korçës, si edhe mbylljen përfundimtare të Luftës së Madhe në kontekstin shqiptar

Ngjarjet e trajtuara në libër janë rindërtuar në rend kronologjik nga këndvështrimi faktik, mbi bazën e një korpusi të gjerë burimesh: arkivave shqiptare, austro-hungareze, britanike, italiane dhe amerikane; shtypit të kohës; kujtimeve dhe dëshmive të disa prej aktorëve dhe dëshmitarëve të atyre ditëve vendimtare; si dhe botimeve dokumentare dhe literaturës historiografike, të shfrytëzuar ose të neglizhuar nga studiuesit pararendës.

Në përmbyllje të punimit, monografia mbyllet me një kapitull përfundimtar konkluzionesh, i konceptuar si një studim i zgjeruar më vete, i cili trajton procesin e shpërbërjes së shtetit, evolucionin e nacionalizmit shqiptar në të gjithë epokën e Rilindjes dhe të Pavarësisë, si edhe konfigurimin e marrëdhënieve ndërkombëtare lidhur me Shqipërinë gjatë viteve 1914–1918.

Ky studim avancon tezën se kolapsi i Principatës së Shqipërisë gjatë Luftës së Parë Botërore nuk mund të shpjegohet vetëm nga dobësitë e brendshme ose agresioni i jashtëm, por nga ndërthurja e tre faktorëve vendimtarë: trashëgimitë strukturore të sundimit osman, “agjencisë” centrifugale të forcave kundërrevolucionare të brendshme dhe strategjive konkurruese të fqinjëve dhe Fuqive të Mëdha. Rënia e Shqipërisë në anarki më 1914–15 dhe fragmentimi i saj nën pushtime të shumëfishta mishërojnë njëkohësisht brishtësinë e një shteti të sapokrijuar dhe dilemat më të gjera të ndërtimit të shteteve post-imperiale në Ballkan. Megjithatë, Shqipëria përfaqëson një rast sui generis: pavarësisht shpërbërjes së parakohshme të pavarësisë së parë, elitat nacionaliste, diaspora patriotike dhe qendrat e modernizimit kulturor arritën të riaktivizojnë programin kombëtar në kushte nga më të pafavorshmet, por duke siguruar që ideja e shtetësisë shqiptare të mbijetonte luftën dhe të vendoste themelet për rikonstituimin e saj pas vitit 1918.

Në dy vitet që pasuan pavarësinë dhe njohjen ndërkombëtare shtetërore Shqipëria nuk njohu paqe. Eksperimenti i formësimit të shtetit u udhëhoq nën disa cikle vështirësish shumë të mëdha. Vendi nuk kishte një traditë politike, as edhe një entuziazëm nacional të shtrirë në të gjithë shoqërinë, as edhe qëllime të përbashkëta mes degëve të ndryshme të nacionit, as edhe ideale të tilla të ngulitura dhe të përhapura në çdo pore të shoqërisë. Faktorët shumëvjeçarë që e penguan për një zhvillim të rregulluar dhe progresiv të nacionit dhe vonuan lindjen e shtetit, sërish u ringjallën duke e dobësuar Shqipërinë në Kohën e Lindjes së Parë. Shqiptarët, me përjashtim të një pakice të ndërgjegjshme, nukleve të “Kulturës së Lartë” të përhapur si ishuj ndriçues në të gjithë vendin, si një minorancë progresiste në “detin” e pafundëm të prapambetjes, nuk sakrifikuan për mirëqënien e përgjithshme shtetërore, dinjitetin identitar personal dhe bashkësinë shtetërore të endërruar aq shumë nga rilindasit.

Rilindasve, Shtetformuesve shqiptarë, për t’i vendosur të gjithë segmentet në përputhje me imperativin nacionalist, iu deshën më shumë se disa beteja. Synimi i tyre ishte kornizimi i segmenteve në një bosht identitar dhe mjaft diplomaci me fuqitë e huaja, për ta bërë të njohur përmasën territoriale të popullit shqiptar, të drejtën e tij për shtetësi. Rilindjes Kombëtare Shqiptare, përfaqësuesve të shtetit të porsaformuar, iu desht edhe të përballoheshin me mbrojtjen e popullsisë shqiptarë të dëbuar nga trojet etnike, me shmangien e asimilimeve dhe politikat ndërhyrëse të fuqive ballkanike, posaçërisht të Perandorisë Osmane. Por mbi të gjitha, Rilindasve dhe Shtetformuesve, iu desht të përballeshin më kundërshtinë e dhunshme ndaj shtetit dhe nacionit, kuptuar si Rizgjim Identitar në një kontinent të përfshirë në modernitet dhe industrializim, të segmenteve pro-otomane të shoqërisë dhe klasës së bejlerëve vendas. Ata segmente, në këtë agim ndryshimesh në Europë dhe në Shqipëri, këmbëngulën të ndiqnin modelin oriental të sundimit dhe të mbartnin një identitet të ndryshëm në raport me popullsinë tjetër të Shqipërisë, që përkrahu indipendencën, europianizimin dhe shekullarizimin e shtetit në kufijtë nacionalë.

Fundi i Luftës së Parë Botërore ka qenë një kohë dramatike për Shqipërinë, për shkak të largimit nga skena gjeopolitike europiane të Perandorisë Austro-Hungareze. Për Shqipërinë u krijuan dy vakume të menjëhershme: së pari, ai i brendëshmi, institucional, për pjesën më të madhe të territorit, që për gati tre vite u administrua nga austriakët; së dyti, në bisedimet e paqes, Shqipëria nuk do të kishte më një zë të kualifikuar dhe besnik, pro saj, brenda fuqive të mëdha vendimarrëse. Italia, e rreshtuar përkrah vendeve fituese të Antantës, për një numër arsyesh, nuk mundej dhe nuk do ta luante dot në mënyrë të qëndrueshme, serioze dhe të vërtetë, një rol të tillë pro Shqipërisë, çështjes së saj kombëtare.

Mirëpo, edhe pse vitet pas Luftës së Parë Botërore do të jenë një sfidë e vërtetë në aspektin shtetformues për elitën nacionaliste, në planin e brendshëm dhe atë ndërkombëtar, bashkësia nacionale që do të duhej të drejtohej nga kjo udhëheqësi, pati një ftillim të ndryshëm në aspektin e vetëdijës mbi përkatësinë dhe në pranimin më të madh të parimeve mbi të cilat do të duhej të rithemelohej marrëdhënia ndërshqiptare. Nacionalizmi tanimë, në mënyrë të qartë, po mbështetej gjithnjë e më shumë, mbi parimet e elitës së Kulturës së Lartë: Europianizimi Institucional i Shtetit Indipendent, Rindertimi Identitar Albanianist, Shekullarizimi i Jetës Publike, nje drejtim i balancuar kulturalisht dhe krahinarisht i shtetit dhe mbrojtja e pakompromis e Çështjes Nacionale.

Prof.dr. Pal NIKOLLI/

Traktati akademik i dijetarit, filologut dhe hartografit kroat Matija Petar Katančić, botuar në Budë më 1798 me titullin De Istro eiusque adcolis commentatio (Studim mbi Danubin dhe popujt që banojnë përgjatë tij), përbën një nga burimet më të rëndësishme të fundit të shekullit XVIII për historinë, etnografinë dhe filologjinë e Evropës Juglindore. Duke trajtuar lumin Danub dhe popujt që jetonin përgjatë rrjedhës së tij dhe në rajonet përreth, autori u kushton një vëmendje të veçantë edhe shqiptarëve, gjuhës dhe prejardhjes së tyre.

I. Identiteti etnik dhe emërtimet historike të shqiptarëve

Në faqen 242, në kapitullin e nëntë të veprës, Katančić ndalet posaçërisht te shqiptarët, të cilët i identifikon me epirotët e traditës klasike. Ai paraqet emërtimet kryesore me të cilat ky popull njihej në burime dhe në mjedise të ndryshme gjuhësore:

Albanenses – emërtimi i traditës latine dhe i autorëve perëndimorë;

Arbanasi – forma e përdorur në mjedisin sllav;

Arnauti – emërtimi i përhapur në Perandorinë Osmane;

Clementini – emërtim që u referohet kelmendasve, një prej fiseve më të njohura të Shqipërisë së Veriut, me ndikim të rëndësishëm në Ballkanin Perëndimor.

Autori vëren se lidhur me prejardhjen dhe gjuhën e shqiptarëve nuk ekzistonte një mendim i unifikuar ndërmjet dijetarëve të kohës (non eadem est eruditorum opinio), çka dëshmon se origjina e tyre ishte objekt studimi në historiografinë evropiane të periudhës së Iluminizmit.

II. Dëshmia filologjike: Lutja “Ati Ynë” në shqip (Epirotice)

Një nga pjesët më të rëndësishme të veprës ndodhet në faqen 244, ku Katančić boton tekstin e lutjes “Ati Ynë” në gjuhën shqipe, të shënuar me emërtimin EPIROTICE, përkrah versionit greqisht (GRAECE). Kjo paraqitje krahasuese synonte t’u krijonte studiuesve mundësinë për të vëzhguar ngjashmëritë dhe dallimet ndërmjet dy gjuhëve.

Teksti shqip është shkruar në dialektin gegë, duke vijuar traditën e letërsisë së hershme shqiptare të përfaqësuar nga Gjon Buzuku, Pjetër Budi, Frang Bardhi dhe Pjetër Bogdani. Ortografia mbështetet në alfabetin latin dhe pasqyron tiparet fonetike e morfologjike të shqipes së shekujve XVI–XVIII.

Krahasimi me shqipen standarde të sotme tregon se, megjithëse drejtshkrimi dhe disa forma gramatikore kanë evoluar, struktura sintaksore dhe një pjesë e madhe e fondit themelor leksikor kanë ruajtur një vazhdimësi të dukshme. Kjo përbën një dëshmi të rëndësishme për zhvillimin historik të gjuhës shqipe.

III. Analiza filologjike dhe vlera shkencore

Katančić e shoqëron tekstin me vërejtje filologjike, ku analizon veçori fonetike të shqipes, si përdorimin e zanoreve hundore dhe shqiptimin karakteristik të disa bashkëtingëlloreve. Vëzhgimet e tij mbështeten në traditën filologjike evropiane dhe në autorë të mëparshëm, ndër të cilët përmenden Sebastiano Dolci dhe historiani raguzan Ludovik Crijević Tuberon (1459–1527).

Duke iu referuar Tuberonit, ai thekson se gjuha e epirotëve, pra e shqiptarëve, është një gjuhë më vete, e dallueshme si nga greqishtja, ashtu edhe nga gjuhët sllave. Megjithëse pranon praninë e huazimeve leksikore si pasojë e kontakteve shumë shekullore me popujt fqinjë, ai nënvizon se këto nuk e cenojnë identitetin e saj si gjuhë e pavarur.

IV. Argumentet kryesore

Shqiptarët paraqiten si një popull më vete, me identitet të dallueshëm nga grekët, sllavët dhe turqit.

Shqiptarët lidhen me epirotët e traditës klasike. Përdorimi i termit Epirotice për gjuhën shqipe dëshmon se në fund të shekullit XVIII ekzistonte një traditë evropiane që e konsideronte Epirin si hapësirë historike të shqiptarëve.

Gjuha shqipe trajtohet si një gjuhë e pavarur, ndonëse e pasuruar me huazime nga gjuhët fqinje, një vlerësim me rëndësi për historinë e albanologjisë.

Dokumentohen emërtimet e ndryshme etnografike të shqiptarëve (Albanenses, Arbanasi, Arnauti, Clementini), duke dëshmuar praninë e tyre në burimet evropiane dhe osmane.

Botimi i lutjes “Ati Ynë” në gegërishten e kohës përbën një monument të çmuar të historisë së shqipes së shkruar dhe të vazhdimësisë së traditës së saj letrare.

V. Rëndësia historiografike

Vepra e Matija Petar Katančić është një burim parësor me rëndësi të veçantë për studimet shqiptare. Ajo dokumenton mënyrën se si një dijetar evropian i fundit të shekullit XVIII i perceptonte shqiptarët: si një popull me identitet të veçantë dhe me një gjuhë të pavarur, të cilën ai e emërton Epirotice.

Identifikimi i shqiptarëve me epirotët e traditës historike, evidentimi i emërtimeve të tyre në burime të ndryshme, botimi i lutjes “Ati Ynë” në shqip dhe analizat filologjike që shoqërojnë tekstin e bëjnë këtë vepër një dëshmi me vlerë të jashtëzakonshme për historinë e gjuhës shqipe, historiografinë e Ballkanit dhe zhvillimin e albanologjisë evropiane. Për këto arsye, traktati i Katančić mbetet një burim themelor në dokumentimin historik të identitetit dhe të çështjes shqiptare.

(Një analizë historike, artistike dhe politike)

𝙉𝙜𝙖 𝙋𝙧𝙤𝙛. 𝘼𝙨𝙤𝙘. 𝘿𝙧. 𝘽𝙡𝙚𝙙𝙖𝙧 𝙆𝙪𝙧𝙩𝙞

Pak vizitorë të Muzeut Arkeologjik të Durrësit e kuptojnë se statuja monumentale që i pret në hyrje mund të jetë një nga dëshmitë më të rëndësishme të pranisë së Perandorit Neron në Ballkan. Pa kokë, pa krahë dhe e dëmtuar nga koha, ajo mund të duket si një fragment anonim i artit romak. Megjithatë, studimet e disa prej arkeologëve dhe historianëve më të njohur të artit romak kanë ngritur një hipotezë intriguese: statuja mund të ketë paraqitur vetë Perandorin Neron.

Nëse kjo hipotezë është e saktë, Durrësi nuk ruan thjesht një skulpturë romake të rëndësishme, por një monument unik që ndriçon marrëdhëniet midis propagandës perandorake, ikonografisë ushtarake dhe historisë së qytetit antik të Dyrrahiumit.

– 𝗡𝗷𝗲̈ 𝘇𝗯𝘂𝗹𝗶𝗺 𝗶 𝗿𝗮𝘀𝘁𝗲̈𝘀𝗶𝘀𝗵𝗲̈𝗺

Statuja u zbulua në vitet 1960 gjatë gërmimeve të drejtuara nga arkeologu shqiptar Vangjel Toçi, në periferi veriore të Durrësit. Ajo nuk u gjet në vendndodhjen e saj origjinale, por ishte ripërdorur si material ndërtimi në një banesë romake të mëvonshme. Ky fakt është domethënës: monumenti ishte hequr nga funksioni i tij publik dhe ishte përdorur si gur ndërtimi, praktikë e zakonshme në antikitet.

Statuja është gdhendur në mermer pentelik, i nxjerrë nga malet pranë Athinës, i njëjti material me të cilin u ndërtua Partenoni. Përdorimi i këtij mermeri tregon se nuk kemi të bëjmë me një prodhim lokal, por me një vepër të realizuar në një punishte me cilësi të lartë, e destinuar për një figurë me rëndësi të jashtëzakonshme.

– 𝗡𝗷𝗲̈ 𝗸𝗿𝘆𝗲𝘃𝗲𝗽𝗲̈𝗿 𝗲 𝗽𝗿𝗼𝗽𝗮𝗴𝗮𝗻𝗱𝗲̈𝘀 𝗽𝗲𝗿𝗮𝗻𝗱𝗼𝗿𝗮𝗸𝗲

Edhe pse i mungon koka, trupi ruan pothuajse të gjitha elementet që karakterizojnë statujat zyrtare të perandorëve romakë.

Figura paraqitet me parzmoren anatomike (muscle cuirass), mantelin ushtarak (paludamentum) dhe pteryges, rripat dekorativë që varen poshtë parzmores. Pozicioni i trupit ndjek modelin klasik të contrapposto-s, të trashëguar nga skulptori grek Polikleiti dhe të bërë të famshëm në artin romak nga statuja e Augustit të Prima Portës.

Ky tip statuje nuk paraqiste vetëm një komandant ushtarak. Ai ishte një manifest politik. Perandori shfaqej si fitimtar, garant i rendit dhe mbrojtës i Perandorisë. Çdo element i veshjes dhe çdo figurë e gdhendur në parzmore kishte një kuptim simbolik.

– 𝗖̧𝗲𝗹𝗲̈𝘀𝗶 𝗶 𝗺𝗶𝘀𝘁𝗲𝗿𝗶𝘁 𝗻𝗱𝗼𝗱𝗵𝗲𝘁 𝗻𝗲̈ 𝗽𝗮𝗿𝘇𝗺𝗼𝗿𝗲

Ajo që e bën statujën e Durrësit të jashtëzakonshme është dekorimi i saj.

Në pjesën e ruajtur të parzmores dallohen:dy Nereida (nimfa të detit), secila duke hipur mbi një hipokamp (krijesë mitologjike gjysmë kalë e gjysmë peshk), ndërsa poshtë tyre ndodhen dy delfinë të vendosur simetrikisht.

Ky motiv nuk është i zakonshëm në artin romak. Historiani gjerman Guntram Koch identifikoi vetëm një numër shumë të kufizuar statujash me këtë dekorim, të gjetura në Olimpi, Bolonjë, Louvre dhe Narona. Pikërisht kjo ngjashmëri e shtyu studiuesit të kërkonin identitetin e figurës së Durrësit.

– 𝗣𝘀𝗲 𝗺𝗲𝗻𝗱𝗼𝗵𝗲𝘁 𝘀𝗲 𝗲̈𝘀𝗵𝘁𝗲̈ 𝗡𝗲𝗿𝗼𝗻𝗶?

Hipoteza më bindëse është zhvilluar nga Eric Varner, një nga autoritetet botërore mbi portretistikën perandorake romake.

Sipas tij, motivi i Nereidave mbi hipokampë u krijua gjatë mbretërimit të Neronit dhe ishte pjesë e një programi të ri artistik që synonte ta paraqiste perandorin si sundimtar jo vetëm të tokës, por edhe të detit.

Më vonë, dinastia Flaviane përvetësoi të njëjtën ikonografi.

Varner argumenton se shumë prej statujave me këtë dekorim fillimisht paraqisnin Neronin dhe vetëm më vonë u ripunuan për të përfaqësuar perandorë të tjerë.

Kjo do të shpjegonte edhe një element të rëndësishëm të statujës së Durrësit: mungesën e kokës.

– 𝗗𝗮𝗺𝗻𝗮𝘁𝗶𝗼 𝗺𝗲𝗺𝗼𝗿𝗶𝗮𝗲 – 𝗱𝗲̈𝗻𝗶𝗺𝗶 𝗶 𝗸𝘂𝗷𝘁𝗲𝘀𝗲̈𝘀

Pas vetëvrasjes së Neronit në vitin 68 pas Krishtit, Senati Romak shpalli ndaj tij damnatio memoriae, praktikën e fshirjes së kujtesës publike.

Kjo nënkuptonte: shkatërrimin e portreteve; heqjen e emrit nga mbishkrimet; zëvendësimin ose ripunimin e statujave.

Në shumë raste, trupi i statujës ruhej, ndërsa koka zëvendësohej me atë të një perandori të ri. Pikërisht kjo ka ndodhur në disa statuja të tjera me të njëjtin dekorim të parzmores.

Kësisoj, fakti që statuja e Durrësit është pa kokë nuk është domosdoshmërisht rezultat i dëmtimit natyror; mund të jetë dëshmi e një veprimi politik të ndërmarrë në fund të shekullit I.

– 𝗞𝗿𝗮𝗵𝗮𝘀𝗶𝗺𝗲𝘁 𝗺𝗲 𝘀𝘁𝗮𝘁𝘂𝗷𝗮𝘁 𝗲 𝘁𝗷𝗲𝗿𝗮

Statuja e Durrësit nuk është një rast i izoluar. Në Bolonjë ruhet një bust monumental që sot identifikohet gjerësisht si Neroni.

Në Olympia, një statujë që sot paraqet Titin ka shumë gjasa të ketë qenë fillimisht e Neronit.

Një tjetër shembull ruhet në Narona, ndërsa fragmente të ngjashme gjenden edhe në Louvre.

Në të gjitha rastet përsëritet i njëjti motiv ikonografik: Nereida mbi hipokampë dhe delfinë. Ky përsëritje nuk mund të jetë rastësi. Ajo sugjeron ekzistencën e një programi artistik të centralizuar, të zhvilluar në oborrin perandorak gjatë mbretërimit të Neronit.

– 𝗣𝘀𝗲 𝗻𝗷𝗲̈ 𝘀𝘁𝗮𝘁𝘂𝗷𝗲̈ 𝗲 𝗡𝗲𝗿𝗼𝗻𝗶𝘁 𝗻𝗲̈ 𝗗𝘆𝗿𝗿𝗮𝗵𝗶𝘂𝗺?

Në shikim të parë kjo pyetje duket e çuditshme. Por Dyrrahiumi nuk ishte një qytet provincial i zakonshëm.

Ai ishte porta perëndimore e Via Egnatia, rruga që lidhte Adriatikun me Bizantin dhe Azinë e Vogël. Çdo perandor që donte të afirmonte autoritetin e tij në Lindje kishte interes të ishte i pranishëm simbolikisht në këtë qytet.

Ekziston edhe një lidhje familjare interesante. Paraardhësi i Neronit, Gnaeus Domitius Ahenobarbus, zhvilloi operacione detare në brigjet e Adriatikut dhe pranë Dyrrahiumit gjatë luftërave civile romake. Tradita detare e familjes Domitia mund të ketë ndikuar në zgjedhjen e ikonografisë së Nereidave dhe krijesave detare në parzmoren e perandorit.

Në studimet e tij mbi arkeologjinë e Durrësit, Prof. Dr. Afrim Hoti ka argumentuar vazhdimisht se Dyrrahu nuk ishte një qytet periferik i Perandorisë Romake, por një qendër urbane me funksione administrative, ekonomike dhe monumentale të nivelit të lartë. Gërmimet në forum (macellum), amfiteatër, banjat publike dhe monumente të tjera tregojnë se qyteti kishte një program të pasur ndërtimor dhe një kulturë monumentale të krahasueshme me qytete të rëndësishme të Adriatikut lindor.

Kjo qasje është veçanërisht domethënëse për interpretimin e statujës monumentale të ekspozuar sot në Muzeun Arkeologjik të Durrësit. Nëse Dyrrahu ishte një nyje strategjike e Via Egnatia-s dhe një nga portat kryesore të Perandorisë drejt Ballkanit, atëherë ngritja e statujave kolosale të perandorëve në hapësirat publike nuk do të ishte një përjashtim, por pjesë e politikës së zakonshme të përfaqësimit të pushtetit romak.

– 𝗞𝘂 𝗻𝗱𝗼𝗱𝗵𝗲𝗷 𝗳𝗶𝗹𝗹𝗶𝗺𝗶𝘀𝗵𝘁 𝘀𝘁𝗮𝘁𝘂𝗷𝗮?

Ky mbetet një nga misteret më të mëdha.

Meqë statuja u gjet e ripërdorur, vendndodhja e saj origjinale nuk dihet.

Megjithatë, studiuesit propozojnë disa mundësi: forumi i qytetit; biblioteka publike e përmendur në mbishkrimet antike; teatri romak, ende i paidentifikuar plotësisht; një ndërtesë administrative ose fetare.

Një detaj teknik mbështet këtë hipotezë. Pjesa e pasme e statujës është punuar shumë më pak se pjesa ballore, çka sugjeron se ajo ishte projektuar të vendosej pranë një muri ose në një kamare monumentale.

– 𝗗𝘂𝗿𝗿𝗲̈𝘀𝗶 𝗱𝗵𝗲 𝗺𝗲𝗺𝗼𝗿𝗶𝗮 𝗲 𝗣𝗲𝗿𝗮𝗻𝗱𝗼𝗿𝗶𝘀𝗲̈

Kjo statujë na kujton se historia nuk është vetëm ajo që ruhet, por edhe ajo që tentohet të fshihet.

Ironikisht, politika e “damnatio memoriae” nuk e zhduku Neronin nga historia. Përkundrazi, mungesa e kokës së statujës ka zgjuar edhe më shumë interesin e studiuesve. Pikërisht dëmtimi i saj është bërë argumenti kryesor për identifikimin e figurës.

Në këtë kuptim, statuja e Durrësit është një dokument historik me dy shtresa: ajo dëshmon njëherazi madhështinë e propagandës perandorake dhe mekanizmat e censurës politike në Romën antike.

– 𝗡𝗷𝗲̈ 𝗽𝗮𝘀𝘂𝗿𝗶 𝗾𝗲̈ 𝗺𝗲𝗿𝗶𝘁𝗼𝗻 𝗺𝗲̈ 𝘀𝗵𝘂𝗺𝗲̈ 𝘃𝗲̈𝗺𝗲𝗻𝗱𝗷𝗲

Megjithëse Muzeu Arkeologjik i Durrësit është ndër institucionet më të rëndësishme muzeale në Shqipëri, kjo statujë nuk ka marrë ende vëmendjen ndërkombëtare që meriton.

Nëse hipoteza e identifikimit me Neronin konfirmohet nga studime të mëtejshme, ajo do të përfaqësojë një nga monumentet më të rëndësishme të ikonografisë neroniane në Evropën Juglindore. Ajo mund të vendoset në të njëjtin diskutim shkencor me statujat e Bolonjës, Olympias, Naronës dhe koleksionet e mëdha muzeale evropiane.

Në një kohë kur Durrësi po fiton gjithnjë e më shumë vëmendje për trashëgiminë e tij antike, kjo vepër mund të shndërrohet në një simbol të ri të identitetit historik të qytetit.

– 𝗡𝗷𝗲̈ 𝘃𝗹𝗲𝗿𝗲̈ 𝗲 𝗿𝗿𝗮𝗹𝗹𝗲̈

Statuja monumentale e ekspozuar në Muzeun Arkeologjik të Durrësit është shumë më tepër sesa një fragment mermeri. Ajo përfaqëson një ndërthurje të jashtëzakonshme të artit klasik, propagandës perandorake dhe historisë politike të Romës. Edhe pse identifikimi me Neronin mbetet ende një hipotezë shkencore dhe jo një fakt përfundimtar, argumentet ikonografike, krahasimet me statuja të tjera dhe analiza e specialistëve si Guntram Koch, Marco Cavalieri dhe Eric Varner e bëjnë këtë interpretim mjaft bindës.

Në fund të fundit, paradoksi është i mrekullueshëm: një perandor që Senati Romak u përpoq ta fshinte nga kujtesa kolektive mund të jetë ende i pranishëm, pas gati dy mijë vjetësh, në zemër të Durrësit. Pikërisht mungesa e kokës, simboli i dënimit të tij politik, e ka bërë statujën edhe më të rëndësishme për studiuesit e sotëm. Ajo dëshmon se memoria historike nuk zhduket lehtë; përkundrazi, ajo ringjallet sa herë që arti, arkeologjia dhe kërkimi shkencor bashkohen për të rindërtuar të kaluarën.