Analizë nga Rafael Floqi

Disa kohë më parë gjatë fushatës presidenciale në një intervistë të drejtpërdrejtë me mua për ALBTVUSA, ish i dërguari i Kosovës për Presidentin Trump, Richard Grenell deklaroi se “Presidenti Trump do ta lirojë ish- Presidentin Hashim Thaçi që ndodhet në Hagë” .

Deklarata mund të dukej elektorale ne atë kohë zgjedhjesh në Michigan, ku duhej që shqiptarët të ndihmonin Trump-in, por Richard Grenell ka reaguar sërish pas protestës së mbajtur të enjten më 7 Gusht kundër padrejtësive të Gjykatës Speciale në Hagë, duke e cilësuar atë si një shenjë inkurajuese.

Në një intervistë për Klan Kosovën, Grenell e quajti Gjykatën Speciale “një njollë të madhe për evropianët” dhe kritikoi faktin që ish-krerët e UÇK-së po mbahen në paraburgim për më shumë se pesë vjet. “Ky nuk është një sistem i drejtë i drejtësisë. Kur mbani dikë kaq gjatë në burg me akuza të çmendura politike, kjo flet më shumë për ndjekjet politike që po i bëjnë evropianët. Është e tmerrshme dhe tregon natyrën politike të Evropës. Evropa duhet të përqendrohet më shumë në ekonomi dhe më pak në politikë,” tha ai.

Grenell e cilësoi ish-presidentin Hashim Thaçi si “peng” të Gjykatës Speciale. “Ajo që i kanë bërë në pesë vitet e fundit është të mbajturit peng. Është një situatë e tmerrshme dhe duhet të dëgjoni zërat në gjithë Evropën që po thonë se kjo është e papranueshme. Nëse doni një sistem të drejtë drejtësie, kjo është tmerrësisht e gabuar,” u shpreh ai.

Akuzat në Hagë padrejtësi ndaj luftës së drejtë të popullit të Kosovës

Vendimi për lirimin e liderëve të UÇK-së duhet të jetë një zhvillim historik që shkon përtej një procesi gjyqësor individual – ai prek vetë narrativën e luftës çlirimtare të Kosovës dhe raportet ndërkombëtare mbi të.  Hashim Thaçi, si një nga figurat kryesore të UÇK-së dhe më pas President i Kosovës, ka qenë për shumë shqiptarë simbol i rezistencës dhe sakrificës. Përballja e tij me akuzat në Hagë u pa nga një pjesë e madhe e opinionit publik si një padrejtësi ndaj luftës së drejtë të popullit të Kosovës.

Richard Grenell, ish-emisar special i Presidentit Trump për dialogun Kosovë–Serbi, ka treguar në disa momente mbështetje për drejtësinë dhe ka ngritur zërin për nevojën e proceseve të paanshme së pari me televizionin ALBTVUSA disa kohë gjatë fushatës zgjedhore presidenciale. Angazhimi i tij, sidomos në planin diplomatik, ka qenë i lidhur ngushtë me ruajtjen e stabilitetit në rajon dhe shmangien e proceseve të politizuara edhe pse i akuzuar si mik i serbëve. Por Grenell në moment nuk ka asnjë pozicion zyrtar në lidhje me Kosovën dhe ndërmjetësimi që bëri në Venezuelë ka shkaktuar reagime dhe kundërshtime në departamentin e shtetit me sekretarin Rubio.

Stili diplomatik i Grenellit 

Richard Grenell ka një vijë të qartë në karrierën e tij diplomatike: ai nuk ndjek gjithmonë protokollin e diplomacisë klasike, por preferon ndërhyrje të shpejta, të drejtpërdrejta dhe me efekt politik të menjëhershëm – një stil që e përdori si ndërmjetësues për dialogun Kosovë–Serbi dhe e ripërdori së fundi në Venezuela që me gjithë lirimin e disa pengjeve çoi në vendosjen e 50 milionë dollarëve kërkesë për kokën e Maduros.

 Në Kosovë (2019–2020), si i dërguar special i Presidentit Trump, Grenell shmangu diskutimet e gjata mbi çështjet historike dhe politike, duke u fokusuar te marrëveshje ekonomike dhe projekte konkrete (linja hekurudhore, marrëveshja për fluturime, energjia).    Ai e paraqiti veten si menaxher marrëveshjesh, jo si negociator ideologjik. Në Kosovë, kjo solli nënshkrimin e Marrëveshjes së Uashingtonit (2020), e cila ishte më shumë një paketë ekonomike e ndërmjetësuar nga SHBA, sesa një zgjidhje e drejtpërdrejtë e statusit politik.    Po bën marrëveshje të fokusuara tek objektiva të prekshme: lirimi i amerikanëve, kthimi i të dëbuarve, zbutje selektive e sanksioneve (p.sh., për Chevron) në Meksikë , njësoj si në rastin e Kosovës, kjo e vendos Grenellin në qendër të suksesit diplomatik, por edhe e ekspozon ndaj kritikave nga brenda administratës (në këtë rast nga Marco Rubio dhe të tjerë).

Ish-Prokurori Jake Smith me sindromën “Anti-Trump”

Nga ana tjetër, Prokurori Jake Smith, në rolin e tij ligjor, si në rastin e Thaçit dhe atë të hetimeve kundër Trump përfaqëson një sistem që shpesh është kritikuar për mungesë të balancës në trajtimin e palëve në konflikt. Megjithatë, çdo vendim për sa i përket liderëve të UÇK-së, nëse mbështetet nga prova të pamjaftueshme ose shkelje procedurale, do të tregojë se drejtësia nuk duhet të bazohet në agjenda politike, por në fakte të qëndrueshme. 

Nga ana tjetër, ishte po ky Jake Smith si prokuror federal i emëruar si këshilltar special për të trajtuar hetime specifike, duke përfshirë disa akuza që lidhen me Presidentin Donald Trump. Raportet nga viti 2023 deri në vitin 2025 sugjerojnë se Smith ka drejtuar hetime për çështje të tilla si trajtimi i dokumenteve të klasifikuara nga Trump ose hetime të tjera ligjore. Ka pasur presion politik dhe publik nga mbështetësit dhe aleatët e Trump, të cilët e kanë kritikuar rolin e Smith si të motivuar politikisht ose të padrejtë. Trump dhe ekipi i tij ligjor kanë denoncuar publikisht këshilltarë specialë si Smith, duke i cilësuar hetimet si një “gjueti shtrigash” ose persekutim. I këtij mendimi është dhe Grenell i cili e lidh qëndrimin anti- Thaçi të Smith me atë anti-Trump.

Në interviste me mua Grenell pat thënë se kur Kosova ishte afër të një marrëveshje me Serbinë. Sipas tij: pasi një grup prokurorësh nuk mundën të gjenin prova kundër Thaçit dhe ish-prokurori tha se nuk kishte asgjë në të, e mbylli dosjen dhe u largua. Haga vazhdoi të shpenzonte dollarë amerikanë dhe Jack Smith kaloi vite gjoja “duke hetuar krimet e luftës.” “Dy ditë më vonë, mora vesh se Smith pat thënë:  “Nuk mund ta mbyll këtë çështje .” Tre apo katër javë më vonë, Jack Smith shpalli aktakuzën kundër Thaçit. Dhe pikërisht para se të vinte në Shtëpinë e Bardhë, Thaçi u dërgua në Hagë dhe ai është ende aty në burg.”

Ç’tregojnë protestat masive në Prishtinë

Mijëra qytetarë u mblodhën në Prishtinë për të protestuar kundër Dhomave të Specializuara për Krime Lufte (njësoj si “Gjykata Speciale”) që gjykon ish-krerët e UÇK-së: Hashim Thaçi, Kadri Veseli, Jakup Krasniqi dhe Rexhep Selimi. Ata akuzohen për krime lufte dhe krime kundër njerëzimit, akuza që ata i mohojnë.

Organizata e Veteranëve të Luftës së UÇK-së (OVL-UÇK) dhe disa partie politike e veteranë të tjerë. Protesta u zhvillua me moton “kundër padrejtësisë” dhe “në mbrojtje të së vërtetës”. Në disa artikuj u tha se gjykata “po deformon historinë e Kosovës” dhe po mundohet “ta njollosë luftën çlirimtare”. Dhomat e Specializuara pranuan prova materiale të dorëzuara nga institucione të Serbisë—si Departamenti i Sigurisë Shtetërore, Ministria e Brendshme dhe Komanda për Kosovën dhe Metohinë.

Kjo ngjarje shkaktoi reagim kritik nga Ministrja në detyrë e Drejtësisë, Albulena Haxhiu, e cila e cilësoi pranimin e këtyre dokumenteve si “thellësisht të papranueshëm”, duke e quajtur si një deformim të rëndë të drejtësisë dhe një fyerje ndaj viktimave të luftës.

OVL-UÇK dhe organizata si SHIL dhe SHFD kritikuan rrëzimin e një mocioni mbrojtës, duke e cilësuar si “zhgënjyes dhe shqetësues për drejtësinë”. Ato paralajmëruan se gjykata po bëhet “mjet për rishkrim të historisë” dhe jo një garant për drejtësi të paanshme.

Një komunikatë e OVL-UÇK kritikoi gjithashtu kufizimet procedurale në Dhomat e Specializuara si pjesë të një “sulm të strukturuar ndaj së vërtetës për luftën çlirimtare” 

Analistët kanë vlerësuar vitin 2025 si “vit i zgjidhjes”, duke theksuar presionet mbi dëshmitarët dhe mungesën e mjaftueshme të aktakuzave për disa krime të pretenduara. Në muajt e fundit, Dhomat Speciale dënuan tri ish-pjesëtarë të UÇK-së me 7 vite burg për pengim të drejtësisë. Gjykimi aktual vazhdoi me dëshmitarë të larguar dhe me dënime për pengim të drejtësisë, por edhe me kritika për procesin dhe paanshmërinë.

Nevoja e një marrëveshje Kosovë -Serbi sa më eminente

Fjalët e Richard Grenell, si ish-i dërguari presidencial për negociatat Kosovë–Serbi, hapin një dritare të qartë mbi një realitet të thjeshtë: “Ballkani ka nevojë jo vetëm për marrëveshje politike, por për një themel të fortë ekonomik, këtë ai e ka cituar  edhe në një intervistë me mua gjatë fushatës elektorale. Grenell kujton se Presidenti Trump e udhëzoi të mos humbiste kohë në retorika politike, por të punonte për zhvillimin ekonomik — për të krijuar vende pune të paguara mirë, për t’i dhënë shpresë të rinjve dhe për t’i mbajtur ata në vendin e tyre. Qëllimi ishte i qartë: ekonomia të bëhej ura që lidh popujt, duke zbutur konfliktet e trashëguara. 

Ky koncept është më tepër idealist dhe parë me syrin e biznesmeni se ekonomia i zgjidh të gjitha, dhe kjo ishte para se vetë Trump të ndeshej me realitetin kokëfortë të luftës dhe paqes si me Rusinë dhe Ukrainën dhe Gazën dhe Izraelin kur interesat janë territoriale përtej atyre ekonomike.

Por në të njëjtën kohë doli ideja e shkëmbimit të territoreve, të cilin Grenell e mohon se ka qenë objekt i bisedimeve dhe që ai të kishte pasur dijeni. Edhe pse koncepti pat qarkulluar qysh nga fillimi i viteve 2000, ai u bë realisht temë serioze ndërkombëtare vetëm më 2018 me promovimin nga Hashim Thaçit m e mbështetjen e Edi Ramës ( të Sorosit Ballkani i, Hapur” dhe gatishmërinë e Aleksandar Vuçiçit  për ta diskutuar, të lehtësuar në heshtje nga disa figura ndërkombëtare si Mogherini e Bolton, por qe  kundërshtuar fuqishëm nga Gjermania dhe një pjesë e madhe e BE-së. 

Në intervistë me mua Grenell tha se problemi i kufijve, nuk kishte qenë temë e bisedës dhe se ideja ishte futur nga këshilltari Bolton dhe ishte kundërshtuar fuqishëm nga zonja Merkel.

Në një konferencë shtypi në Berlin, kancelarja Angela Merkel , aso kohe pat thënë se : “Kufijtë e shteteve të Ballkanit Perëndimor janë të vendosur dhe të palëvizshëm… Kjo duhet të thuhet përsëri dhe përsëri, sepse herë pas here shfaqen tentativa për të diskutuar kufijtë, dhe ne nuk mund ta lejojmë atë.” 

Dhe pse ne interviste Grenell pohoi se kjo nuk ishte tema e takimit, por edhe po te hidhej aty, ne e kishim të qartë reagimin e znj. Merkel më 2018, për idenë e korrigjimit të kufijve Kosovë–Serbi kur pat deklaruar se : “Integriteti territorial i shteteve në Ballkan nuk është monedhë që mund të shkëmbehet për një paqe afatshkurtër.” 

“UÇK është lavdi, jo akuzë”

Por çdo zhvillim ekonomik ka nevojë për një themele të forta kombëtare dhe për një të vërtetë historike të pandryshueshme. Për shqiptarët, ky themel është Lufta Çlirimtare e UÇK-së — një epope e përmasave historike, që i dha fund një epoke shtypjeje dhe i hapi rrugë lirisë. UÇK-ja nuk ishte vetëm një formacion ushtarak; ajo ishte vetë zemra e kombit në momentin më kritik, një sakrificë që ndryshoi përjetësisht hartën politike të Ballkanit dhe fatin e shqiptarëve.

Sot, kjo histori përballet me një sfidë të re: deformimin e saj. Gjykata Speciale e Hagës, e krijuar jashtë territorit të Kosovës dhe me varësi të dukshme nga faktorë të jashtëm, ka dhënë deri më tani një bilanc të padrejtë — shumicë të akuzuarish shqiptarë dhe pakicë serbësh, duke krijuar një narrativë të rrezikshme që e zbeh realitetin e krimeve të luftës. Ky është një rrezik jo vetëm për imazhin e UÇK-së, por për vetë të ardhmen e kombit, sepse historia e shtrembëruar është një armë po aq e rrezikshme sa edhe agresioni ushtarak. 

Në thelb, lirimi i tyre do të ishte jo vetëm një lehtësim personal për individët e akuzuar, por edhe një rehabilitim i pjesës së historisë së Kosovës që lidhet me luftën për liri. Ky moment duhet të shërbejë si thirrje për bashkim kombëtar dhe për të forcuar imazhin e Kosovës si një shtet që respekton drejtësinë, por nuk lejon që ajo të përdoret si mjet presioni politik.

Pikërisht protesta e 7 gushtit nuk është një ngjarje e zakonshme. Ajo është një thirrje e ndërgjegjes kombëtare, një manifestim i krenarisë dhe i mbrojtjes të së vërtetës. Është një ribashkim popullor që i kujton botës se pa sakrificën e UÇK-së, nuk do të kishte as shtet të pavarur, as mundësi për zhvillim ekonomik, as marrëveshje tregtare e as hapje kufijsh. Ata dërguan mesazhin e qartë: që historia e Kosovës nuk mund të ribëhet nga të huajt.

Njohja e dyanshme mes Serbisë dhe Kosovës. A është e mundshme?

Propozimi amerikan për njohje të dyanshme mes Serbisë dhe Kosovës, që po përmendet tani në kontekstin e Presidentit Trump, lidhet me disa arsye strategjike dhe politike që bashkohen në këtë moment:

Presidenti Trump, ka interes të tregojë rezultate të prekshme në politikën e jashtme. Një marrëveshje historike mes Kosovës dhe Serbisë do të shërbente si shembull i aftësisë së tij për të zgjidhur konflikte të vjetra, sidomos në një rajon ku edhe administratat e mëparshme amerikane nuk kanë arritur zgjidhje përfundimtare.

Richard Grenell ka qenë emisar i posaçëm për dialogun Kosovë–Serbi dhe ka ruajtur kontakte të forta në të dyja palët. Ai ka interes ta përmbyllë procesin që nisi gjatë mandatit të tij, dhe momenti i tanishëm i shërben për të rikthyer vëmendjen te diplomacia e administratës Trump.

 Me lirimin e mundshëm të liderëve të UÇK-së, rritet disponimi politik në Kosovë për të marrë vendime të mëdha dhe për t’i dhënë fund disa pengesave historike. Në këtë klimë, një marrëveshje e njohjes së dyanshme do të kishte më pak rezistencë nga ana e opinionit publik.

Për SHBA-të, njohja e ndërsjellë do të stabilizonte rajonin e Ballkanit, do të rriste ndikimin amerikan në raport me BE-në dhe Rusinë, dhe do të mbyllte një nga dosjet më problematike të pasluftës në Evropë.

Beogradi dhe Prishtina janë nën presion për shkak të krizave ekonomike, energjetike dhe të sigurisë. SHBA mund të shfrytëzojë këtë moment për të ofruar stimuj ekonomikë dhe politikë në këmbim të njohjes së ndërsjellë.

Në thelb, ndodh tani sepse është një kombinim i interesit të Trump, i klimës së re politike pas zhvillimeve në Hagë, dhe i momentit të favorshëm diplomatik ku të dyja palët mund të pranojnë kompromis për të marrë mbështetje të madhe ndërkombëtare.

Dhe propozimi  i kongresistes republikane Claudia Tenney e caktuar si bashkwkryesuese Kaukusit serb në Dhomën e Përfaqësuesve të SHBA-së, e angazhuar në çështjet që lidhen me të drejtat e serbëve në Kosovë, duke përfshirë edhe legjislacionin lidhur me marrëveshjen e Brukselit të vitit 2013, nuk vjen tani më kot.

Më 25–30 korrik 2025, Tenney dhe Chrissy Houlahan (demokrate) i dërguan një letër presidentit amerikan Donald Trump, duke i bërë thirrje që të ndërmjetësojë një marrëveshje normalizimi që të përfshijë njohjen reciproke ndërmjet Kosovës dhe Serbisë. Në letrën e publikuar në rrjetet sociale, ato theksuan se ky është një moment unik historik për paqe afatgjatë në rajonin e Ballkanit, duke sugjeruar edhe një vizitë të mundshme të Trump-it në të dyja vendet si pjesë e procesit ndërmjetësues. Ky veprim u përshëndet nga ekspertë dhe media si një impuls i ri drejt një marrëveshjeje finale, duke vënë theksin në rëndësinë e një marrëveshjeje të qëndrueshme për paqe në rajon. Kjo letër edhe pёr shkak të lidhjeve të Tenney me lobin serb duhet të ketë marrë miratim nga Beogradi  pёr të zbutur presionin amerikan të presidentit Trump në lidhje me marrëdhëniet e Serbisë me Rusinë.

Kjo deklaratë për ndërmjetësim nga lobi serb, mund të shihet si frikë e Serbisë  për një marrëveshje që do të anonte më shumë nga Kosova, duke pasur parasysh lidhjet e Vuçiçit me Rusinë ,situatën e vështirë të tij politike në Serbi, dhe përkrahjen që Trump hapur i ka bërë Presidentes Osmani edhe pse ka mënjanuar disi Kurtin. 

Përdorimi i ndikimit amerikan për arritjen e një marrëveshjeje normalizimi

Në këtë kuptim, mesazhi i Grenell për fokusin tek ekonomia dhe mesazhi i protestës për mbrojtjen e historisë nuk janë të ndara — ato janë dy anët e së njëjtës medalje. Ekonomia ndërton të ardhmen, historia ruan shpirtin e kombit. Pa njërën, tjetra është e rrezikuar.

Gjatë presidencës së Trump (2017–2021), SHBA vazhdoi të mbështesë Kosovën në arenën ndërkombëtare, përfshirë forcimin e marrëdhënieve ushtarake dhe diplomatike.

Në vitin 2020, administrata Trump ndërmjetësoi një marrëveshje ekonomike midis Kosovës dhe Serbisë në Shtëpinë e Bardhë, por marrëveshja nuk përfshinte njohjen reciproke zyrtare, dhe temat kryesore politike mbetën të pazgjidhura. Trump shfaqi mbështetje të fuqishme për njohjen e Kosovës, por nuk insistoi në presion të fortë ndaj Serbisë për njohje reciproke. Albin Kurti është kryeministri i Kosovës, i njohur për qëndrimet e tij të forta kombëtare dhe shpesh kritik ndaj ndërhyrjeve të jashtme që cenojnë sovranitetin e Kosovës. Në periudha të ndryshme, Kurti kritikoi disa nga kushtet e vendosura nga SHBA në marrëveshjet ekonomike që nuk trajtonin çështjet politike thelbësore si njohja reciproke. 

Kurti ka shprehur edhe herë pas here rezerva ndaj disa ndërmjetësimeve amerikane, duke kërkuar që ato të jenë të balancuara dhe të respektojnë sovranitetin e Kosovës. Në nivel politik, figura si Claudia Tenney (përmendur më parë) kanë tentuar të nxisin një rol të Trump në ndërmjetësim, e pranueshme edhe për kryeministrin në detyrë Albin Kurti i cili ka folur, për njohje reciproke nga Serbia. 

Shqiptarët, kompleksi i inferioritetit dhe rasti i Kosovës me Gjykatën Speciale

Kompleksi i inferioritetit tek shqiptarët nuk mbetet vetëm tek fushat e kulturës, gjuhës apo modës – ai shpesh merr formë politike dhe juridike, duke bërë që udhëheqësit tanë të pranojnë marrëveshje ose struktura që vende të tjera nuk do t’i pranonin kurrë pa kushte të forta.

Rasti më i freskët dhe i rëndë është ai i Kosovës dhe pranimi i Gjykatës Speciale, një strukturë gjyqësore e krijuar jashtë vendit, me gjyqtarë e prokurorë të huaj, për të hetuar ekskluzivisht ish-udhëheqësit e Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës.

Trashëgimi nga periudha e pasluftës – Pas vitit 1999, vendimmarrja kryesore në Kosovë ishte e kontrolluar nga UNMIK-u, më pas nga EULEX-i dhe ambasadat kryesore. Kjo krijoi një kulturë politike ku “po nuk e tha i huaji, nuk vlen”. Mungesë përvoje shtetformuese – Udhëheqësit e dalë nga lufta nuk kishin një traditë të gjatë qeverisjeje; për shumë vendime madhore prisnin miratimin nga Brukseli ose Uashingtoni. Presioni diplomatik – BE dhe SHBA e paraqitën Gjykatën Speciale si “test besnikërie” dhe “garanci për të ardhmen e Kosovës në perëndim”. Në vend që të kërkonin rishikim të mandatit apo garanci të barazisë para ligjit, udhëheqësit kosovarë e pranuan në formën më të ashpër.

Pranimi pa kushte  qe shenja e kompleksit

Hashim Thaçi dhe klasa politike e asaj kohe pranuan vetë tezat e huaja për krijimin e Gjykatës Speciale: U legjitimua ideja se vetëm gjyqtarët e huaj mund të bëjnë “drejtësi të paanshme”. U pranuan rregulla procedurale që shpesh janë më të rënda se në gjykatat ndërkombëtare për krime lufte. Nuk u kërkua balancë për hetimin e krimeve të palës serbe – njëanshmëri që asnjë vend normal nuk do ta pranonte.

Kjo nuk ndodhi vetëm nga frika e sanksioneve diplomatike, por edhe nga një bindje e brendshme se “ne nuk jemi të aftë të gjykojmë vetë” dhe se “mirë është si thonë të huajt”.

Për pasojë u bë dëmtimi i sovranitetit juridik – Kosova ka një gjykatë që nuk është as plotësisht e saj, as plotësisht ndërkombëtare, por e vendosur jashtë vendit dhe mbi institucionet e Kosovës. Goditja e imazhit të luftës së UÇK-së – Duke pranuar të vetmin narrativ të të huajve për “krimet e luftës”, Kosova dobësoi argumentin e vet historik dhe moral. Dobësim politik i udhëheqjes – Thaçi dhe bashkëpunëtorët e tij, që mendonin se po fitonin pikë me ndërkombëtarët, përfunduan të izoluar dhe të akuzuar nga po ata ndërkombëtarë.

Kjo histori është shembull klasik se si kompleksi i inferioritetit përkthehet në vet shkatërrim politik:

Udhëheqësit e Kosovës menduan se duke treguar bindje absolute ndaj kërkesave të huaja, do të garantonin mbështetje të përhershme ndërkombëtare.

Në fakt, pranuan një mekanizëm që më pas u përdor kundër tyre dhe kundër vetë narrativës së pavarësisë së Kosovës. Ironikisht, kjo i dha Serbisë një mjet të fuqishëm propagandistik, duke e paraqitur luftën çlirimtare si kriminale.

Mësimi që nuk duhet harruar

Kompleksi i inferioritetit nuk është vetëm ndjesi e brendshme – është një sëmundje politike që mund të shkatërrojë arritjet kombëtare në tavolinën e negociatave. Rasti i Gjykatës Speciale duhet të mbetet një shembull i hidhur: kur nuk beson tek vetja, do të shkruash historinë me fjalët e të tjerëve – dhe ata rrallë e shkruajnë në favorin tënd.

Prandaj, sot shqiptarët duhet të jenë të bashkuar në disa fronte: të punojnë për një zhvillim ekonomik që mban të rinjtë në vend në Kosovë, të sigurojnë sovranitet mbi tërësinë territoriale dhe të mbrojnë me vendosmëri të vërtetën e luftës çlirimtare. 

Vetëm  kështu sigurojmë që sakrifica e djeshme të mos shkojë dëm dhe që e nesërmja të ndërtohet mbi themele të forta. 

Dhe që besojmë tek ndërkombëtarët duhet që Grenell/ Amerika  të realizojë premtimin e tij për lirimin e Thaçit me shokë, ashtu siç ma pat premtuar me gojë mua vetë ai gjatë një interviste.

Prof. Milazim KRASNIQI/

E kaluara e kombeve dhe e shteteve të Ballkanit nuk ndihmon aspak asnjë përpjekje që provohet të bëhet për bashkëpunimin ose integrimin miqësor e paqësor të tyre as në shekullin XXI, kur integrimi dhe globalizimi ka përthekuar edhe rajone shumë më problematike se sa ky rajon. Ndonëse ka një pjesë të historisë, e cila do të mund të ndihmonte atë projekt bashkëpunimi e integrimi, por pikërisht ajo pjesë e historisë injorohet dhe tentohet me çdo kusht që të harrohet. Ajo pjesë e historisë ku banorët e këtij rajoni kanë jetuar kryesisht në paqe e deri dikund edhe në harmoni, përfshin një periudhë të gjatë të sundimit Osman (jo gjithë periudhën.) Shekujt XVI-XVIII mund të përfshihen në këtë vlerësim, ndërsa nga shekulli XIX, kur fillon formimi i kombeve balkanike, fillojnë edhe konfliktet dhe kasaphanat, që kulmojnë me luftërat ballkanike, të cilat paraqesin shembuj të lemerishëm të mizorive ndërmjet kombeve të Ballkanit. Faktikisht në këtë periudhë fillon të përdoret edhe termi Ballkan dhe ballkanizim, për ta shprehur copëtimin e territoreve dhe mizorinë, në emër të kauzave iracionale kombëtare.

Po nga erdhi ai pasion për mizori, pas disa shekujsh bashkëjetese në një perandori shumëkombëshe, ku të krishterët e Ballkanit e kishin statusin e një mileti (populli) të veçantë, pa asnjë tentim që të osmanizoheshin? Kryeshkakun e këtij shpërthimi barbar të dhunës, studiuesja e famshme, Maria Todorova, e ka identifikuar te ndikimi i kombeve të mëdha evropiane, Fuqive të Mëdha, mbi projektet nacionale të ballkanasve. Kombet e mëdha evropiane i kanë nxitur drejt kombformimit, duke ua mësuar përdorimin e dhunës, spastrimit etnik dhe gjenocidin, si mjet për arritjen e qëllimeve kombëtare. Todorova konstaton se në pasionin për shkaktimin e kasaphanave, ballkanasit mbeten joeuropian në krahasim me europianët: “ Me të vërtetë, ka diçka që është qartazi joeuropiane në faktin që Ballkani asnjëherë nuk mundi të arrijë- përmasat e kasaphanave europiane.” Sidoqoftë, të nxitur nga sponsorët e mëdhenj evropianë, ballkanasit e filluan me mjete gjenocidale Luftën e Parë Ballkanike, me pretekst të dëbimit të Perandorisë Osmane nga Ballkani, por esencialisht me synimin që të copëtonin territoret e popujve që nuk bënin pjesë në aleancën ballkanike (malazezët, serbët, bullgarët e grekët.) Nga shikimi më i përciptë në hartë, menjëherë shihet se caku kryesor ishte copëtimi i territoreve ku jetonin shqiptarët. Zbatimi i atij komploti të katër shteteve ortodokse, rezultoi me gjenocid kundër muslimanëve në Ballkan, me objektivin kryesor kombin shqiptar. Ndërsa Lufta e Dytë Ballkanike u shndërrua në kasaphane ndërmjet vetë aleatëve të krisherë ortodoks (serbëve, grekëve e edhe rumunëve kundër bullgarëve.)

Nga arroganca e ballkanasve që u farkua në dy luftërat ballkanike, veçmas nga arroganca e serbëve, u provokua edhe Lufta e Parë Botërore (1914-1918), e cila pastaj e përfshiu në kasaphanë mbarë Europën. Në fund të asaj lufte u zhbënë perandoritë habsburge, osmane e ruse, me ç’rast në territoret e dy të parave u formuan një numër shtetesh sllave, të cilat në atë mënyrë e ballkanizuan edhe një pjesë të madhe të Evropës Qendrore. Ndërsa, në Rusi triumfoi bolshevizmi, një ideologji që do të bëhej vrastare për një pjesë të madhe të Evropës dhe të Ballkanit. Ndryshimet e mëdha gjeopolitike e ideologjike që ndodhën, përgatitën edhe klimën për Luftën e Dytë Botërore, e cila ishte shumë më gjakatare se sa e para.

Pra, virusi i mizorisë që i kishin injektuar kombet e mëdha evropiane në kombet e vogla ballkanike, duke ua mësuar spastrimin etnik dhe gjenocidin, u përhap si epidemi shkatërrimtare edhe në vetë kombet e mëdha evropiane. Në kujtesën e kombeve të sotme ballkanike kanë mbetur përvojat e tmerrshme të luftërave ballkanike dhe të luftërave botërore, ndërsa periudhën e jetës në paqe e harmoni nën sundimin Osman, praktikisht e kanë injoruar dhe e kanë harruar. Prandaj narracionet e këtyre historive janë të pafuqishme, në ndonjë tentativë për ta jetësuar jetën në paqe dhe integrimin e kombeve dhe shetteve të sotme ballkanike.

As Bashkimi Evropian, me ofertën e vet ekonomike, kulturore e gjeopolitike, nuk po arrinë ta shërojë plagën e infektuar para më shumë se një shekulli. Në fakt, Bashkimi Evropian ka bërë vetëm përpjekje parciale. Pranimi në Bashkimin Evropian i Greqisë, Bullgarisë, Rumanisë e Kroacisë, faktikisht nuk ka prekur fare në plagën e infektuar të Ballkanit. Plaga e hapur e të kaluarës është në Maqedoninë e Veriut, në Kosovë, në Bosnjë e Hercegovinë dhe në Malin e Zi. Kjo është harta që mbartë pasojat e Krizës Lindore, të provokimit të Luftës së Parë Botërore, të zhbërjes së një shteti sovran – Malit të Zi dhe të spastrimti etnik e gjenocidit në vitet 1998-199 në rastin e Kosovës. Bashkimi Evropian përkatësisht kombet e mëdha evropiane, francezët, gjermanët, italianët e anglezët nuk kanë gjetur asnjë formulë si mund të shërohet plaga të cilën ata e kanë hapur para më shumë se një shekulli në këto hapësira. Prandaj, herë bëjnë njërin sy qorr, herë u rikthehen ideve të vjetra imperialiste, por as kanë vrasje ndërgjegjeje e as aftësi për ta mbyllur krizën. Kjo u pa më së miri në kohën e luftës në Bosnje (1991-1995) dhe në luftën në Kosovë (1998-1999.) Po të mos ishte vendosmëria e Shteteve të Bashkuara të Amerikës, që imponuan Marrëveshjen e Dejtonit (1995) dhe atë të Kumanovës (1999), turpi do ta mbulonte Bashkimin Evropian, njësoj si në kohën e luftërave ballkanike, kur jo vetëm që nuk e ndaluan gjenocidin serb, kundër shqiptarëve, po në fakt i fshehën edhe informacionet e konsujve dhe të gazetarëve.

Paaftësia dhe pafytyrësia e Bashkimit Evropian u pa edhe kur Bullgaria e bllokoi procesin e integrimit të Maqedonisë së Veriut. Brukseli rrudhi krahët dhe e la mundësinë që Bullgaria dhe Maqedonia e Veriut të gjejnë zgjidhje në biseda dypalëshe. E lanë të kërkojnë zgjidhjen Bullgaria e Maqedonia e Veriut, që po të mos ishte inxhinieringu brutal i Fuqive të Mëdha Evropiane, do të ishte zgjidhur me kohë, me krijimin e një shtet-kombi bullgar, kur kombi i sotëm maqedonas nuk ekzistonte. Nëse arrihet tash një marrëveshje lidhur me të kaluarën e komplikuar dhe të mjegulluar, pas formimit të kombit maqedonas, do të jetë meritë e vetë këtyre dy shteteve e aspak e Bashkimit Evropian. Zgjidhja është e mundshme, nëse mbahet para sysh alarmi i Bojko Borisovit: “Nuk dua të jap kurrfarë komentesh për NATO-n , duke pasur para sysh se në anën e majtë, në Detin e Zi, e kemi Krimenë, në anën e djathtë Stambollin, ndërsa prapa nesh Kosovën.” Pra, Borisov po thoshte se nuk lejohen aventura dhe se nuk ka siguri jashtë NATO-s. Ky është një pragmatizëm, nga i cili duhet të mësojnë edhe liderët e Maqedonsië së Veriut, po edhe të Kosovës, Shqipërisë, Malit të Zi dhe Bosnjë e Hercegovinës. Bile Maqedonia e Veriut, Kosova, Mali i Zi dhe BeH, janë në pozitë shumë më të keqe se sa Bullgaria, për ç’arsye u duhet edhe më shumë pragmatizëm.

Ombrella e NATO-s këtyre shteteve u duhet veçmas që të shpëtojnë nga komplotet ruse, të cilat alternohen në vazhdimësi, me synim që rajonin ta mbajnë në gjendje jostabiliteti, me çka Rusia mund t’i bëjë më lehtë presion Bashkimit Evropian po edhe NATO-s. Sikundër dihet, në Malin e Zi ka pasur tentativë për vrasjen e Gjukanoviqit, në Maqedoni u tentua të nxitej gjakderdhje dhe kaos në prill 2017. Sulmi terrorist në Banjskë më 24 shtator 2023 ishte brenda këtij skenari. Pra, jo vetëm e kaluara, por as e tashmja e shteteve ballkanike nuk po mundëson bashkëpunim e integrim miqësor e paqesor të këtyre shteteve, ngase nxitja për konflikte e përçarje sërish vjen nga jashtë, nga Rusia në rend të parë, por pa dyshim edhe nga disa shtete perëndimore.

Dr. Nikollë Loka/

Homogjeniteti i popullsisë, që synohej të arrihej në shtetet evropiane, ishte relativ, sidomos në Gadishullin Ballkanik, për shkak të përzierjeve të mëdha të popullsisë, që e bënte të pamundur ekzistencën e shteteve tërësisht “të pastra” nga pikëpamja etnike. Pavarësisht vështirësive, disa nga shtetet ballkanike si: Greqia, Jugosllavia dhe Turqia, përpiqeshin vazhdimisht për të arritur një farë homogjenizimi të popullsisë së tyre dhe, në periudhën ndërmjet dy luftërave botërore, u angazhuan në spastrime etnike, ku më së shumti e pësuan shqiptarët. Në përgjithësi, shtetet e reja do të dëshironin t’i mbanin pakicat kombëtare nën kontroll dhe, nëse do të ishte e mundur, t’i inkurajonin të vendoseshin në vendet e tyre amtare (Janjetović, 2012: 67–68).

Të bindur thellësisht mbi të drejtën historike të kombeve të tyre mbi Kosovën dhe Maqedoninë e Veriut, udhëheqësit serbë dhe malazezë kishin për qëllim që t’i deshqiptarizonin territoret e banuara me shqiptarë. Një pjesë e opinionit serb dhe malazez e kërkonte hapur largimin e shpejtë të tyre. Nikolla Pashiq, që ishte Kryeministër i Serbisë në vitet 1909 – 1918 dhe 1918 – 1926, e llogariste këtë projekt të realizueshëm në njëzet vjet, duke u nisur nga praktika e mëparshme e dhunës, pas fitimit të tokave shqiptare nga Kongresi i Berlinit(Roux, 1992: 187–188).

Pas pushtimit të trojeve shqiptare, Qeveria jugosllave ndoqi një politikë që synonte më shumë integrimin e territoreve të fituara sesa të banorëve që jetonin në to. Ajo vendosi nën administrim efektiv rajonet shqiptare; pastaj dërgoi kolonë serbë e malazezë për të forcuar elementin sllav dhe kundërshtoi çdo zhvillim të pavarur kulturor të shqiptarëve(Roux, 1992: 188-189), si dhe ushtroi dhunë e terror, vrasje, burgosje, shpronësime për t’i detyruar shqiptarët të shpënguleshin.

Shtetet e ndryshme lidhën edhe marrëveshje për shpërnguljen e shqiptarëve, pa i pyetur ata. Kështu Turqia lidhi marrëveshje me Greqinë dhe Jugosllavinë për shkëmbimin e popullsisë, ku shqiptarët, të trajtuar arbitrarisht si turq, u zhvendosën me shumicë në Anadoll, duke zëvendësuar popullsinë greke që kaloi në Greqi. Duhet të theksohet se, menjëherë pas përfundimit të Luftës së Dytë Ballkanike, nisi një fluks i konsiderueshëm emigrimi i detyrueshëm i shqiptarëve drejt Turqisë dhe Shqipërisë. Së pari u dëbuan pronarët e çifligjeve me origjinë turke ose shqiptare, të cilët, të zhveshur nga pronat e tyre, u detyruan të largoheshin nga vendi. Sipas Eqrem Libohovës:“Tërheqja e kosovarëve në Turqi ishte interes i Turqisë dhe jugosllavët çdukjen e shqiptarëve duan ta siguronin me çfarëdo mënyre dhe, posaçërisht, në mënyrë paqësore, me anë të dërgimit të kosovarëve në Turqi, pasi kishte përputhje interesash të dy shteteve” (Libohova, 1938: 479).

Informatorët që punonin për llogari të jugosllavëve dhe turqve përpiqeshin t’i bindnin kosovarët myslimanë se “Shqipëria është e krishterë dhe, nëse shkonin atje, do të merrnin fenë e krishterë”. Sipas raporteve të shtypit jugosllav në vitin 1925, Turqia ishte e gatshme të pranonte 30 000 myslimanë nga Serbia dhe 50 000 të tjerë në vitin 1926. Edhe pse këto raporte as nuk u konfirmuan dhe as nuk u mohuan nga pala turke, ato i bënë jugosllavët të besonin se Turqia do të mirëpriste me dëshirë të gjithë refugjatët myslimanë, sapo të kishin shitur pronat e tyre(Schad, 2016: 436).

Shkalla, në të cilën autoritetet jugosllave ishin të etura për të nxitur banorët e padëshiruar që të largoheshin nga vendi, demonstrohet nga praktika administrative në vitin 1933, kur rregullat e vizave të daljes u thjeshtuan deri në pikën, ku as edhe një nënshkrim nuk kërkohej nga personi në fjalë; një nënshkrim i një zyrtari jugosllav ishte i mjaftueshëm për nxjerrjen e letrave dalëse(Schad, 2016: 437–438). Me qëllim që elementi shqiptar të zhdukej nga Kosova, Qeveria u kishte lëshuar pasaporta edhe kaçakëve që kishin dalë nëpër male.

Nga viti 1930, qeveria e Beogradit u përpoq ta bindte Qeverinë e Ankarasë për të rënë dakord për transferimin e 300 – 400 mijë shqiptarëve nga Jugosllavia në Anadoll. Në fillim të viteve 1930, në Jugosllavi ishin gati 550 000 shqiptarë dhe dy të tretat prej tyre jetonin në Kosovë. Qeveritarët turq i morën parasysh propozimet jugosllave, të cilat u bënë shumë tërheqëse kur Beogradi ofroi burime financiare të konsiderueshme për rivendosjen e emigrantëve në Anadoll. Ankaraja e pa këtë rast si mundësi për vendosjen e masës së shqiptarëve në Kurdistanin turk, në mënyrë që të dobësonte dhe kontrollonte më mirë elementin kompakt kurd (Della Rocca, 2015: 34).

Në vitin 1933, në Beograd, filloi puna për përpilimin e një konvente me shtetin turk që kishte si synim shpërnguljen e shqiptarëve të Kosovës, duke i deportuar në viset e Turqisë. Qeveria e Stojadinoviqit themeloi një Komitet Ndërministror, si dhe hartoi një projekt për shpërnguljen e shqiptarëve. Qëllimi jugosllav ishte që shqiptarët të shpërnguleshin në masë drejt Turqisë, kurse pjesa tjetër që mbetej në Jugosllavi të asimilohej nga mbizotërimi i popullsisë sllave, duke filluar menjëherë nga zonat kufitare pranë Shqipërisë e pastaj në brendësi të vendit (Bajrami, 2019: 209).

Numri i shqiptarëve të larguar nga Jugosllavia për në Turqi deri në vitin 1930 kishte arritur në 130 mijë vetë (Loka, 2021: 153). Zyrtarët në Beograd nuk ishin të kënaqur me këtë shifër, prandaj, që ta përshpejtonin procesin, kërkuan ta institucionalizonin me një marrëveshje ndërshtetërore me Turqinë. Që nga viti 1933 e në vijim, pati diskutime serioze ndërmjet Qeverisë Jugosllave dhe asaj Turke për dëbimin në Turqi të një numri shumë të madh të shqiptarëve myslimanë, të cilët zyrtarisht paraqiteshin si “turq”. Kryeministri jugosllav Stojadinoviqi kishte pohuar se “me turqit kishin rënë dakord që emigrimi të zgjaste për një periudhë nëntëvjeçare” (AQSH, F. 251, V. 1939, D. 70, fl. 60–62). Më 1935, Qeveria Turke u ofrua që të pranonte 200 mijë sish, një shifër që në shkallën e synimit të Qeverisë Jugosllave, ishte shumë më e lartë se numri i përgjithshëm i turqishtfolësve të regjistruar në vitin 1921 (Malcolm, 366).

Më 11 korrik të vitit 1938, në Stamboll u përafrua Konventa turko-jugosllave, me të cilën parashihej që, brenda harkut kohor 1939-1944, nga Jugosllavia të shpërnguleshin 40 mijë familje shqiptare myslimane, ose mbi 200 mijë banorë. Sipas asaj Konvente, shpërngulja duhej të fillonte nga 1 korriku i vitit 1939. Palët në bisedime këtë hapësirë kohore e kishin lënë për shkak të kryerjes së të gjitha formaliteteve, si nënshkrimi, përkatësisht ratifikimi i Konventës, hartimi i listave të popullsisë që parashikohej të shpërngulej në vitin e parë, sigurimi i mjeteve, etj.

Por, vdekja e Kryetarit të Turqisë, Mustafa Qemal Ataturkut, më 10 nëntor 1938 dhe rënia e Qeverisë Stojadinoviq në mars të vitit 1939 ishin shkaqet kryesore për vonesën e nënshkrimit të Konventës (Lita, 2019: 90–91).

Pas vizitës së fundit të Ministrit të Jashtëm turk, Ruzhdi Aras, në Beograd, u rrit më shumë prirja e jugosllavëve për të dëbuar popullsinë shqiptare, në mënyrat dhe format nga më të ndryshmet. Ministri turk në Beograd Tefik Ruzhdi fliste për synimin që nga Serbia të pranoheshin 300 – 400 mijë myslimanë, të cilët do të duhej të sistemoheshin në tokat e kurdëve të shpërngulur. Në Turqi tashmë po zhvillohej fushata për të krijuar atmosferën e emigrimit dhe pranimit të “ të gjithë myslimanëve tanë nga Jugosllavia”, – siç shkruante gazeta “Haber” (15 korrik 1935) në një artikull me titullin “Shqiptarët dhe boshnjakët janë nga fisi turk”. Konsulli shqiptar në Stamboll, nga “një mik” i tij në Ankara, u informua se prapa këtij artikulli qëndronte vetë Ataturku (Bakalli, 2021: 142). Në Parlamentin Turk, Kryeministri Ismet Inonu kishte deklaruar se ishte program kombëtar turk që tokat e boshatisura të Turqisë të populloheshin me emigrantë, të cilët “do të turqizohen”, gjë që nënkuptonte edhe myslimanët jo turq (Bakalli, 2021: 141-142).

Përkundër kësaj, diplomacia shqiptare nuk rreshti me demarshet pranë Ankarasë në mënyrë që kjo të hiqte dorë nga kombinimet me Beogradin, të cilat do të rezultonin me spastrimin etnik të Kosovës dhe viseve të tjera të banuara me shumicë shqiptare. Personalitete të shquara shqiptare si Hasan Prishtina, Fan Noli, Kadri Prishtina, tre klerikët katolikë: Shtjefën Kurti, Gjon Bisaku dhe Luigj Gashi, iu drejtuan Lidhjes së Kombeve për mbrojtjen e të drejtave të pakicës shqiptare në Jugosllavi dhe arritën ta ndërkombëtarizojnë këtë problem. Përfaqësuesit diplomatikë shqiptarë të vendosur në Beograd, Ankara, Athinë, Sofje, Bukuresht etj., si dhe konsujt shqiptarë në Shkup dhe në Manastir, përcollën hap pas hapi dhe me shqetësim të theksuar jo vetëm profesional, por edhe kombëtar çdo çështje që lidhej me shpërnguljen. Ajo që e bënte edhe më serioze këtë situatë ishte një fjalim i ministrit të Brendshëm turk, Şükrü Kaya, në Asamblenë e Madhe Kombëtare, i cili kishte deklaruar se nga Jugosllavia do të silleshin në Turqi 800 mijë emigrantë “turq”. Kjo deklaratë i shtoi edhe më shumë dyshimet e autoriteteve shqiptare ndaj qeverisë turke. Sipas Rauf Ficos, kjo mjaftonte për të treguar se deri në ç’pikë do të mbaheshin “premtimet” e Ankarasë(Bello, 2014: 193).

Që të ndërpritej shpërngulja e shqiptarëve nga Jugosllavia në Turqi, në qershor të vitit 1935, veç të tjerash, diplomacia shqiptare ndërmori veprime konkrete. Deputetët Fejzi Ali Bej Dibra, Hysen Vrioni, Maliq Bushati, Eshref Frashëri e Asim Gjakova, nëpërmjet deputetit të mirënjohur Jakup Kadri Beu, bënë protestë të ashpër pranë qeverisë turke në Ankara(Hoti, 1997: 116).

Nga burimet dhe dokumentacioni i kohës vihet re se, me gjithë seriozitetin dhe ndjeshmërinë e madhe që tregohej në këtë drejtim, shteti shqiptar vazhdimisht ndoqi një politikë konstante në raport me këtë çështje, e cila vinte duke u forcuar paralelisht me konsolidimin e vetë këtij shteti (Syla, 2020). Çdo ngjarje që përkonte me problemin e shpërnguljes së shqiptarëve nga Kosova dhe nga trevat e tjera, ndiqej me mjaft vëmendje e shqetësim profesional, pse jo edhe kombëtar, nga përfaqësuesit diplomatikë shqiptarë në Legatat shqiptare në Beograd, kryekonsullatën në Shkup, konsullatën në Manastir, si dhe në Legatat Shqiptare në Greqi, Turqi, Bullgari, Rumani etj. Ministria e Punëve të Jashtme, Kryeministria, Presidenca, e më vonë Oborri Mbretëror, kishin në çdo moment një tablo të qartë të procesit të të larguarve nga Kosova dhe viset e tjera dhe, krahas kësaj, propozonin ide konkrete në funksion të zgjidhjes, të cilat shpeshherë u realizuan me sukses.

Albana Hasku

Sofiela Ropi

SHQIPONJAT E MËNDAFSHTA

(Le Aquile Di Seta) Bari (Itali)/

Udhëtim imagjinar, nëpër Shqipëri dhe Kosovë me UDHËRRËFYESIN. Shkodra. Ishte njëra nga temat (punëtoritë) e mbajtura në, Seminarin e XVIII Mbarëkombëtar me mësuesit e gjuhës shqipe dhe kulturës shqiptare në diasporë dhe në mërgatë. “Gjuha shqipe dhe Kultura Shqiptare në epokën digjitale”

Shkodër, 31 korrik – 3 gusht 2025. Po, ç’është Udhërrëfyesi? Si mund t’a përdorim atë, duke krijuar një laborator didaktik dhe edukativ, që ndikojnë në mësimdhënie me bazë konstruktive dhe nxisin krijimtarinë e të nxënit? Udhërrëfyesi, është një cikël me materiale didaktike për mësimdhënien në Diasporë me autore Milena Selimi. Ky cikël, udhëtimesh, rrëfen trashëgiminë kulturore për 10 qytete të Shqipërisë dhe Kosovës, që do t’u shërbejë fëmijëve të diasporës të krijojnë një lidhje shpirtërore me vendet e origjinës. Ky projekt përmban qytetet :Shkodra, Gjirokastra, Berat, Prizren, Gjakovë, Kruja, Tirana, Durrësi, Prishtina, Vlora.

Pra, nga titulli i këtij libri (Udhërrëfyesi), kuptohet rëndësia që kanë materialet që Qendra e botimeve për Diasporën krijon për shkollat shqipe në Diasporë, por dhe aftësia e mësuesve për t’a transmetuar tek nxënësit. Lënda e gjeografisë, zë një vend të veçantë, pasi krahas gjuhës shqipe, nxënësit mësojnë dhe njihen nga afër me vendin, atdheun e prindërve dhe të parëve të tyre. Nëpërmjet kësaj lënde njohin qytete, shtete, territore, pozitën gjeografike, dukuri natyrore, zhvillimin Ekonomik, politik, kulturor, zhvillimin e turizmit, ku herë pas here udhëtojnë me prindërit për pushime, atje ku i pret “Një derë e hapur”, ku gjyshërit gëzojnë ndërkohë bisedojnë me nipërit në gjuhën shqipe. Rëndësi ka jo vetëm komunikimi, por orientimi, kur udhëtojmë. Udhërrëfyesi është një libër praktik, I pajisur me ilustrime të bukura, të thjeshta e të larmishme, nxënësit miqësoren shpejt me të, gjithashtu I gjejmë në format digjitale (PDF), të thjeshtë në përdorim.

Ky projekt në shkollën tonë nisi në muajin janar, me qytetin e Shkodrës qendra e veriut të Shqipërisë. Shkodra mes maleve, liqenit, detit dhe lumenjve. Shkodra, bukuria e rrallë mes ujërave : aty ku Drini Buna dhe Kiri, buzë Rozafës bahen nji. Udhërrëfyesi rrëfen Shkodërlocen këtë qytet të biçikletave, me shëtit I lirë në këtë QYTET DASHNIE, në oborret e historive e lagjeve plot dritë kulture.Shkodra vjen me njerëzit e saj të shquar, nga At. Gjergj Fishta me vargjet e tij, të Filip Shiroka, Koli Idromeno, që thotë, se “Shkodra nuk asht mendjemadhe, por nji vajz e dhastueme, prej dashnisë gjithkujt. Martin Camaj, që e quen” Qyteti me Kunora “. Kështu pra futemi n’Shkoder e njihemi me kulturën e saj, artin, muzikën, arkitekturën, muzetë e bukur, të vetmit në Shqipëri. Në Shkodër gjejmë traditën, mikpritjen e bujarinë. Me kenë shkodran t’tana i ban. Në fund, pasi marrin njohuritë mbi këtë qytet karajfila e lulebore, nxënësit përgatiten të bëjnë një udhëtim imagjinar. Po si?

Klasa e IV ndahet në dy grupe.

Dy mënyra për të udhëtuar nga Bari drejt Shqipërisë dhe pastaj drejt Shkodrës së legjendave.

1-grupi i parë udhëton me avion

2-grupi i dytë udhëton me anije.

Propozimet janë të ndryshme. Dikush me Google Maps, Një tjetër me hartat e përgatitura në klasë, një nxënëse njofton gjyshin për t’i shoqëruar etj. Pra pyetjet janë të ndryshme pjesëmarrja

kurioziteti dhe fantazia e nxënësve, është aq interesante, sa mund dhe kohën, duan të vazhdojnë dhe pse ajo kalon. Por, a do të arrijnë shqiponjëzat e Mëndafshta, këta Udhëtarë të së ardhmes të udhëtojnë drejt Shkodrës me udhërrëfyesin? Per këtë kemi menduar të bashkëpunojmë me shkollat shqipe në Itali, të krijojmë një konkurs me një pyetësor të Udhërrëfyesit me titull UDHËTARË TË VEGJËL RRITEN NË DIASPORË. Ejani me ne, të udhëtojmë sëbashku nëpër Shqipëri dhe Kosovë me UDHËRRËFYESIN. Po ju presim.

Bekim Adili/

Ngjarja e fundit në Kumanovë gjatë ndeshjes së basketbollit ndërmjet Maqedonisë së Veriut dhe Rumanisë nuk ishte vetëm një shpërthim turmash të pakontrolluara. Ato ishin një pasqyrë e zymtë dhe e rrezikshme e asaj që po gëlon në heshtje në shoqërinë e këtijë vendi. Një valë urrejtjeje e toleruar nga maja e shtetit,që mund të shndërrohet në destabilizim të pakthyeshëm. Kur nga tribunat jehonin thirrje si “Shqiptari i mirë është shqiptari i vdekur” dhe “Dhoma e gazit për shqiptarët”, në radhët e para të të ftuarve të nderit ndodheshin Kryeministri Hristijan Mickoski, Ministri i Jashtëm Panço Toshkovski, Zëvendëskryeministri Ivan Stoilkoviq dhe Kryetari i Komunës së Kumanovës, Maksim Dimitrievski. Asnjëri prej tyre nuk reagoi. Asnjë fjalë, asnjë gjest. Një heshtje që sot kumbon më fort se çdo parullë. Një heshtje që ngjan më shumë me miratim sesa me mosvëmendje. Në një vend me pretendime evropiane, ky mosreagim institucional është jo vetëm skandaloz, por edhe sinjal i qartë i një kursi të rrezikshëm politik.

Aty ku tolerohet ekstremizmi si mjet mobilizimi i bazës nacionaliste dhe ku liderët e shtetit nuk dënojnë publikisht këtë veprim, do të thotë se realisht ata e ushqejnë këtë gjuhë, duke e bërë pjesë të diskursit publik. Me këtë që po ndodh, po dëshmohet edhe alarmi i raportit të Parlamentit Europian, që paralajmrojë mundësi destabiliteti në këtë vend. Pra, Maqedonia e Veriut po rrezikon të rikthehet në spiralen e njohur të ndasive etnike që e kanë ndjekur si hije dekadash me radhë. Por rreziku i vitit 2025 është më i thellë. Këtë herë, urrejtja po institucionalizohet, po normalizohet nga pushteti, dhe po shpërndahet me bekimin e heshtur të atyre që duhet të ishin gardianë të demokracisë dhe barazisë.

Nëse sot normalizohen parullat për “dhomat e gazit” ndaj një etnie që përbën mbi një të katërtën e popullsisë siqë janë shqiptarët, nesër çfarë tjetër do të jetë e pranueshme? A do të jetë e pranueshëm edhe dhuna fizike, përjashtimi nga jeta publike, përndjekja dhe arrestimet ndaj shqiptarëve. Një sinjal i rrezikshëm se ndërtimi i bashkëjetesës ndëretnike, themeli mbi të cilin qëndron stabiliteti i Maqedonisë së Veriut se po ecën drejt kolapsit.

Shqiptarët nuk kërkojnë trajtim të privilegjuar, por barazi dhe garanci se do të jetojnë në një shtet që i mbron nga urrejtja dhe diskriminimi. Në mungesë të kësaj garancie, radikalizimi i skajshëm mund të mos vijë vetëm nga tribunat. Ai mund të infektojë edhe rrugën politike dhe shoqërore. Ku pasojat do t’i ndjejë i gjithë shteti, jo vetëm shqiptarët.

Koha për reagim institucional nuk ka kaluar ende. Por çdo ditë heshtjeje është një hap më afër përplasjes.Të shpresojm se reagimi institucional do jetë i ngjashëm siqë merren masa ndaj shqiptarëve dhe për shkeljet më të vogla. E kundërta siqë jemi mësuar të gjejnë masa lehtsuese për tifozat ultranacionalist maqedonas, do të rrisë edhe më shumë ndjenjën e pasigurisë dhe ndarjen e hendekut mes etnive.