Dielli | The Sun

Albanian American Newspaper Devoted to the Intellectual and Cultural Advancement of the Albanians in America | Since 1909

Një libër vezullues në krijimtarinë e Sokol Demakut

by

Shkruan Viron KONA

Doli nga shtypi libri me i ri i autorit Sokol Demaku, me skica, ese dhe tregime “Skenderdaj i Skenderbeut” botuar nga “Shoiqata Sokol Demaku shtepibotuese” në Borås të Suedisë e shtyåpur në lena Graphick në Prishtinë. Poeti, publicisti dhe përkthyesi i njohur Sokol Demaku shfaqet kësaj here përpara lexuesit me vëllimin artistik me skica, ese dhe tregime të titulluar “Skënderaj i Skënderbeut”. Aty përfshihen 14 krijime me vlera, sa letrare – folklorike, aq edhe atdhetare, frymëzimin e të cilave, ai e ka marrë në trevën e vendlindjes së tij, në Drenicën legjendare dhe te populli i saj i mençur. Krijimet e paraqitura, autori i ka përpunuar mjeshtërisht në imagjinatën e tij krijuese, duke u dhënë atyre origjinalitet, formë të përkryer artistike si dhe vlera përgjithësuese, estetike dhe edukative.

Rrëfime impresionuese që të mbeten thellë në mendje


Ky botim i ri i Sokol Demakut është nga ata libra, që e nis dhe e çon deri në fund pa e ndërprerë leximin dhe, kur mbyll faqen e fundit vihesh në mendime. Shumë gjëra të rëndësishme të kanë mbetur në mendje, ndaj nxitesh nga dëshira ta marrësh përsëri librin në dorë, ta shfletosh, duke rilexuar, herë fragmente të veçanta dhe herë rrëfime të plota të tij.Nis libri me rrëfimin “Shpati”, ku autori zhvillon artistikisht dhe me një vizion disi ndryshe njërën nga legjendat apo rrëfimet popullore të Mujit dhe të Halilit. Duke përdorur një gjuhë plotë gjallëri, stil dhe mjete figurative tërheqëse, z. Demaku, ia arrin të na e sjellë këtë rrëfim me realizëm dhe me origjinalitet, por dhe me bukuri e vlerë, duke e nxitur edhe lexuesin drejt njohjes më të plotë të asaj pasurie të jashtëzakonshme, që përmban brenda tij shpirti dhe folklori i pasur i popullit shqiptar. Lexuesi i ndjen të natyrshme personazhet e rrëfimit për Mujin dhe Halilin, por edhe figurat mitologjike shqiptare të njohura me emrat zana e shtojzovalle, krijesa të padukshme me fuqi të mbinatyrshme, me bukuri të jashtëzakonshme, e që shfaqen shumë rrallë, duke kënduar e duke vallëzuar. Ato i japin fuqi të mbinatyrshme djaloshit malësorë, që ai të kryej vepra të mëdha e të dobishme për popullin. Sokol Demaku ia arrin që, mjeshtërisht, të bëj të njohura vlerat e vendlindjes së tij, Drenicës, duke e veçuar atë si njërën nga trevat më të spikatura e të përmendura në historinë shekullore ilire–arbërore-shqiptare. Aty, në hapësirën e asaj treve, ai hulumton, zbulon e përzgjedh episode dhe ngjarje, të cilat ia ofron lexuesit me freski e bukuri artistike, që të mbetet në mendje. Me kulturën e tij të gjerë z.Demaku bënë të njohura edhe një sërë toponimesh të krahinës, të cilat, duke i zbërthyer e paraqitur artistikisht, por dhe nga pikpamja etimologjike, nxjerr në sipërfaqe atë pasuri shpirtërore shekullore të popullit, atë trashëgimi që vjen nga shekujt, por dhe shfaq mësime dhe mesazhe me shumë vlerë, që i kanë shërbyer këtij populli për të mbijetuar, ashtu dhe për të zhvilluar në çdo situatë jetën dhe veprimtarinë e tij. Në mendjen e lexuesit ndiçohen disa nga vlerat më të vyera shqiptare si: karakteri, ndershmëria, besa, mikpritja, fisnikëria, bujaria, humanizmi etj., që populli shqiptar i ka përcjellë nga njëri brez tek tjetri. Në këtë drejtim, z. Demaku bëhet edhe një shembull për studiuesit, historianët, gjuhëtarët dhe arkeologët, për thellime të mëtejshme studimore e shkencore të toponimeve por dhe të trevave tona ku shpesh herë ngjarje me bukuri të jashtëzakonshme qëndrojnë të fshehura apo “humbasin” në gjirin e këtij populli dhe të kësaj toke të begatë. Duke i ndriçuar toponimet, me të cilat vendlindja e tij Drenica është shumë e pasur, ai zbulon kuptimet e tyre dhe prejardhjen, zbulon përmes tyre episode, histori, ngjarje, origjinën e disa emrave të përveçëm, emra fisesh, emra të mjedisit, të kodrave, maleve, fushave, lumenjve, livadheve, përrenjve, pyjeve, pemëve që shfaqen të thjeshta në dukje, por që në brendësinë e tyre shfaqin një pasuri të jashtëzakonshme shpirtërore e folklorike. Shkrimtari Demaku, jo vetëm na i paraqet episodet, ndodhitë dhe rrëfimet popullore besueshëm, por edhe krijon te lexuesi vizione të reja, kureshtje për të ditur edhe më shumë për dukuri dhe fenomene të veçanta. Kështu ndodh me rrëfimin “Kodrën e Thatë”, e cila ka atë emër se atje nuk ka ujë, gjithçka është e shkretë, veçanërisht në periudha thatësire vere, kur shterr edhe pika e fundit e ujit në burime. Por, duke u thelluar më tej, ai arrin të zbulojë përse ajo kodër ka pikërisht atë emër dhe përse ka ndodhur që të jetë e atillë. Këtë, shkrimtari na e sjellë në mënyrë tërheqëse, duke na lënë mbresa të pashlyeshme por dhe duke na përfshirë në meditime, teksa na jep natyrshëm dhe si pakuptuar mësime të vlefshme rreth përmbajtjeve të shprehjeve frazeologjike, fjalëve të urta, rrëfimeve të njerëzve të urtë dhe të mençur drenicar, batuta, dialogë, që përdoren, shpesh herë dhe zkonshëm në fjalorin e përditshëm të krahinës së Drenicës. Është e njohur legenda e Bjeshkëve të Nëmura, por në krijimin e z. Demaku lexuesi përjeton një emocion të thellë dhe tronditës, duke përfytyruar deri në detaje elementët letrarë e historikë të legjendës si dhe rrënjët e saj sociale e filozofike. Në këtë atmosferë zgjon emocione të thella, të dhimbshme dhe të paharrueshme drama që rrëfehet për familjen e vogël drenicare, që ka në përbërjen e saj Metin, bashkëshort trim dhe punëtor; Buqen, burrëneshë dhe nënë të dy fëmijëve të vegjël, të cilët, familjarisht, për shkak të mizorisë së sunduesit të egër turk, përjetojnë një tragjedi të rëndë familjare, duke u shuar njëri pas tjetrit. Si në një skenë të dhimshme, përpara lexuesit shfaqen e portretizohen në atë familje fisnike të dy bashkëshortët e përkushtuar dhe me dashuri të madhe për njëri-tjetrin;ata i gëzoheshin rritjes së dy fëmijëve të tyre si pëllumba të bukur. Ndonëse në vështirësi, ata punonin dhe jetonin të lumtur, deri sa një ditë në fshatin e tyre pllakosi barbari mizor turk. Aty nis drama, që hap pas hapi shndërrohet në një tragjedi shqiptare, dhe që në kulmin e saj shfaqet edhe si një përgjithësim i vuajtjeve të mëdha shpirtërore e fizike të popullit shqiptar në shekuj. Buqja, heroina kryesore e rrëfimit, nuk mund të duronte provokimet dhe ngacmimet e ushtarëve osmanë, që për t`u argëtuar dhe poshtëruar një femër, i zënë rrugën dhe përpiqen të abuzojnë me të. Përballë qëndrimit të asaj burrneshe dhe virtyteve e ndershmërisë së femrës shqiptare, turqit e zinj tërhiqen përkohësisht, por nuk heqin dorë nga qëllimi i tyre i ligë. Të nesërmen i zënë pritë të gjithë familjes: Buqes, Metit dhe fëmijëve të tyre të mitur. Kur Meti, bashkëshorti i Buqes, si çdo shqiptar, me karakter të lartë nuk lejon që ata barbarë të abuzojnë me bashkëshorten e tij të shtrenjtë, ata e godasin me hanxharë dhe e lënë për tokë të vdekur. Atëherë, Buqja, kjo burneshë shqiptare, që është njëherazi edhe një Shotë, Tringë, Norë e Kelmenit, gjen fuqi dhe i asgjëson disa nga mizorët osmanë me drapërin e saj dhe mundi të arratiset me të dy fëmijët. Prej atij çasti, nis rrugën një tjetër tragjedi. Buqja kërkon të shpëtojë nga ushtarët turq, veçanërisht të dy fëmijët e mitur. Turqit i janë vënë pas dhe s`i ndahen. Ajo i ngjitet bjeshkëve, që për fatin e keq të të nxehtit, nuk kishte as edhe një pikë ujë. Pas shumë peripecive të udhëtimit dhe ndjekjes që u bëhet nga ushtarët barbarë turq, por edhe për shkak të mungesës së ujit dhe ushqimit, Buqja dhe fëmijët e saj nuk arrinë të mbijetojnë dot…Teksa autori, përmes saj, në kulmin e dhembjes e dëshpërimit duke përjetuar thellë atë dhembje dhe histori tronditëse, gjen rast edhe të shpjegojë përmbajtjen dhe kuptimine emrit Bjeshkët e Nëmura… Interesant është edhe tregimi ”Edhe krojet duhen tharë”, ku tregohet rezistenca e jashtëzakonshme e popullit të Drenicës për t`iu mos i bindur sundimit të Sulltanit. Pushtuesi përdorte të gjitha mënyrat e mundshme ç`njerëzore që populli të pranonte sundimin, por gjithçka ishte e kotë, shqiptarët nuk mund ta pranonin të huajin mbi shpinë, ata më shumë se gjithçka donin lirinë. Përballë kësaj qëndrese, Sulltani dhe pashallarët osmanë vendosën që të shkretonin gjithçka, madje të thanin edhe të gjitha burimet e ujit, që rridhnin në bjeshkët e Drenicës. E, aty, autori në mënyrë mjeshtërore, rrëfen se jo vetëm populli shqiptar, por edhe natyra, edhe gjithçka tjetër shqiptare ishte kundër armiqve dhe pushtuesve të egër e barbarë. Ata, krahas popullit të pamposhtur, nuk i pranonte as toka që u digjej nënë këmbë, as lisat, simbole të fuqisë së atdheut nuk i duronin dot, pasi ata ishin të shenjtë dhe nuk duronin zgjedhën e bajlozëve të zinj. Toka, lisat dhe gjithçka tjetër nuk mund të duronin mizoritë dhe të zezat që ata i bënin popullit dhe, ato, ashtu si dhe njerëzit, hakmerreshin në mënyrën e tyre kundër pushtuesve.


Art dhe histori, mesazhe të vyera artistike


Tregimete z.Demaku, janë të lidhura edhe me emrat e heronjve të vendlindjes, ku, në këtë libër vend kryesor zë figura e heroit legjendar dhe popullor drenicarë Milosh Kopiliqit, i cili me aktin e tij heroik, vrau njërin ndër sulltanët më të fuqishëm të Perandorisë Osmane, Sulltan Muratin I. Ai me një plan të studiuar mirë hyri në çadrën e Sulltan Muratit dhe e la atë të vdekur. Akti i tij trimëror përcillet ndër breza dhe ka hyrë në legjendë. Për të shkruhen libra, bëhen filma, ai është në rrëfimet popullore, në tekstet shkollore, në këngët e popullit,në skica dhe piktura. Akti i tij shquan si një histori rrëfimi heroik e dramatik, që tregon se shqiptari nuk pranon dhe nuk e lejon të huajin në truallin e tij, ai nuk pranon përbuzje, fyerje dhe arogancë. Sulltan Murati I, duke menduar se Milloshi kishte kërkuar që ta takonte, me qëllim që ta uronte për fitoren, duke dashur të tregoj madhështi dhe përbuzje, në vend që t`i jepte dorën trimit shqiptar, i zgjati këmbën që t`ia puthte, pra që trimi të tregonte përulje ndaj sundimit poshtërues e mizor të Sulltanit.Por, Milloshi, i cili e kishte përgatitur aktin e tij trimëror, ato çaste kishte ndjerë t`i rritej edhe më shumë përbuzja dhe zemërimi dhe, me një shpejtësi vetëtimë, kishte nxjerrë thikën e fshehur dhe ia nguli atë Sulltanit m`u në zemër…. Rrëfimi “Hakmarrja” është një përshkrim dhe meditim i autorit rreth krimeve të papërshkrueshme, që bënin ushtarët dhe jeniçerët osmanë në Drenicë, si hakmarrje ndaj aktit liridashës të heroit të madh drenicas Millosh Kopiliqit. Interesant këtu janë përshkrimet e autorit, kur rrëfen sesi shqiptarët detyroheshin të ndërronin fenë, që të mund të shpëtonin jetën dhe pronat e tyre. Po aq me realizëm dhe në mënyrë tërheqëse, autori përshkruan dhe argumenton nëpërmjet toponimeve se Millosh Kopiliqi ishte nga Kopiliqi i Drenicës, dhe, kësisoj studiiuesi dhe shkrimtari Demaku, i kundërvihet opinioneve, tezave dhe përrallave serbe se Milloshi ishte serb dhe jo shqiptar. “Kur fshatarët pyesin njëri-tjetrin se ku do të shkojnë sot për të bluar, ata përgjigjen: -Po ku tjetër more, po në ”Mullinin e Hyskut”(vëllai i Millosh Kopiliqit). Ose, ku ishe sot që herët: ”Po ja, kisha pak punë në mëhallën e Hyskëve”, në “Vreshtat e Miloshit” apo dhe te ”Kisha e Miloshit”. Po kështu, kaq interesant është rrëfimi i mbylljes së vëllait të Milloshit, Hillit, në kalanë e Vushtrisë dhe masat shtrënguese osmane ndaj tij, që ai të ndërronte fenë, se përndryshe, vajzat e tij do t`i çonin nën haremin e Sulltanit, kurse djemtë do t`ia dërgonin ushtarë në shërbim të Perandorisë Osmane.
Rezistenca popullore kundër pushtuesve osmanë, i detyronte shpesh ata, të linin kokat në këto treva. Ky fat ishte edhe për vartësit e tyre të bindur, oficerët dhe ushtarët turq, të cilët, duke mbajtur të rrethuar zona të tëra shqiptare, si për shembull Drenicën, gjenin vdekjen ose nga kryengritjet e trimave të Drenicës, ose nga vetë natyra. Ja sesi e përshkruan autori këtë dukuri: “Jeniçerët dhe ushtarët, që mbanin nën rrethim fushën e Drenicës, ndiheshin të lodhur, të raskapitur, pasi kishin javë që mbanin shpirtin e tyre vetëm me kunguj nga arat e fshatarëve. Flitej, gjithashtu, se shumë prej tyre, ato ditë ishin bërë ushqim për korbat dhe sorrat. Këtë e dëshmojnë edhe shumë topinime, të cilat edhe sot e kësaj dite janë gjallë dhe jetojnë në këto troje heroike si “Lugu i Korbave” apo edhe “Kodra e Kungujve”. Janë toponime që vijnë gojë më gojë që nga ato kohë kur barbarët osmanë vinin si pushtues triumfatorë,por linin eshtrat dhe varret e tyre në këto krahina.
Mjeshtërisht, autori sjellë në vëmendjen e lexuesit edhe luftën për fron e pushtet që bënin sulltanët, perandorët, mbretërit, njerëzit që pushtetin e konsideronin si një post e privilegj të tyre dhe jo si një vend për të drejtuar me ndershmëri jetën e një populli. Kjo luftë për fron e pushtet, jo vetëm ka ngrënë koka njerëzish, por ajo ka krijuar edhe trazira të përgjakëshme mes pasuesve të tyre. Rasti i vrasjes së Jakupit, nga i vëllai tjetër i tij, Bajaziti, e vërteton më së miri këtë luftë dhe konkurrencë barbare e të egër për pushtet, që bëhej veçanërisht në Perandoritë më të fuqishme të kohërave, atë Romake, të Bizantit dhe Perandorisë Osmane.Nga leximi i librit të mbetet në mendje gjithashtu edhe “Tyrbeja e Sulltan Muratit”, ku, autori, me një rrëfim të thjeshtë dhe me një penë të hollë, na tregon se cili është fati dhe fundi i çdo pushtuesi në tokën shqiptare. Sulltan Murati mendoi se korri një fitore të jashtëzakonshme kundër forcave të koalicionit Ballkanik, por ndërkaq pati edhe një fund të palavdishëm, sepse la kokën e tij në atë betejë. Është intrigues ky rrëfim edhe kur lexon se ajo Tyrbe, nga një pjesë e popullësisë, përkujtohej si një vend i shenjtë, mendohej se shkuarja atje të sillte mbarësi dhe të shëronte nga sëmundje të ndryshme. Kurse, në fakt, ajo Tyrbe është thjesht një objekt arkeologjik dhe historik, që, tek e fundit tregon se aty u zhvillua një betejë për jetë a vdekje.
Fakte historike që nuk i kemi njohur më parë
Duke i analizuar toponimet, por edhe duke shfrytëzuar dijet e tij të thella si rezultat i leximeve të dokumenteve të vjetra, z. Demaku na sjellë artistikisht por dhe të mbështetur me fakte historike ndalesën e Gjergj Kastriotit në Drenicë, bashkëbisedat me banorët, me fshatarët e zonës dhe prijësat shqiptarë, dhe, këtu, autori gjen rastin të shpjegojë edhe etimologjinë e emrit të qytezës Skënderaj të Drenicës, duke shpjeguar se Skënderaj është emri i Skënder-beut, emër që, siç del në libër, është venë nga vetë heroi ynë kombëtar gjatë mikpritjes që ai përjetoi në atë zonë, së bashku me 300 kalorësit e tij kur vinte nga beteja e Nishit dhe shkonte me shpejtësi drejt Krujës për të ngritur atje flamurin me shqiponjën me dy krerë. Me përshkrimin mjeshtëror të rrugëtimit të Kryetrimit tonë legjendar, autori Demaku rrëfen artistikisht gjurmët e marshimit të tij, që sot, duke qenë pjesë e legjendave skënderbejane, përmenden me nderim dhe natyrshmëri nga populli, madje edhe nëpërmjet toponimeve, që shquhen sot në Drenicë si “Kroi i Mbretit – Kroi i Skënderbeut” etj….Libri ka një mbyllje dinjitoze me përshkrimin që i bënë shkrimtari Demaku jehonës së madhe që pati ardhja e Gjergj Kastriotit -Skënderbeut si një udhëheqës shpëtimtarë nga zgjedha e rëndë e Turqisë. “Sikur edhe në Skënderaj, që kishte mbajtur bisedë më banorët e atjeshëm, por edhe me krerët e vendit, edhe në Dibër me të arritur Skënderbeu ishin mbledhur krerët e këtyre trojeve në një Kuvend…Lajmi mori dhenë si rrufeja… Nga të gjitha anët, në agimin e ditës së re, njerëzit zbritnin nga të gjitha anët për të takuar dhe biseduar me Princin e tyre. Njerëzve u rridhnin lotë të ngrohtë gëzimi, shumkush i përkdhelte faqet, mjekrrën, kokën, këmbët, i puthinin duart dhe i dhuronin përqafime të panumërta. Të gëzuar pa masë i flisnin Kryetrimit për jetën, vuajtjet, atdheun, punën, familjet, fëmijët e tyre, për besimin në vetvete dhe vazhdimësinë e pandalshme të jetës në trojet arbërore… Po binin kambanat e lirisë për popullit shqiptar…
Urime poetit, shkrimtarit, publicistit dhe përkthyesit Sokol Demaku, i cili me këtë libër, pasuron më tej jo vetëm krijimtarinë e tij të vyer e shumëplanëshe, por përcjellë për lexuesit e të gjitha moshave mesazhe të rëndësishme e me rrezatim të gjerë, ku spikatin me bukuri të veçantë artistike vlera si: humanizmi, liria, pavarësia, por edhe dëshirat për zhvillime të reja shoqërore, kulturore dhe atdhetare…

“GURËT E KURORËS”

by


Kadri Tarelli/


Shqiptarët e kanë treguar gjithë jetën, që janë të zot edhe në kordhë edhe në pendë, edhe me trimëri edhe me ment e dituri. Shqipëria ka nxjerrë shumë njerëz të çquar e me nam të madh…. E me djemtë e saj mburren të tjerë vende e të tjerë kombe – Sami Frashëri.


Para pak ditësh, në fillim të vjeshtës së parë, 2021, erdhi në Durrës Mustafë Ismaili, shkrimtar, poet dhe studiues, nga Presheva, apo nga “Lugina”, siç e thotë ai, sot me banim në Kanada. Njiheshim prej kohësh vetëm nëpërmjet shkrimeve, por kafe dhe bisedë drejt për drejt, ishte hera e parë. U kënaqëm si miq të vjetër të letrave, që e gjejmë shpejt gjuhën e përbashkët. Me dhuroi disa libra, mes tyre edhe “GURËT e KURORËS”, Bibliografi e diasporës shqiptare në Kanada”, me titull letrar të qëlluar, që më tërhoqi si me magji, aq sa nuk më lëshon nga dora.Është libër voluminoz, lidhur e ujdisur mjaft bukur, por më e bukur është gjuha e pastër dhe e krehur imët, kultura e admirueshme e të shkruarit, letrarisht punuar me artin e fjalës, për aq sa lejon një libër “Enciklopedi”, (emërtimi im). Besoj se autori është në një mendje me dijetarin tonë Faik Konica, që thotë: “Gjuha është një tregues i sigurt i gjendjes qytetëruese të një populli”. Është një libër i rëndë për nga përmbajtja, pasi në ato 540 faqe janë përfshirë portretet të rreth 100 “heronjve” të suksesshëm, mërgimtarë shqiptar në Kanada.Jo pa qëllim në krye të shkrimit kam vendosur pak fjalë të dijetarit tonë të ndritur Sami Frashëri, pasi për shqiptarët që ndrisin e shkëlqejnë nëpër botë, e ka fjalën, por që fatkeqësisht derdhen nëpër botë, pasi nuk i mban vatra jonë. Autori Mustafë Ismaili, me këtë libër i bën nder racës sonë. Jo pa qëllim ai thekson: “Këtë bibliografi ua kushtoj diasporës shqiptare kudo në botë. Le te jete njëherësh një shtysë e nxitje për kolegët e mi, të pasqyrojnë jetën dhe arritjet e shqiptarëve të shquar e të suksesshëm në gjithë botën”.Lexoj, kënaqem, bindem dhe krenohem, kur shoh emra të atdhetarëve tan, që shkëlqejnë dhe begatojnë Kanadanë. Vend që u ka krijuar liri, mundësi, kushte e hapësira demokracie, ku secili të tregojë talentin dhe aftësitë e tij. Janë shqiptarë nga të gjitha trojet tona etnikë, përfshi edhe arbëreshë të jugut të Italisë, por që mbajnë me krenari mbiemrin “Albanessi”, siç është znj. Laura Albanesse, ministre e emigracionit, anëtare e Asamblesë legjislative të Ontarios, propozuese e ligjit, që shpalli në parlament në Toronto: “Nëntorin”, “Albanian Heritage Month in Ontario”, (Muaj i trashëgimisë së shqiptarëve në Ontario). Besoj nuk është pak: “Për herë të parë, në nivel kaq të lartë shtetëror, flitet për shqiptarët”, -shkruan autori.Në vazhdim po vendos disa emra, pjesë e librit “Gurët e kurorës”: Agako Nuç (Nouch). Çam i dalluar i Kanadasë në biznes, i cili thotë për ne lexuesit. “Një nga cilësitë më të vyera të njeriut në shoqëri është guximi dhe këmbëngulja, që të arrijë qëllimin për punë të mira e të dobishme”.Kristaq Petraq Turtulli: Emër tepër i njohur në mjedisin letrar shqiptar e kanadez, i cili ka ecur në gjurmët e një kulture kombëtare, që kapërcen kufijtë e dekadave. Vazhdim i traditës familjare, Korçare e kombëtare. Anëtar i Unionit të shkrimtarëve të Kanadasë, botues i shumë librave në shqip dhe anglisht. Ndaj me të drejtë autor Ismaili, shkruan: “Është artisti botëror, është zëri i dy kombeve, i dy kontinenteve, është sfida e viteve, është modeli më i mirë, ura e madhe kulturore mes dy kombeve”. Liliana Cingu. Mjeshtre e valles së kombit shqiptar. E lindur dhe e shkolluar në Tiranë, me rrënjë nga Gjakova. Ajo shprehet me përvojën e jetës dhe të suksesit: “Gjithkush duhet të përpiqet që të lerë “Emër” në skenën e vet. Skena e jetës ka vend për emrin e të gjithëve”.Hytbi Tarelli. Artist, mjeshtë i penelit dhe daltës, thoshte shpesh: “Duaje artin, jeto me artin dhe sakrifiko për artin”. Ndërsa vetë autor Ismaili shkruan: “Vepra e shenjtores Nënë Tereza e frymëzonte magjishëm. E admironte si perëndi. E kishte idhull dhe engjëll mirësie, ndaj “çlodhej” kur ulej dhe punonte portretin e apo shtatoren e saj. Nuk kursehej në shpenzime. Arriti deri aty sa të lajë në flori bustin e heroit tonë kombëtar Skënderbeut, apo të çojë në Prekaz shtatoren e komandantit legjendar Adem Jashari”.Përparim Kapllani: I ndodhur mes lavdisë së djersës dhe pasionit të shkronjës, shkruan: “Nëse shkrimtarët bëjnë biografinë e shoqërisë, është detyrë të shkruhet edhe për ata që shkruajnë për shoqërinë”.Dr. Rukije Kondaj. Ka një karrierë të pasur profesionale në fushën farmaceotike, brenda Shqipërisë dhe jashtë saj. Për disa vjet kryetar e Shoqatës së bBashkësisë Shqiptaro-Kanadëze, sot presidente nderi e kësaj shoqate. Është e para shqiptare në Kanada, e nderuar me medaljen, “Queen Elizabeth II Diamond Jubilee Auard”, (medalje “Diamanti i kurorës së Mbretëreshës Elizabet II”. Titujt dhe vlerësimet janë të shumtë. Kureshtja shuhet vetëm duke lexuar faqet e këtij libri, sepse autori shkruan: “Dr. Rukije Kondaj jeton mes ligjeve, mes librave, mes tingujve të këngëve, mes miqësive që rriten çdo ditë. Është një zonjë, herë e hekurt, e herë mes emocionesh”. Shefik Metalla: Inxhinieri që bashkon dëshirën për punë me mençurinë dhe patriotizmin. Ai ruan shumë mbresa nga vendlindja. Është durrsak gjer në majën e thoit. Ja ç’ thotë ai: “Falënderoj zotin që në shumë drejtime e konsideroj veten me fat. Më janë realizuar dëshirat. ….. Mbarova Universitetin, si ëndrrën më të madhe të rinisë sime dhe bëra një karrierë të suksesshme dhe të ndershme. Unë shpesh kam thënë, që na përzuri i keqi nga vendi ynë…… Pranuam të sakrifikojmë për të fituar. Patëm vizion tjetër për drejtësinë dhe ndershmërinë”.Naser Berisha. Biznesmen dhe afarist nga Prizreni, i njohur në botën shqiptare, jo vetëm në Kanada. Nga viti 2010, Naseri është themeluesi i shoqatës Shqiptaro-kanadeze në London, që me bindje thotë: “Të huajt mund të na ndihmojnë me ndonjë lëmoshë apo infuzion tranzitor, por nuk na mbështesin gjithmonë”. Me lejen e autorit po shtoj diçka më shume se ç’ është shkrua në këtë libër. E kam njohur Naserin në rrethana të çuditshme që sjell jeta. Ai kishte vizituar studion e skulptorit Hytbi Tarelli në Toronto dhe kur u ndodh përballë shtatores së Komandantit legjendar Adem Jashari, kishte thënë: “Ky monument s’është për këtu në studio. Vendi dhe nderi i tij është në Kosovë, aty ku lindi, ku u rrit, ku luftoi dhe ra në Prekaz, bashkë me shumë anëtarë të familjes së madhe”. Kështu u tha e kështu u bë. Naseri dhe i vëllai, mjeku i njohur prizrenas Nexhip Berisha, na pritën shqiptarisht në Prizren dhe na shoqëruan me makinën e tyre në Prekaz. Kësaj veprimtarie i kam kushtuar shkrimin: “SHTATORJA E ADEM JASHARIT, nga Toronto u vendos në Prekaz. Kosovë”. Shkrimi u publikua: “Fjala e lire”. Londër. Gazeta “Dielli”, SHBA, etj.Përmenda vetëm pak emra, thjeshtë sa për të dhënë një ide të përmbajtjes, sepse e meriton të vvihen në dukje vlerat e këtij libri madhor.Së pari. Autori Mustafë Ismaili: duke qenë prej shumë vitesh veprimtar, nënkryetar dhe anëtar nderi i i shoqatës së bashkësisë Shqiptaro-Kanadeze, ka patur mundësi që t’i njohë personalisht “Heronjtë” e tij, të ulet e të kuvendojë me ata, të cilët natyrshëm dallohen ndër të tjerët. Kështu që është i vërtetë dhe i drejtpërdrejtë për ato që rrëfen. – “Është koha t’i përkasim njëri-tjetrit”. – Shkruan autori, me zjarrin e shpirtit atdhetar, që kërkon mirëkuptim, pajtim e bashkim mes shqiptarësh, ndaj dhe vazhdon: – Ideja për një libër të zgjedhur, dedikuar diasporës shqiptare në Kanada, më ka preokupuar prej kohësh. Të gjitha organizatat në statutet dhe kryefjalë të tyre kanë kultivimin e vlerave, traditave, kulturës dhe mësimit të gjuhës shqipe…. Shumica e organizatave kanë pothuaj të njëjtën veprimtari: përkujtim të datave të rëndësishme historike dhe festat fetare, aktivitete argëtuese, artistike e sportive. Kështu lexuesit i lind vetiu pyetja: Kush i mbështet dhe i ve në jetë këto dëshira dhe projekte madhore, por të vogla në dukje? Përgjigja është e thjeshtë: Janë njerëzit tanë që venë mendjen dhe zemrën në punë, shpesh edhe pjesë nga pasuria e fituar me aq mund dhe djersë. Së dyti: Autori, shumë ngjarje dhe copëza jete, i lejon që t’i shprehin vetë “herojtë” e librit, pasi është e pamundur që të gjejë drejtimin e jetës, ndjesitë, uljet dhe ngritjet të gjithsecilit, ku janë vështirësitë dhe përpjekjet, puna e vullneti, dëshira dhe qëndrueshmëria për të mbijetuar, si fillim, e më pas për të qenë i suksesshëm në atë botë të madhe.Së treti: Jeta dhe suksesi i çdo individi është një dëshmi e rrallë, do ta quaja, model që frymëzon të madh e të vogël në mbarë botën Shqiptare. Diku kam shkruar, kur bëhet fjalë për leksikologun Sadulla Zendeli-Daja, nga Gstivari, mërgimtar i viteve 1960, në Suedi: “Më kot hallakaten autorët e teksteve të leximit letrar, (libër mësimor në shkollat tona), për të gjetur shembuj edukues ndaj dashurisë për punën dhe mëmëdheun. Mësimet i kemi të gjalla mes shqiptarëve”. K. Tarelli. “Kur lexoj një libër. Së katërti: Me sa e njoh unë veprimtarinë e shoqatave shqiptare në mërgim, meqënse me disa kam lidhje letrare e bashkëpunim të hershëm, vepra e autor Isamilit, është një shembull i veçantë dhe i përkryer, për të vënë në dukje veçoritë e shqiptarëve të suksesshëm në mërgim, rruga që duhet ndjekur dhe, jo për t’i mburrur.Së pesti: Libra të tillë e kanë vendin mbi oxhak në “Odën e burrave”, apo në dhomën e pritjes, jo për zbukurim, por t’i shikojnë e t’i lexojnë herë pas here të rinjtë, sepse kanë ç’të mësojnë nga përvoja e brezave: Suksesi kërkon punë, durim, trimëri dhe mençuri, sakrifica dhe shpirt krijuesi. Ndryshe mbetesh në vend, s’ke kujt t’i ankohesh, veç vetvetes.Në mbyllje po shtoj fjalët e Namik Selmanit, publicist, poet, shkrimtar e studiues, i cili në hyrje të këtij libri, shprehet: . “Unë do të quaja “Libri i jetës”. Libri i Mustafë Ismailit ia vlen të jetë libër i familjeve tona, qofshin në mërgim apo qofshin në trojet amtare ku jetojnë.Përshëndetje dhe urime autorit! Libra të tjerë të këtij lloji dhe këtij niveli, presim në të ardhmen, pasi historia nuk mbaron këtu.Kadri TarelliDurrës më: 07, të vjeshtës së parë, 2021.

Revista Letrare, një botim ndërkombëtar në gjuhën shqipe

by

Dielli

Në Revistën Letrare – vjeshtë 2021 botimi i vetëm ndërkombëtar në gjuhën shqipe, do të mund të lexoni ekskluzivisht intervistat me Enkel Demin, fitues i Çmimit Evropian për Letërsisë 2021 me romanin “Flama” dhe me regjisoren Suela Bako që rrëfen përpjekjet e saj si nënë dhe artiste, me mundimet dhe luftën për të krijuar një emër për artin shqiptar. Në prozë: Shpëtim Kelmendi, Refik Halid Karay, Romelda Bozhani, Bjorn Runa, James Thurber dhe Hande Gündüz. Në poezi: Arti Lushi, Desantila Qerimaj, Suela Bako, Odysseas Elytis, Azgan Berbati, Bujana Xhindoli, Xhumana Hadad, Ndue Ukaj, Klaudia Dulla dhe Urim Dullovi. Në kritikë: Iris Halili: Sizifi qё qesh dhe në Dramaturgji: Arthur Schnitzler: Reigen – Vallja, përkthyer nga Loreta Schillock. E gjeni në:Amazon: https://www.amazon.com/Revist…/dp/9928324212/ref=sr_1_2…Barnes and Noble: https://www.barnesandnoble.com/…/revista…/1140115645…

POETËT E RINJ SHQIPTARË EDHE NË GJUHËN ESPERANTO

by

Nga Dr. Jorina Kryeziu (Shkreta)

Botimi tregjuhësh Antologjia e poetëve të rinj shqiptarë/ Anthology of young Albanian poets/ Antologio de junaj albanaj poetoj vjen prej bashkëpunimit me botuesin e Buletinit të Institutit Shqiptar të Esperantos, z. Bardhyl Selimi. Si simpatizante e esperantos, i komunikoj z. Selimi përmes e-postës nëse do të mundej të përkthente disa prej poezive të poetëve të rinj shqiptarë, të përfshira në projektin evropian Anthologies of young poets (Antologjitë e poetëve të rinj). Ai shfaq interesim të menjëhershëm për t’i sjellë këta poetë të talentuar e të shquar edhe në gjuhën esperanto – e për këtë nismë që ndërmori gjej rastin ta falënderoj sërish edhe këtu, me përzemërsi dhe me mirënjohje. 

Duhet theksuar se kjo Antologji tregjuhëshe shqip–anglisht–esperanto, përfshin disa prej poezive të botimit dygjuhësh Antologjia e Poetëve të Rinj Shqiptarë/ Ανθολογία νεών Αλβανών ποιητών (Athinë, 2021), ndërmarrë nga shtëpia botuese greke “Βάκξικον Εκδόσεις” (“Vakxikon Ekdóseis”) në bashkëpunim me Ministrinë e Kulturës të Greqisë. Fillimisht projekti m’u propozua prej Rami Saari-t, përkthyes i letërsisë shqipe në hebraisht; bashkëpunimi me të cilin kishte nisur herët qysh me përkthimet e tij të veprës së Ismail Kadaresë në hebraisht. 

Në kohën kur drejtuesi i projektit evropian, z. Nestoras Poulakos, i kishte sugjeruar Rami Saari-t, që, përveç redaktimit dhe përkthimit të antologjisë së poetëve të rinj hebrenj në greqisht, të redaktonte dhe të përkthente edhe antologjinë e poetëve të rinj shqiptarë dhe antologjinë e poetëve të rinj hungarezë, z. Saari propozon, për shkak të impenjimeve të tij të vijueshme në përkthimin e letërsisë evropiane në hebraisht, që të më angazhojë mua me antologjinë shqiptare, ndërsa Uri-n me antologjinë hungareze. Teksa projekti ishte përmbyllur dhe bëhej gati për përkthimin në greqisht nga Αsimina Xirogianni, nga ana tjetër, përkthyesi i esperantos Bardhyl Selimi kishte përkthyer dy prej poezive të çdo poeti. Poezitë e përfshira janë: Kumbullat e kaltra dhe Lëvdatë – [Haleluja!] për një zot të vdekshëm/ Blue plums dhe Praise – [Haleluyah!] por a Mortal God (transl. Agron Alibali)/ Ĉielbluaj prunoj dhe Laŭdo- [Haleluja!] pri mortebla dio nga prof.asoc.dr. Viola Isufaj; Vizionet e një zgalemi dhe Arie e një të shastisure, pas dy gotash xhin/ Visions of a storm petrel dhe Aria of a confounded lady, after a couple of double gins (trans. Arben P. Latifi)/ La vizioj de la malgranda petrelo dhe Ario de frenezulino, Post du glasoj da ĝino nga dr. Alisa Velaj; n’nji fije t’thellë gjaku…/ in a deep thread of blood…/ Sur profunda sanga fadeno… nga dr. Ledia Dushi; Paqartësi dhe E humbur dhe e gjetur/ Inarticulate dhe Lost and found (transl. Ani Gjika)/ Malklareco dhe Perdita kaj trovita nga Ani Gjika; «Ecce Homo» dhe Vëllait tim/ «Ecce Homo» dhe To my brother (transl. Sara Kraja)/ «Ecce Homo» dhe Al mia frato nga Azem Qazimi; Agape dhe Engjëll pasditeje/ Agape dhe Afternoon Angel (transl. Redi Sheqeri)/ Agapo dhe Posttagmezaj anĝeloj nga dr. Belfjore Qose (Zifla); Ajo dhe Fetus/ She… dhe Fetus/ Ŝi dhe Feto nga Ervina Halili; Arti dhe gratë janë fajtorë të mëdhenj…: një komentues futbolli ligjëron si poet dhe Fëmija im ujor/ Art and women are major culprits…: a football commentator opines like a poet dhe My Aquatic Child (transl. Shpresa Ymeraj)/ La arto kaj la virinoj ege kulpas…: futbala komentisto paroladas kvazaŭ poeto dhe Mia likvaĵa infano nga Rudina Çupi; Udhëtar dhe PEC/ Pilgrim dhe PEC (a childhood game)/ Vojaĝanto dhe PEC nga Nurie Emrullai; Pushim dhe Najlon/ Pause dhe Nailon/ Paŭzo dhe Najlono nga Kushtrim Thaqi. 

Disa prej poezive të Antologjisë në fjalë në gjuhën esperanto

Viola Isufaj 

Estas aŭtorino kaj Asociita Profesoro de la Nuntempa Albana Beletro ĉe la Departemento de la Beletro, en la Fakultato de Historio kaj Filologio de la Universitato de Tirana, Albanio.Ŝi aŭtoris kelkajn librojn, inkluzive de esploraĵoj, universitataj lernolibroj, beletraj fikcioj kaj poezioj. Viola publikigis multajn akademiajn artikolojn kaj lernolibrojn por la mezlernejoj. Ŝia unua romano, “Zotit M. – një letër” (Al la Sinjoro M.- letero), Tirana, 2004, fokusiĝas en la perdo de la nuntempaj homaj komunikiĝoj, kaj malfermiĝas per la enkonduko de Ismail Kadare, mondklasa albana verkisto, kiu priskribas la romanon kiel “febro aparta, sobra kaj luksa”. Deveninta de ekspersekvita familio fare de la totalisma reĝimo komunisma, ŝi estis etulino kiam la komunismo bankrotis en Albanio kaj metafore esprimis ĉi tiujn eventojn en sia dua romano “Saga e gjarprit” (La Sagao de la Serpento), Tirana, 2005. La tria romano “Ditë të askujt” (Nenies tagoj), Tirana, 2008, estis sekvata de publikado de kelkaj cikloj poetikaj kaj libro “Adamah” (Adamah), Tirana, 2016. Danke al Adamah, Viola Isufaj, estas estimita per Unua Premio por Poezio ĉe la Prishtina Internacia Librofoiro, Kosovo, en la jaro 2016.  Ŝi akiris ankaŭ la Unuan Premion en 2017 ĉe la Nacia Poezia Festivalo en Korça, Albanio kaj estis nomumita por la premio ĉe Tirana Internacia Albana Librofoiro en 2015. Viola Isufaj tradukis poeziajn verkojn en la albanan, plej gravaj el ili estas la poezioj de Edna St, Vincent Millay, same kelkaj partoj de la Irlanda Mitologia Ciklo.

Laŭdo- [Haleluja!] Pri mortebla dio

(Lëvdatë – [Haleluja!] Për një zot të vdekshëm)

Mi laŭdon donacas al la majesteco de la naturo

Ĉar ne plu meritas donacaĵon mia mastro

Nur la mara ŝaŭmo kiel liaj haroj estas

Kaj la silko- kio do por li mi estas

En la sincera supozo

La griza fumo, sendube, al lia ĉagreno similas

En la momento kiam la manojn surkapen li metas

Kaj la purpura uragano frenezecas

La laŭroj kovritaj de la lumo lia gloro estas

La olivarbaj branĉoj liaj skapoloj ja estas

La venteto estas lia spiro kiam li min amas

Kaj la malvarmaj vaporoj estas ĉiam lia parolo

La suno en sia mirakla pasado

Estas ja lia irado tra la nuboj

Kaj tra la sinjorinaj homamasoj

Mi deziras ĝui ĝisoste la ravecon de la naturo

Ĉar ne plu meritas laŭdon mia mastro

***

Nu ni pardonu mian pekintan mastron

Kaj liajn, plene de faltoj, vestaĉon

Ne vane diru ke mi alpaŝu sur ties vojo

Ne diru min ĉirkaŭbraki liajn palmojn sur la sablo

Mi ne konfesas, neniel konfesas la malbonon

Nu ni pardonu…Ni pardonu mian mastron!

Alisa Velaj

Naskiĝis en Albanio en la jaro 1982. Ŝi posedas Ph.D. en la albana beletro, studobjekto instruata de Alisa je universitata nivelo. Dume ŝi verkas poeziojn, prozojn, eseojn, artikolojn kaj sciencajn laboraĵojn. Alisa estas nomumita por la Erbacce- Press Poetry Premio en la jaro 2014. Siaj poezioj estas jam tradukitaj en la anglan, portugalan, rumanan, turkan kaj svedan, same oni publikigis ŝiajn verkojn en cento da internaciaj beletraj revuoj. Ŝia poezia kolekto “Sen ŝvito entute” publikiĝis ĉijare de Cervana Barva Press (Usono), dum “La Sonĝoj” estas lastatempe publikigita de Cyberwit Press (Bharato). Ambaŭ kolektoj estas majstrece tradukitaj en la anglan de Ukë Zenel Buçpapaj.

Ario de frenezulino

Post du glasoj da ĝino 

(Scott bezonis dek jarojn por ke li komprenu ke Zelda estis freneza. 

Ĉerpita el “Festo kion vi ĉiam kunhavas” de Ernest Heminguej)

Hej Scott,

Estas la tria ĝino eldrinkita de vi ĉivespere!

La Triopo ne estas beno en la dormemo de la cerbo

Mi kaj vi preĝis al Jezuo ĉiamfoje

Kaj postsekvis ni malĝustajn vojojn ekde la komenco

La fadeno de Ariadno estas jania kaj via sorto..

La ombro de Zelda denove vagas tra la irisoj

Tiel kvazaŭ sen riproĉsento

Kaj sen ia ajn pento…

Pentuloj ja estas mia animo kaj via, Scott,

Pro la maleblo kion ni neniam komprenis

Kaj niaj okuloj blindaj por vidi la mallumon

Kie iras dekstren-maldekstren kelkaj konfuzitaj hundoj

Kun la okuloj, kranio kaj ostoj, samkiel tutaj homoj.

Mi ĵuras, je la animo de sep ĉefanĝeloj, amiko,

(Dio pardonu min kiam mi forton ne havas

Nigrigi aŭ blankigi iun ajn haron)

Je ilia animo mi ĵuras, Scott,

Zelda ja estis filino kaj fratino mia

Sed mi ne sciis, kara, ke ŝi havis patrinon,

Mi ja ne sciis!

Al ŝia ĵusnaskita filino

Al via inspiriga semo kaj ŝia konfuzo

Ni ne sukcesis lernigi la ĉielon eĉ kiel nostalgio…

Ravita tra la kampoj, kie neniu malebligas al la najtingaloj la kanzonon

La povra etulino timis la lumon

Tutsame kiel la liberon la naskita birdo en la kaĝo.

Tion mi volis diri vin ĉivespere, tion mi volis,

Dum mi findrinkis mian duan ĝinon

Kaj vi rigardas min pro scivolemo per ardaj okuloj.


Mi volus unufoje seksumi kun vi, Scott,

Pro nia malsana pasio,

Poste ni ambaŭ forĵetus disde nia animo unufoje por ĉiam

La kanzonon de Zelda kaj la guston de nenio.

Ledia Dushi

Naskiĝis en la jaro 1978 en la norda urbo de Albanio, Shkodër. Post kiam ŝi magistriĝis kaj doktoriĝis surkampe de la Etnologio-Folkloro, ŝi laboris samtempe kiel ĵurnalistino kaj oficistino ĉe la urbodomo de sia urbo, respondeca pri la kulturaj aferoj. Poste ŝi laboris en la Universitato de Belgrado kiel preleganto de la Albana Lingvo kaj Beletro.  Lastan jaron, ŝi prelegis en la Universitato de Tirana. Aktuale ŝi estas esploristo surkampe de etnologio kaj folkloro ĉe la Departemento de Folkloro de la Instituto de la Kultura Antropologio kaj Artaj Studoj en Tirana. Ledia estas same tradukisto el la anggla, itala kaj hispana lingvoj. Ŝi tradukis aŭtorojn: Gabriele D’Annunzio, Cesare Pavese, Dylan Thomas, Jorge Luis Borges, Umberto Eco, Andrea Vamilleri, Carlos Ruiz Zafon, Jane Austen, Hilary Mantel ka. Ties unuaj bone akceptitaj poezioj estas verkitaj en la subdialekto Gega de Shkodër. Oni publikigis ilin en la volumoj: “Ave Maria bahet lot” (Ave Maria iĝas larmo), Tirana, 1997; “Seancë dimnash” (Vintra sesio), Shkodër, 1999;  “Me mujt me fjet me kthimin e shpendve” (Se mi povus dormi kun la birdaj reveno), Tirana, 2009; kaj volumo de ŝiaj poezioj aperis en la itala, “Tempo di pioggia” (Tempo de pluvo), Prishtina, 2000. La poeizoj de Ledia estas same tradukitaj en la germanan, anglan, polan, francan, makedonan, grekan, serban, ĉinan, rumanan, ka. 

La lingvo estas mortebla, nekonvena

Al tio kio Animo ekde la komenco

Enŝlosas, ekde la senlima transo

La Ĉielo ne estas kaŝita, sed ankaŭ ne diras

Kio do estas sia propra templo

Kaj sidas ĝi sub Vi fontanta el alteco

Kaj orelojn havas ĝi por vin aŭdi, Animon por brili

Desegnita per la deliro kaj esenco,

Lumigita pro ĉiu kosma eksplodo

Kaj vi pendas kaj pendas kaj pendas…

Kvazaŭ falante vi pendas sur la sanga fadeno

En la aero en aero, gapante al la ĉielo je steloj, neparolantaj

Alte vi sidas en la aero en la profunda sanga fadeno

Ani Gjika

Estas albandevena poetino, beletra tradukistino, verkistino kaj aŭtoro de “Bread of running waters” (La pano de la fluantaj akvoj), Fenway Press, 2013, kandidatino por 2011 Anthony Hecht Poetry Prize kaj 2011 May Sarton New Hampshire Book Prize. Ŝia traduko el la albana de la verko de Luljeta Lleshanaku “Negative Space”(Negativa spaco), 2018, estis eldonita de Bloodaxe Books en Britio kie Poetry Book Society’s rekomendis la tradukon kaj konsideris ĝin unu el du selektitaj poemaroj por la International Griffin Poetry Prize kaj de New Directions en Usono kie ŝi estis finalisto por Pen Award por Poetry en Tradukado. Ani estas same la tradukisto de la Kosova poeto Xhevdet Bajraj, nome de ties teatraĵo “Slaying the Mosquito” (Mortigo de la kulo), Laertes, 2017 kaj poezioj “We Fall Like Children” (Ni falas kiel infanoj), Laertes, 2018.  Honoraĵoj de Gjika inkludas premiojn kaj stipendiojn de National Endowment for the Arts, English PEN, the Robert Pinsky Global Fellowship, Framingham State University’s Miriam Levine Reader Qwarsd kaj the Robert Fitzgerald Translation Prize.

Perdita kaj trovita

(E humbur dhe e gjetur) 

Ene de la budista templo, ene de la groto, tie en la mezo

De oraj altaj statuoj, mi sentas nenion, mi pensas pri nenio. 

Mi okulojn ĉirkaŭen ĵetas, ĉu oni permesas min 

Foti? Surgenuite, okulfermite,

Luliĝas antaŭen, malantaŭen la lokanoj kaj turistoj

Kvazaŭ ili streĉiĝus por ion elkrei.

Mi imagas solecan lampiron enirinta ĉitien laŭ senvolo

Ties trembrilo reorganizas la spacon ene de la monto.

Ĉe la elirejo mi trovas bluan ŝiritan leterpecon

Ĉe la fundo de la ŝtuparo, vortofragmenton en la fremda skribo.

Mi apenaŭ povas legi ĝin. Simple mi ĝin enpoŝigas en la ĝinzoj,

Eble iu monaĥo listigis en ĝi siajn bezonaĵojn.

Mi bondezirus ke tio estus lia klopodo por poeziumi

Tiukaze mi komprenus kial la papero dispeciĝis.

Azem Qazimi 

Estas albana poeto, verkisto kaj tradukisto. Li naskiĝis en Struga, Norda Makedonio, la 6-an de februaro 1977. Azem studis pri ĵurnalistiko en la Universitato de Tirana; poste li akiris magistrecon surkampe de la Kultura Antropologio ĉe la Akademio de Albanologiaj Studoj. Qazim publikigis tri librojn kun poemoj: “Ajri i Kryqëzimit” (La Aero de la Kruciĝo), “Për Dhuntinë e Mahnitjes” (Pri la Talento de Raviĝo), “Psikagogjia” (Psikagogio), same du kolektojn kun mallongaj historioj: “Të Bekuarit, Sfera” (La Benitoj, Sfera), kaj “Anatomi e shkurtër e pikëllimit” (Mallonga anatomio de la ĉagreno). Li estas la fondinto kaj ĉefredaktoro de la beletra revuo “Helicon” kaj tradukisto de Jonathan Swift, Oscar Wilde, William Faulkner, Thomas S. Eliot, Wallace Stevens, Jorge Luis Borges, Mircea Eliade, Danilo Kiš, John Banville, Vasko Popa, ka.

Al mia frato

(Vëllait tim)

Ekde komenco nia vivo postulis komprenon

Kaj trovis fragmenton.

Jam de tagoj dolĉa fluis la infanaĝo

Mildecon ja mendis la animo.

Nia karno tiam akiris la koloron de la paradoj

Kaj la parolado kolorigis per la venkokrioj

La ludejon.

La aero subite satiĝis per solena aromo

De la papero kaj de la presfarbo,

Ĉu el tio naskiĝus la Libro.

Ĉu diktis nin la parolojn tiu nova feliĉo

Sibilanta kvazaŭ silko el Ĉinio.

Nun plurestis el nia infanaĝo

Nur la arboj el cindro ĉe la randoj de la poemo,

Ĉiuj ili plenigitaj per la vokaloj kaj maljuneco.

Belfjore Qose (Zifla) 

Ŝi estas albana poeto kaj prozisto. Belfjore doktoriĝis en la Beletraj Studoj kaj instruas Modernan Mondan Beletron de XX jarcento, Albanan Beletron kaj Rusan kaj Slavan Beletron, en la Universitato de Tirana. Ŝia unua poezia libro “Aurat e natës” (Auxroj de la nokto, Ombra GVG Editions, 2017) estis aprecita per la Premio por Junaj Aŭtoroj, fare de Ministerio pri Kulturo de Albanio. La saman jaron la libro estis voĉdonita de la legantoj kiel la plej bona Poezia Libro ĉe la Bukinista Beletra Platformo. Ekde julio 2017, ŝi estas fondinta membro de la Albana Junulara Akademio, ĉe la Akademio de Sciencoj de Albanio. Inter siaj kolektoj de poemoj publikigitaj en multaj albanaj beletraj revuoj menciindas: “La Genezo kaj la Fino, aliformita al Noktomezo” publikigita de la revuo “Fjala”, “Eskapo disde la Nokto: publikigita de la revuo “Illz”, “Ses Poemoj”, Poeteka 46, “Fragilaj tagoj, helaj noktoj” publikigita de la revuo “Fjala”, kaj multaj aliaj poemoj ĉe la revuo “Jeta e Re”, “Poeteka”, “revuo “Fjala”, “MeArteka”, “Kult”, “Kultpoint: ka. Ŝiaj mallongaj rakontoj “Vojaĝante”, “En blankeco”, “La minotaŭro”, publikigitaj de “Jeta e Re” (beletra revuo) estis sekvataj de pozitivaj kritikaj reagoj de multaj albanaj esploristoj. Ŝia poezia libro “Aŭroj de la nokto” estis bone akceptita kaj aklamita de la verkisto Agron Tufa, kiu skribis la artikolon “La metafiziko de la elegio kaj de la rekuemo”. La esploristo Edona Marku skribis la artikolon “ La  spirita emfazo de la aŭroj de la nokto”. Multaj el la poemoj de Belfjore kaj malllongaj rakontoj estas tradukitaj kaj publikigitaj en la beletraj revuoj ekster Albanio, kiel ĉe “Haemus”, revuo en Bukaresto tradukita de la albana verkisto kaj akademiko A. Ch. Kycuku; en “Poetry Bay” en Usono; en “Les femnes (se) racontent” en la franca; kaj en la Antologio de la Albana Poezio, eldonita en Taivano en 2017. Ŝi estas dediĉita fari beletron influa, tra multaj legoeventoj, kiujn ŝi aranĝis ekz. “Tirana Reads”, kio fariĝis tradicio por la ĉefurbo. Belfjore estas instruinta per lekcioj pri la Kreativaj Lagadoj dum tri jaroj ĉe la Festivalo de la Junaj Verkistoj de Tirana kaj estas aktiva kunlaboranto ĉe “Ditët e Naimit”, en la Internacia Poezia Festivalo de Norda Makedonio. 

Posttagmezaj anĝeloj

(Engjëll pasditeje)

Fumante la lastan bluecon de la ĉielo.

Vi estas postagmeza anĝelo, sen la vizaĝo kaj trajtoj

Malnova kiel ĉiuj postagmezoj lavintaj per oro ĉi tiun teron

Laca pro plendoj pri la ĉiela vakuo

Dum vi ampleksas la lumon per brakmovo.

Estas restantaj suspende voleroj

Kiuj kvazaŭ ĵusplukitaj floroj mortas en la noktaj manoj

Ĉe ĉiuj vivuloj nostalgia minuto estas

Pro ĉio ni estas kaj ne scias

Sidante ĉe la konscia rando, kun la mallumo vi kreskas

La posttagmezoj stako en viaj helaj okuloj iĝas

Kiel la bordoj kiuj per ties ŝaumo luligas

Vian amon tra la akvo kaj la tero

Vi ĉevalrajdas sur la sonĝoj de la posttagmezoj,

Sen ardigante eĉ la randon de via lunkolora tuniko,

Je pacienco de prudento kiu ne rekonas sin mem

Kaj plenumiĝo de via dubinda misio.

Ĉiuj scivolemoj  kvietiĝas pro grumblado

Pro la tristeco enverŝita en la teoglaseto

Pro la signoj kiujn vi postlasis en la rando de posttagmezo,\

Silenta anĝelo- rozo en vazo.

Vi havas brilantajn iluziajn ŝtonojn en la haroj

Kvazaŭ en la ĉiela bluo magaj ravecoj,

Vi aspektas kvazaŭ viva: kiel ni kun vundo,

Ĵus kiam la beleco eksolviĝas inter aero kaj nokto.

Ervina Halili 

Publikigis sian unuan verkon “Crown 97” je la aĝo 11 dum la studentaj amasaj protestoj en la Universitato de Prishtina en la jaro 1997.  Ŝi daŭrigis kun psikoanalitikaj esploradoj en la “Collective Ausomatism and the Crowd Behaviour” (Kolektiva Aŭtomatismo kaj la sinteno de la homamaso) rilate la individuon, dum sian libron “Sleep of Octopus” (La dormo de Oktopus) ŝi publikigis en Vieno en la germana lingvo. La libro envorte estis konsiderita kiel nov-surrealista verko. Ervina estas estimita per la Nacia Jara Premio 2015 en Kosovo por la libro “Amulet” kaj estis verkista gasto de kelkaj artaj kaj beletraj domoj kaj muzeoj, inkluzive de Museums Quarter Vienna, Galeries of Landis&Gyr de Svisio kaj Museum de la Beletro- Sarajevo, ka. Ŝi private kolektis kaj fondis la arkivon de “Rilindja”, unu el la ĉefaj publikaĵoj kaj eldonejoj en la eksa Jugoslavio.

Ŝi 

(Ajo)

Ŝi dancas surfingre

La robo

Envolvas la ĉagrenon

La manoj supren

Petas la sunon

Ne tion vin varmiganta

Sed alian

Etan, etan

Dormanta en la infanaj poŝoj

Ŝi dancas subakve

Gliteble

La okuloj malfermitaj

Petas la fiŝojn

Ne tiujn kiujn vi havas en la akvario sopirece

Sed kelkajn aliajn

Kiuj vian cerbon ekscitas

En la sekaj amoraj kranioj

Ŝi dancas en la aero

La rompita koro

Petas la animon

Ne tion dormanta en la brusto

Sed alian

Lanĉita de la steloj

Kiam ŝanĝiĝas la sezono

Rudina Çupi 

Estas albana verkisto. Ŝi studis pri la Albana Lingvo en la Universitato de Tirana.La artisma agado de Rudina inkludas kvar poeziajn librojn: “© All rights reserved” (Ĉiuj rajtoj rezervitaj, 2015); “®”(2010); Shkopsitje / (Malbutoniĝo) 2006; kaj “Don’t remember me the death” (Ne rememoru min, morto, 1993). Rudina estas aŭtoro kaj tradukinto ankaŭ de kelkaj porinfanaj libroj, same de didaktika libro. Ŝi skribas por kelkaj pres aŭ elektronikaj organoj kritikajn artikolojn, ĵurnalistajn opiniojn, intervjuojn ks. Kaj Rudina preferas la legadsesiojn kun infanoj. Rudina deĵoris en kelkaj ĉefaj eldonejoj.

La arto kaj la virinoj ege kulpas…

Futbala komentisto paroladas kvazaŭ poeto

(Arti dhe gratë janë fajtorë të mëdhenj…

Një komentues futbolli ligjëron si poet)

1.

Oni faris manipulan eĉ la arton!!!

Certe, la plenkreskuloj bone scipovas tion 

Kun la valoraj kozoj: oni okupas ilin.

Nu, kiam ni prijuĝu

Eb;e pli valoras Nobelo

Kantati dum la duŝado..Jen, startu kanti!

Sed kiun mi kulpigu pro la espera forvelkado

Krom tiujn verki scipovantaj?

De “Maria kun Jezuso ĉebruste”

Al “La sinjorino kun hundido”

Tre malmulte estas infanoj en la arto

Kaj, konsekvence, ankaŭ en la kortoj,

(naski bebojn estas tiel klasika!)

Ne ĉar ili ne estas interesaj,

Sed kiam la virinoj konstatis kiel oni uzis 

siajn filojn por milito kaj filinojn kiel kulpantoj

ili komencis pliŝpari la kreadon

por lernigi al ĉiuj

ke la vivo estas donita por estis gaja.

La homoj fondis geparojn ne filofarantajn

Kaj la mondo estas stultulita, vere..

Sed la arto kaj la virinoj ege kulpas…

2.

La familio estas ventro.

Tiuj kaj la preĝejoj ĉiutage malpleniĝas

Restas kvazaŭ neloĝataj virinaj uteroj,

La utero mem baldaŭ forgesiĝas kiel vorto

“provtubo” estas ja pli moderna termino

Kaj ne pri ĉio kulpas la scienco

Ke en la Barko de Noa surbordiĝas nur bestoj,

Aŭ la industrio, fabrikanta cicumojn anstataŭ mamoj

Lulkantojn sur la diskedoj aŭ voĉaj fabelojn,

Kiu inventis mamnutrajn virinojn kontraŭ pago..

Inter la malfortuloj restis nur la infanoj.

Feliĉa fino kaj la virinoj ege kulpas… 

Nurie Emrullai 

Naskiĝis en la jaro 1992 en Kërçovë. Norda Makedonio. Ŝi akiris sian bakalaŭrecon en Albana Lingvo kaj Beletro kaj estas finplenumante magistrecon pri la Albana Lingvo. Plejmulte Nurie verkas poeziaĵojn, kiuj ĉefe estas publikigitaj en la diversaj revuoj, unu el ili estas la beletra revuo de Tirana “Illz”, same en la revuo “Akademia”, Kosovo. Ŝi estis reprezentanto de la beletro en la Beletra Forumo CEEC en Ningbo, Ĉinio. Same, ŝi sin prezentis per poemoj pri la virinoj en la ekspozicio “Vajza, jo nuse” (Junulinoj, ne novedzinoj), je 8-an de marto 2018, en Curiho, Svisio. Nurie estis partoprenanto en “FemArt 2019” en Kosovo per siaj feministaj poemoj. La poemoj de Nurie estas tradukitaj en la makedonan lingvon, en la anglan kaj la italan. Aktuale ŝi sekvas kelkajn gravajn kursojn rilate al poezio kaj beletro. Nurie eldonis sian unuan libron kun poeziaĵoj. “For the other half of the moon” (Por la alia duono de la luno), en 2019.

PEC*

La adiaŭoj estas kutimaj.

Estas ili manoj kiuj nin kreskigis,

Manoj kiujn ni maljunigis.

En la malgranda ĉambro, plenmane,

Sidante ĉirkaŭ la tablo, senvoĉe,

Al unu mano ni donis la kuleron,

Al alia la panon,

Ni manĝas fazeolojn.

Mmh, kiel bongusta, “eĉ ungojn ni manĝu”.

Dum la manoj tremas kaj fortiĝas,

Fortiĝas kaj tremas,

Malrapide, silente foriras unu post unu…

La adiaŭoj estas manoj mankantaj.

Tra la mondo la adiaŭoj ree estas kutimaj.

Unu mano tenas glason da vino,

La alia forte premas kaj karesas la vivon.

Rozo vivoplena, viglas.

Unu glaso restas duone.

El la alia mano elglitas la vivo…

La rozo komencas….

En ĉiuj tiuj mortigaj manoj,

La tuŝoj estas senkulpaj,

Ho, kiel puraj ili estas

Flustras ili kliŝan preĝon: pardonu min, nur ĉifoje.

Diable do!!

La manoj pleniĝas kaj ne plu tenas.

Ĉiujn tiujn pardonojn kiel ni tenu?

La adiaŭoj estas kutimaj,

Atendu ilin eĉ kiam vi trafoliumas iun verkon de Kundera,

Aŭ kiam per maldikaj fingroj vi premas teleregilon kaj serĉas “La Ludon de la Tronoj”.

La adiaŭoj estas kutimaj, homo,

Eĉ kiam la manojn vi metas sur frunton, por ekvidi la ardan sunon.

Aŭ kiam dumnokte forigas la kurtenon per manoj kaj admiras la ardiĝintan lunon.

La manoj etendiĝas, etendiĝas kaj deŝiras la lunon.

La adiaŭoj estas manoj restantaj algluitaj al la plej ordinaraj fenestroj:

De la aŭtiloj, domoj aŭ kafejoj

Kaj la tempo ilin pulvorigas tie.

La adiaŭoj estas kutimaj manoj,

Fortaj kaj fragilaj ĝis ekstremo.

Ili enspiras kaj eligas koleron

Kaj, ah, tiuj manoj, kiom da animoj ili humiligas.

_____

* PEC – infanludo, realigita per mantuŝoj. Unu el la infanoj kiu portas ĉapon (PEC-on) devas tuŝi la alian kaj almetu ĝin al tiu. Li lasas ĝin al li kaj li lasas tion al la ceteraj.

Kushtrim Thaqi 

Naskiĝis en Prizren, Kosovo, en 1989. Li verkis poeziojn ekde 7 jarojn kaj nun estas parto de kelkaj internaciaj antologioj, kiel Balcan Writers Projects (Balkanaj projektoj de verkistoj) kaj organizis same internacian poezian festivalon en Prizren, Kosovo, vokis 5o poemojn por la neĝo  en la jaro 2017. Kushtrim publikigas sian unuan poezian libron fine de la jaro 2019. La poezio por li estas la esprimaĵo de tio kio estas sube, kio kaŝas sin sub la fingroungoj kaj troviĝas nur entombigita sub la silentaj sonoj de la flustroj.Nenio belega, nenio granda/ Nur flustroj… 

Najlono

(Najlon)

Mi estas en unu momento,

Kaj en alian

Ne.

Mi sufokiĝus ĉi tie,

Porĉiame—-

Porĉiame tiel mi irus malsupren.

Meze de la ondoj. 

Estante kaj ne estante,

Eltenante- rompiĝante,

Lasante ĉion eskapi,

Ekstarante…

Ĉu najlono;

Tute ĉi tio.

La akvo karesanta mian manon—

La homoj,

Miaj piedoj surbarke, la barko sur akvo—

La ekzisto,

La ĉielo ludanta diversajn melodiojn,

La memoraĵoj,

Kaj la ideo de la plonĝado,

La revoj… 

Najlono,

Mola iamfoje,

Ĝi pikas iamfoje,

Ĝi tordas,

Ĝi alpremas

Kaj poste ellasas.

Mirigita,

Ĉiamfoje.

Kiel la Unua Materio

Kreas kozojn neekzistantaj:

Pensoj, emocioj…

Produktoj sen ia ajn bazo.

Produktilojn, jes,

Sen ia ajn bazo.

Nenio

Nulo.

ANTOLOGJIA E POETËVE TË RINJ SHQIPTARË/ ANTHOLOGY OF YOUNG ALBANIAN POETS/ ANTOLOGIO DE JUNAJ ALBANAJ POETOJ

Poetët e përfshirë: 

Prof.as.dr. Viola Isufaj, Dr. Alisa Velaj, Dr. Ledia Dushi, Ani Gjika, Azem Qazimi, Dr. Belfjore Qose (Zifla), Ervina Halili, Rudina Çupi, Nurie Emrullai, Kushtrim Thaqi

Antologe: 

Dr. Jorina Kryeziu (Shkreta)

Përktheu në esperanto: 

Bardhyl Selimi

Botuar në:

Speciala Bulteno de la Albana Esperanto – Instituto/ Buletini Special i Institutit Shqiptar të Esperantos, maj 2021

Përmi veprën e Lazër Shantojës

by


Nga Neim Zhuri/


“Historia e letërsisë shqiptare pa emrin e Dom Lazër Shantojës del e mangët dhe e varfër…”, shkruan Angjelina Çirinçone. Ernest Koliqi, kritiku që është marrë më gjatë me figurën e Shantojës, e cilëson atë jo vetëm si një nga stilistët më të ndritshëm të letërsisë shqiptare, por e përqas figurën e Shantojës me atë të Konicës kur shkruan :”Shkrimet e tij të pakta por shembullore e vendosin atë në historinë e letërsisë së Shqipnisë, pranë ma t’rafinuemit stilist shqiptar, Faik Konicës.” Një krahasim me Konicën bën edhe një nga biografët e Shantojës, Pjetër Pepa i cili, pasi vë në dukje përpjekjet për çështjen kombëtare e cilëson si penën më të fortë në publicistikë për veriun ashtu si Faik Konica për jugorët, madje nuk ngurron t’i cilësojë si”binjakë”të Shqipëisë. Në Historinë e Letërsisë Shqiptare Robert Elsie e cilëson Shantojën si poet, eseist, përkthyes… autorin e disa prozave me një stil mjaft të shkathët. Edhe Elsie është i mendimit se kemi të bëjmë me një stilist të shkëlqyer”me një stil mjaft të ngjashëm me atë të Koliqit.” Janë pjesë e stilit të tij shprehjet e limuara artistikisht të gjuhës së folur dhe të shkruar. A e meriton emri i Shantojës të qendrojë denjësisht përbri emrave të Konicës dhe Koliqit? Tashmë vepra e tij është e plotë dhe kjo u bë e mundur nën kujdesin e botuesve françeskanë dhe veçanërisht të dr. Arben Markut. Studiuesit kanë mundësinë të njihen me një vepër voluminoze me poezi, skica, elegji të shkurtra, ese, artikuj publicistikë, proza poetike dhe përkthime nga shumë autorë të njohur. Krijimtaria e Shantojës, megjithëse flet shumë për kohën, pati heshtur për një kohë të gjatë e ndrydhur nëpër faqe periodikësh të pluhrosur në dorëshkrime të mbetur gjatë nëpër sirtare. Më në fund Dom Lazri rikthehet. Shantoja rikthehet për herë të dytë sepse rikthimi i parë është në vitin 1939 pas një mungese 15-vjeçare, për shkak të përndjekjes nga regjimi i Zogut si njëri prej atyre që ideuan dhe mbështetën pa rezerva Revolucionin e vitit 1924. Më 1939 Shantoja kthehet me shpresën që Shqipërinë do ta shpëtonte vetëm perëndimi dhe në rastin konkret Italia. Shantoja, si shumica e klerikëvë që patën studiuar në perëndim dhe ishin pro perëndimorë njihte mirë rrezikun e madh që i kërcënohej Shqipërisë me vendosjen e forcave komuniste të lidhura ngushtë me jugosllavët e rusët. Kjo shpresë e Shantojës nuk do të zgjaste shumë sepse forcat komuniste erdhën në pushtet dhe bashkëjetesa e klerit me këtë lloj pushteti ishte përtej pamundësisë. Rikthimi i dytë është ai i veprës së plotë në gjininë e letrave shqipe:”Ai tashmë kthehet rishtas për mos me ik ma kurrë, mbasi as mtuesit, as barbarët nuk kanë çka me i ba atij që me jetën e vet ka tregue si mbrohen idealet” 1. Në veprën e Shantojës që kemi në dorë krijimtaria e tij nuk është ndarë sipas një kriteri gjinor, por thjesht sipas periudhave kohore: në periudhën e parë që përkon me vitet 1915-1924 gjejmë poezi të hershme të autorit, shkrime publicistike, aforizma, skica të shkurtra, humor dhe përkthime nga autorë të ndryshëm; periudha e dytë përfshin vitet 1925-1938; kurse periudha e tretë vitet 1938-1944. Poezia e hershme e Shantojës vazhdon në hullinë e krijuar prej lirikës së traditës, poezi që përmban ankthe nga trashëgimia stërgjyshore shqiptare për të kaluar nëpër një shoshitje sipas modeleve të kulturës perëndimore. “I madhi poet i popullit shqiptar, At Gjergj Fishta – nënvizon Koliqi – kishte këndue luftën heroike të shqiptarëve kundra çdo tentative armike për me thye bashkimin etnik të kombit. Shantoja lakmonte me paraqit në nji afresk të gjanë jetën familjare, me virtytet e panjoftuna, madje të keqkuptueme të saja të cilat lulëzojnë rreth vatrës ku flaka simbolizon kultin e lirisë, bazue mbi besimin te Perëndia e mbi bindjen se ndërsa asht për jetën dritë ma e nevojshme se ajri e dielli” 2. Për Shantojën atje ku ka poezi ka më shumë të vërteta sepse poezia është i vetmi mjet që udhëton lirshëm nga shpirti tek natyra e anasjelltas. Por kur Muzat prangosen, poetët lëndohen… Dhe nuk ka gjë më trishtuese se lëndimi i poetit. Me këtë lloj lëndimi në një nga këngët e rinisë së hershme do të shkruante: Ah, mos e lyp atë varg, asht shum ma mir Korimbat t’tu mos t’din ça do me than Me qenë poet e mos me qenë I lirë Me kndue me gojë kur zemërngrita qanë Tepër i ndjeshëm ndaj bukurisë femërore, Shantoja i mahnit lexuesit me sonetet kushtuar zonjës së re shkodrane. Shtrydh në vargje turbullimin e ngashërimeve që i shkakton bukuria por nuk tundohet. Për shkak të kushtit fetar heq dorë prej ndjesive tokësore. Gjithsesi, ajo që lë të shkruar tek kolona e soneteve:”Për një puthje të vetme”( pseudonimi nuk e ndihmon për ta fshehur autorësinë ) mbetet një nga më të bukurat në poezinë shqipe kushtuar një femre. Këndo poet, porse nji tingull lire A mundet kurr me shpreh aq bukuriT’tan jaseminat e lilat t’vetat ngjyrë, Ta falme asaj, t’tan lulet n’Shqipni.E më tej një përshkrim i pazakontë për penën e një kleriku që do ta kishte zili dhe më i zoti i piktorëve… E flokë e vetlla e t’ndritshmit sy, pasqyrë e mendes hollë, e gushë, e qafë, e gji e buzt lakmuese puthjesh prej natyre t’tan trupi i saj difton dashni, dashni. ***Në vitet ’23-’24 patër Anton Harapi boton gazetën”Ora e Maleve”duke pasur si mbështetës të fuqishëm Lazër Shantojën. Gazeta kishte si synim të edukonte rininë me aspirata perëndimore dhe të informonte popullin për rrezikun e një regjimi të ri anadollak në dukje i reformuar. Shantoja afirmohet një gazetar tepër i aftë që lufton të shkallmojë efektin hipnotizues të demagogjive së kundërshtarëve. Ai krijon profilin e një eseisti dhe publicisti të shkathët, por njëherazi dhe të një politikani idealist.”Ne jemi, – shkruan Shantoja – shkëndija dhe pluhuri i një revolucioni” 1. Ai ndihet apostull, luftëtar dhe viktimë e një ideali. Ai lufton me skamjen dhe pasurinë, me martirizimin dhe tiraninë, me aventurat e së kaluarës dhe besimin në të ardhmen. Në një shkrim të botuar në gazetën”Liria Kombëtare”, 10 Nëntor 1926 me titull”Si u bëra politikan”me një humor fin, vë në lojë politikanët e kohës, ata që jetojnë për politikë.”Po të diftoj nji herë…se unë politikan nuk jam, në mos nuk jam batakçi…politikaj po quhen sotë ata që jetojnë për politikë e me politikë, mua përkundrazi politika tjetër shpërblim nuk më dha pas këtij me më qitun në rrugë të madhe”.Tek “Rrno për me tregue”At Zef Pllumi e kujton Dom Lazrin si një njeri me një kulturë të gjerë dhe aftësi të rralla oratorike, si pjesmarrës aktiv në jetën politike të vendit dhe ndër redaktorët kryesorë të gazetës”Ora e Maleve”. Fjalimet oratorike të Shantojës si”Fjalimi tek vorri i Ramiz Dacit në Maqellarë ( Dibër )”;”Fjalimi ditën e 28 Nëntorit nga ballkoni i Shkodrës”;”Fjala tek vorri i Avni Rustemit”etj., bien në sy jo vetëm për frazën tipike shantojane, mahnitëse e mallëngjyese, por domosdoshmërisht i japin atij edhe statusin e oratorit zyrtar. Në veprën e Shantojës jo pak vend zënë dhe disa ese e proza të shkurtra poetike në të cilat trajtohet motivi i mërgimit. Vitet e mërgimit ishin vite makthi për Dom Lazerin. Ai jetonte çdo ditë me ëndrrën e padurimit për t’u kthyer në atdhe. Për Shantojën mërgimi është gjysëm burgu dhe ky gjysëm burgu zgjati jo pak por pesëmbëdhjetë vjet:”Vuejtje që më kanë kushtue shumë sakrifica, pa numër. Shpirti e trupi ynë u përshkrue prej shumë shgjetave morale…” 1. ***Shantoja është njohës shumë i mirë i gjuhës gjermane nga studimet e kryera në Innsbruck, por edhe i frengjishtes elegante. Ai sjell me korrektësi në shqip Shilerin,”Kënga e Kambanës”që e cilëson si më të bukurën poezi që doli prej penës së dramaturgut të madh gjerman. Do të shqipërojë”Faustin”e famshëm të Gëtes, të cilin Noli, një nga përkthyesit tanë të shquar, mbasi e lexoi i shkruan Shantojës : “Nuk gjej fjalë për të të uruar për përkthimin tënd në shqip të poezisë, veçse duke të siguruar se, po ta dinte shqipen gjigandi i Vejmarit do të falenderonte ty, një Nerval shqiptar, për këtë përkthim” 2.Me të njëjtin sukses Shantoja do të sillte në shqip edhe emra të tjerë të shquar të letërsisë botërore; Hajne, Friedrih Wilhelm, Weber, A. De Musset etj.