Prof. Dr. Pal NIKOLLI/
Një nga burimet interesante të gjeografisë evropiane të fillimit të shekullit XIX është vepra e gjeografit franko – danez Conrad Malte-Brun (1775–1826), Universal Geography, or a Description of All Parts of the World, botuar në disa vëllime gjatë viteve 1820–1830. Në pjesët kushtuar Evropës Juglindore, Turqisë Evropiane dhe hapësirave shqiptare, autori trajton edhe Epirin, duke sjellë të dhëna mbi shtrirjen territoriale, qytetet, klimën, bujqësinë, florën, faunën, lumenjtë dhe popullsitë e kësaj treve.
Një formulim veçanërisht i rëndësishëm në tekst është: “The lower Albania or the ancient Epirus lies to the south of the fortieth parallel…”, që mund të përkthehet: “Shqipëria e Poshtme ose Epiri i lashtë shtrihet në jug të paralelit të dyzetë…”. Kjo dëshmi është me interes të veçantë për historinë e terminologjisë gjeografike evropiane, sepse tregon se në këtë burim “Shqipëria e Poshtme” dhe “Epiri i lashtë” paraqiten si përcaktime të së njëjtës hapësirë gjeografike.
Duhet theksuar se vlera kryesore e këtij burimi qëndron në faktin se një autor i njohur i gjeografisë evropiane e vendos Epirin në kuadrin e asaj që e quan Lower Albania – Shqipëria e Poshtme.
Në këtë përshkrim, Janina paraqitet si kryeqyteti i Epirit dhe si një qendër me rëndësi të konsiderueshme tregtare. Malte-Brun shkruan se Janina kishte rreth 40 000 banorë, duke e paraqitur qytetin si një nga qendrat më të rëndësishme të rajonit. Kjo lidhet me pozitën e veçantë që kishte Janina në fillim të shekullit XIX, veçanërisht gjatë periudhës së Ali Pashë Tepelenës, kur qyteti u shndërrua në një qendër të rëndësishme politike, ekonomike dhe kulturore të hapësirës jugore shqiptare.
Burimi nuk kufizohet vetëm te përshkrimi politik ose administrativ. Ai ofron një panoramë të gjerë të gjeografisë fizike dhe natyrore të Epirit. Klima përshkruhet si më e ftohtë se ajo e Greqisë qendrore. Pranvera, sipas autorit, fillonte relativisht vonë, ndërsa muajt korrik dhe gusht karakterizoheshin nga nxehtësi dhe thatësi, që ndikonin në lumenjtë e vegjël dhe në kullota. Dimri sillte ditë me ngrica, veçanërisht gjatë dhjetorit dhe janarit.
Edhe bimësia dhe pyjet përshkruhen me hollësi. Në ultësira dhe në zonat bregdetare përmenden dushqet, selvitë, dafinat dhe gështenjat, ndërsa në lartësitë e Pindit përmenden lloje të ndryshme halore, përfshirë pishat dhe larshët. Të dhënat tregojnë pasurinë e peizazhit natyror të rajonit dhe dallimet ndërmjet ultësirave bregdetare dhe zonave të larta malore.
Në fushën e bujqësisë, autori përmend kultivimin e pambukut dhe të mëndafshit, ndërsa ulliri, megjithëse i pranishëm, nuk jepte gjithmonë prodhime të bollshme për shkak të mënyrës së kufizuar të kultivimit dhe kujdesit bujqësor. Përmenden gjithashtu produkte dhe bimësi karakteristike të zonës së Artës dhe Amfilohisë.
Vëmendje i kushtohet edhe blegtorisë dhe faunës. Epiri përmendet për traditën e tij të vjetër në rritjen e kafshëve. Në tekst gjendet edhe një referencë për gjedhët që lidhen me traditën e Mbretit Pirro, ndërsa kuajt e Epirit përshkruhen si relativisht të vegjël, por të shpejtë, energjikë dhe të qëndrueshëm. Përmendet edhe qeni bari, i lidhur me traditën molose, si një kafshë e fortë, e guximshme, vigjilente dhe besnike.
Fauna e egër dëshmon për një mjedis natyror shumë më të pasur se ai që njohim sot. Në pyjet e Pindit përmendet ariu i egër, ndërsa ujku dhe çakalli shfaqeshin në zona të ndryshme malore dhe pranë rrënojave. Gjiri i Artës, ose Gjiri i Ambrakisë, përshkruhet si i pasur me molusqe dhe midhje, duke dëshmuar rëndësinë e ekosistemeve ujore të rajonit.
Një pjesë tjetër e rëndësishme e përshkrimit lidhet me hidrografinë. Nga malet e Pindit burojnë disa nga lumenjtë më të rëndësishëm të kësaj hapësire, ndër të cilët autori përmend Aspro-Potamon (Achelous), Arachtos dhe Voioussa (Aous/Vjosë). Këta lumenj formojnë një sistem natyror që lidh zonat malore me ultësirat dhe hapësirat bregdetare.
Në tërësi, përshkrimi i Malte-Brun është me vlerë të veçantë për studimin e gjeografisë historike të trojeve shqiptare. Ai dëshmon se në një pjesë të rëndësishme të literaturës gjeografike evropiane të fillimit të shekullit XIX, Epiri i lashtë identifikohej gjeografikisht me “Shqipërinë e Poshtme”. Janina paraqitej si qendra kryesore e këtij territori, ndërsa përshkrimi i klimës, relievit, lumenjve, bujqësisë, blegtorisë dhe faunës e vendos rajonin në një kuadër të qartë gjeografik.
Vlera e kësaj dëshmie qëndron në atë që dokumenton drejtpërdrejt: mënyrën se si një autor i rëndësishëm i gjeografisë evropiane e konceptonte dhe e emërtonte hapësirën e Epirit në fillim të shekullit XIX.
Prandaj, kjo faqe e Universal Geography mund të konsiderohet një dëshmi e rëndësishme për historinë e emërtimeve gjeografike dhe të perceptimit evropian të hapësirës shqiptare. Ajo na tregon se termi “Shqipëria e Poshtme” nuk ishte një formulim i mëvonshëm, por gjendej në literaturën gjeografike evropiane të kohës dhe përdorej në lidhje të drejtpërdrejtë me Epirin e lashtë. Për historinë e trojeve shqiptare, kjo e bën burimin veçanërisht të vlefshëm për kërkime të mëtejshme krahasuese me harta, udhëpërshkrime dhe vepra të tjera gjeografike të shekujve XVIII–XIX.