• Home
  • Politics
  • Opinion
  • Culture
  • Sports
  • Economy
  • Interview
  • Reporting
  • Community
  • Vatra

Dielli | The Sun

Albanian American Newspaper Devoted to the Intellectual and Cultural Advancement of the Albanians in America | Since 1909

TI, SHEMBELLTYRA IME!

April 6, 2021 by dgreca

LETËRSI- JULIA GJIKA NË SOFRËN POETIKE TË DIELLIT/

TI, SHEMBELLTYRA IME!/

Rastësisht jam ndodhur/

në një qytet të panjohur./

Më dukej si ëndërr./

Ecja e pasigurt,/

ecja për të gjetur një dalje,/

vërtitesha në një udhëtim të paqëllimtë./

S’isha gjë tjetër veç një mizë pa kokë.

E panjohura ecte përkrah meje

ndonse isha fill e vetme.

Ndjehesha si në pranga

dhe fjala më ish e lidhur.

Ishte nje makth dhe asgje tjetër.

Kur drita po shuhej tej në perëndim

ndjeva vetmi.

Një zgjim të shpëton!

Vetëm një zgjim!

Po si ta ngrysësh një natë?

Por ende s’ka mbritur çasti!

Duhej përgatitur diçka.

Qytet i panjohur,

mbështjellë me pasiguri.

Nëpër mjegullnajë vërtiteshin orët

duke shtyrë akrepat.

Dikush ndërhyn pakuptuar.

Vendos vulën për çdo gjë.

E pamundur për mua të kuptoj

si u bë e mundur të hapej shtegu i shpëtimit

të eci në atë qytet që nuk kishte dalje?

Tani hija ime ndiqte dritën.

Papandehur erdhi ai çast i shumëpritur

ku mushkëritë mbushen me frymë,

ku plotësisht je në udhë te mbarë.

Ajri ngarkohet gjithnjë e më shumë

me aromën e nje premtimi:

“nuk do të humb,

ti je shëmbëlltyra ime.”

***

NE OQEAN  AJRI

Sqepi i një pëllumbi

nën tinguj metalikë

mblidhte një ëndërr të coptuar

për t’a ngritur lart

në oqean ajri.

Duke lënë poshtë

hije zvaranikësh.

* * *

Në mes qiellit dhe tokës

dita numuron orët

kënga e mallit

e qepur në qiell

pikon vesën syri i mëngjesit,

ku lahet një pulëbardhë

përpara fluturimit.

***

DREJT MALIT

Sa shpejt!

Në një ditë acari,

Zoti e ftoi për t’u ngjitur Malit.

I bindur me tinguj në buzë,

shërbëtor i denjë

dha provën e fundit,

si çdo mëngjes kur falenderonte Zotin

për bukën e përditëshme,

për faljen e mëkateve.

Ishte gati, u nis…

Ditë acari,

kur toka ishte e ngrirë.

Ai u ngjit Malit.

Në qetësi hyjnore,

për ne la fjalët.

***

PARA SE TE LARGOHEJ NGA NE

Ajo donte të flinte me mua- kujton Maria.

Më erdhi pranë shtratit,

qëndroi atje në fund tek këmbët e mija.

-Më parë kish ndaluar tek unë

të kujtohet? – flet me padurim Parashqevia.

Ngriti kuvertën që më kish rënë në dysheme,

pastaj u mbështet tek dritarja.

përballë me shtratin tim.

Largoi perden, ishte një hënë e plotë në qiell,

drita e saj i ndriçoi fytyrën.

Sa e bukur ishte mami atë natë!

Për mua ajo ka mbetur aty.

Nuk e largoj dot nga sytë,

si mund të largohet një perde.

Asnjë natë,

nuk ka forcë të ma marë atë fytyrë.

Si hëna që qëndron atje lart,

ajo qëndron me mua- thanë

në një gojë binjaket 11 vjeçare,

për nënën e tyre që e humbën .

ATJE LART NE KODRINE

Atje në kodrinën e blertë

janë edhe banesat e vogla.

Gjumin e përjetshë atje bëjnë foshnjat.

Tingujt e lutjeve pikojnë nga gjethi në gjeth

në një det heshtje që hesht.

Në çdo stinë aty shpërthen blerimi

aty çelin lulet më të freskëta

që mbjell njerëzimi.

Aty këputet lot’ nënash,

aromë parajse kundërmon mbrëmja.

Ato banesa të vogla

me lot pavdeksie vaditur.

me tinguj zemre nënash

ëngjëj nanuritur.

PUTHJA E DASHURISE

Puthja e dashurisë është e kripur

puthja e dashurisë është pikë mjalti

Frymëmarjen e qielli ajo ka

e nxituar në fillim

pastaj e matur.

Puthja e dashurisë

shpërthim i stinës

me ngjyrat e ndezura veshur

nuk pret të bjerë mbrëmja

me mushtin e muzgjeve dehur.

Puthja e dashurisë e humbet rrugën

I bën syri dritë, fluturon në botë drite

ashtu si ja do e bardha zemër.

LAKURIQET E NATES

Fluturimi i tyre është elegant,

nuk e durojnë vapën, as dritën

Qorrazi futen nën çatitë e shtëpive të vjetra,

zhurrmojnë nën tavanët, koloni.

Të frigon fluturimi i tyre magjik,

të tmeron kafshimi vdekjeprurës.

Pëllëmbët e tyre me thonj të mprehtë.

të çudit këmbëngulja e tyre,

uljet dhe ngritjet

krahëhapur në pikiadë.

Kur truri i tyre më parë ka bërë selektimin.

a thua do të rrëmbejë nëse të ka zgjedhur,

Dallon çka përpara, një shkëmb, njeri a një mizë.

Të frikshme janë thonjtë,

me to të vërtit në honet e së panjohurës.

Hutimi kërkon portën e shpëtimit

je i detyruar të mblidhesh sa grushti

e të shikosh si ai fiton

ndërsa je bërë të flasësh me vehte!

Mars 25- Prill/ 6 / 2021.

Filed Under: LETERSI, Sofra Poetike Tagged With: Julia Gjika, Shembelltyra ime, Ti

“KOHË E VRARË NË SY”- MADHËSHTI POETIKE QË DO TË JETOJË NËPËR KOHË

April 4, 2021 by dgreca

NGA ANTON NIKË BERISHA/

Profesor Anton Nikë Berisha, studiues i njohur i letërsisë shqipe, shkrimtar dhe përkthyer, vite më parë përgatiti vëllimin me poezi të zgjedhura të Visar Zhitit, “Kohë e vrarë në sy”, botim i “Rilindjes” në Prishtinë, të shoqëruar me një parathenie, të shkruar po nga Anton Nikë Berisha, një ese dhe kritikë letrare, që ka tërhequr vëmendjen e lexuesit dhe ribotohet herë pas here në media duke kumbuar si risi…

Madhështi Poetike

Që Do Të Jetojë Nëpër Kohë

Interpretimi i poezisë së deritashme të Visar Zhitit,[1] sidomos i kësaj të këtij vëllimi[2], ku janë përfshirë poezitë artistikisht më të ngritura dhe kuptimisht më të pasura të shkruara deri më tash nga ky autor, nuk është punë e lehtë. Kjo ndodh për arsye se ajo është krijesë qenësísh dhe vlerash të mëdha artistike dhe ka në vete një forcë e madhështi poetike të veçantë e origjinale.

Tematika e saj ndërlidhet me realitetin konkret e me përjetimet e vetë poetit dhe është e kapshme dhe e qartë, ndërsa struktura gjuhësore shprehëse dhe mesazhet që dalin prej saj, që në vështrim të parë duken të zakonshme dhe të thjeshta, janë të nyjshme e të shumëllojshme. Këtë gjë e kushtëzon mënyra e qasjes dhe e vrojtimit të dukurive të trajtuara e sidomos e shtjellimit të tekstit. Poezia e tij ka një frymëmarrje sa të gjerë aq edhe të thellë, një lirshmëri, natyrshmëri e veçanti shprehjeje e një thellësi mendimi, që vështirë mund ta përmbledhësh brenda një formule ose ta sjellësh brenda një kornize a vlerësimi, aq më pak ta përcaktosh e ta interpretosh ashtu siç u veprua me poezinë e të ashtuquajturit soc realizëm. Kjo është krijesë e qenësive dhe krijesë artistikisht qenësore.

Poezia e Zhitit është fryt i perceptimit dhe i shqiptimit shumësor poetik të botës konkrete dhe i të pazakonshmes brenda saj, ndërthurur e përshkuar nga bota subjektive e tij. Poeti nuk e përfton poezinë mbi rregulla ose mbi dy ose tri modele. Trajtimi artistik i dukurive bëhet në mënyra të ndryshme, herë-herë krejt të ndryshme, edhe kur ato në jetë janë të përafërta ose të ngjashme. Pra, zbatohet shumësia dhe variantiteti i të trajtuarit dhe i të shprehurit, ku secila poezi përftohet si një krijesë e veçantë (Horhe Luis Borhes do të thoshte: Çdo temë më dikton teorinë e vet.).

Kjo gjë vërehet edhe kur ligjërimi poetik shpreh konkretësinë jetësore, edhe kur shprehet e krijohet e pazakonshmja brenda kësaj konkretësie, po edhe kur shqiptohen ndjesitë e botës vetjake. Temat dhe dukuritë e “mëdha” dhe të “vogla” trajtohen natyrshëm, pa ngarkesën e hierarkisë e të varësisë midis tyre; shqiptimi dhe shtjellimi artistik – arti – është përbërësi, elementi që i bën ato të mëdha ose të vogla. Strategjia e këtillë mundëson zbulimin dhe njohjen më të plotë e më të thellë të botës së brendshme dhe të jashtme dhe komunikimin më intensiv me to.

Duke pasur parasysh cilësitë që përmendëm, them se shkrimi diskursiv për këtë poezi, sado të synojë të jetë shterues, asnjëherë nuk do t’ia dalë ta shprehë krejtësisht atë; vetëm ajo e shpreh veten në plotninë e saj.

Njësimi i së vërtetës me të bukurën

Qenësia e objektit artistik të poezisë së Visar Zhitit është, siç thamë, e zakonshmja, që në fakt shpreh të vërtetën konkrete, përkatësisht të vërtetën jetësore dhe të vërtetën e mundshme, ku e vërteta në rrafshin thellësor të saj është e bukura. Kjo e bukur krijohet e shprehet nëpërmjet strukturës tekstore poetike, nëpërmjet fjalësh e thëniesh të zgjedhura, të përafruara, të ballafaquara e të kundërvëna, nga të cilat dalin kuptime të shumta e të ndryshme mbi botën, mbi të vërtetën jetësore e mbi subjektiven e poetit. Në qenësinë e vet kjo poezi është njësim i së vërtetës dhe i së bukurës. Alberto Moravia me të drejtë thoshte “Në artin modern është vështirë të dish se ku mbaron e vërteta e ku fillon e bukura.”

Në artin e fjalës, siç ngjet edhe në këtë poezi, e bukura nuk është e vetëdhënë, po krijohet nga mënyra e shqiptimit të së vërtetës dhe e së vërtetës së mundshme, që në thelb është e vërteta artistike. Kjo e vërtetë e krijuar është më shumë dhe më e vlefshme se e vërteta e zakonshme, se e vërteta jetësore. Ndodh kështu për arsye se brenda të vërtetës së zakonshme, perceptohet dhe shqiptohet edhe e pazakonshmja, imagjinarja. Së këndejmi, e vërteta artistike është ose rrjedhojë e perceptimit dhe e njohjes së realitetit konkret, ose krijohet mbi bazën e përfytyrimit të tij, pra është fryt krijues i botës së individit, në rastin konkret, i Zhitit. Poeti e krijon të vërtetën artistike dhe ajo është më e vlefshme dhe më e qenësishme.

Poezia e Zhitit trajton sidomos aspekte të ndryshme të jetës së njeriut tonë, në veçanti tragjiken e saj. Në rrafshin thellësor të mesazhit të saj poetik vërejmë se jeta në thelb është vuajtje, është pësim. Kjo gjë nuk del për shkak se në poezinë e këtij poeti s’ka dritë, se nuk përfillet e nuk përkrahet njerëzorja; se nuk mbëltohet e nuk gjakohet të mbillet mirësi e mirëqenie, po pse këto asnjëherë nuk janë të mjaftueshme dhe nuk i mjaftojnë jetës së njeriut.

Mirësia dhe mirëqenia janë të nevojshme për ta zbutur sado pak zhgënjimin dhe tragjiken e jetës (ato nuk mjaftojnë për arsye se nuk mund ta ndërrojnë fatin e njeriut dhe qenësinë e jetës, e cila, jeta, nuk mund të jetë ngadhënjimtare siç është vdekja). Në qenësinë e saj jeta e njeriut është mospajtim, kundërvënie, vetërrënim. Në çdo çast e në çdo ditë të gjallimit njeriu e rrënon dhe, thënë poetikisht, e vret atë – secilën herë i afrohet fundit – ngadhënjimit të vdekjes (ose lindjes së re; shkrimtari italian, Françesko Grizi do të thotë: “Kush vdes vazhdon të jetojë.”).

Meqenëse të vërtetën jetësore Zhiti e vrojton dhe e shpreh nëpërmjet botës së brendshme, poezia e tij është thellësisht e përshkuar dhe e shenjëzuar nga subjektivja (Borhes-i me të drejtë thotë: “Për veprat e mia do të thosha se janë thellësisht personale dhe jam i bindur se vetëm personalja ka forcë estetike.”).

Pra, botën dhe dramatikën e saj poeti ynë e vështron nëpërmjet tundimit dhe dramatikes së botës së vet. Ky ballafaqim dhe ky përafrim kushtëzon të vërtetën artistike, që, siç u theksua, është më e pasur dhe më e vlefshme se e vërteta jetësore. Në fakt, poezia e Zhitit është një dialog, siç do të thoshte Martin Camaj, me veten dhe me të tjerët. Rrëfimi i tij poetik nuk ballafaqon botën e brendshme dhe të jashtme për të theksuar e për të nxjerrë përparësinë e njërës ndaj tjetrës, por për t’i njohur sa më mirë të dyja.

Këto, të njësuara brenda subjektives së tij, poeti ia kthen, në formën e artit, vetvetes dhe ia ofron edhe tjetrit si mundësi njohjeje dhe komunikimi, po edhe ekzistimi shpirtëror dhe mendor. Në të vërtetë, kjo poezi sa ta zbulon botën e poetit, po aq mundëson njohjen dhe zbulimin e vetvetes si qenie, botën dhe qenien vetjake. Ky përcaktim i poetit nuk është i rastësishëm: pjesët e fshehta të gjërave, të jetës së njeriut e të kuptimeve si dhe e panjohura brenda tyre, janë qenësia e artit në përgjithësi e brenda tij dhe e artit letrar. Duke trajtuar thellësinë e gjërave përplotësohet realiteti vetë dhe njohuritë për të, krijohet kështu realiteti, e vërteta artistike, e cila, e gërshetuar me dramatiken dhe tragjiken, është e zonja të nxisë e të përmbushë katarsën shpirtërore, një tjetër qëllim i madh i artit të fjalës, pra dhe i poezisë.

Pozicionet nga rrëfen poeti dhe i shpreh mendimet dhe ndjenjat e veta, janë të shumta e të ndryshme. Ai u qaset dhe rrëfen për dukuritë herë nga afër, herë nga një largësi e madhe, po shpesh ai njësohet me çështjet që i trajton dhe, thënë kushtimisht, është brenda tyre. Kjo strategji dhe ky raport i zbatuar është, si realizim, sa i qenësishëm, po aq i papritur e befasues.

Një rëndësi të veçantë në këtë rrjedhë ka gjakimi i autorit që nëpërmjet artit ta lirojë njeriun nga e keqja, nga egoizmi e sidomos të nxitet e të kultivohet tek ai mirësia e mirësjellja, vetëdija për veten e për të tjerët. Nga mesazhi poetik i poezisë së Zhitit del, qoftë nga teksti, qoftë nga nënteksti, një shpirt i pasur, një ndjenjësim thellësor njerëzor. Poeti e ndjen dhimbjen e tjetrit, fatkeqësinë, tragjiken. Këtë ndjenjë ai e shpreh edhe ndaj atyre që ia errësuan dhe ia plagosën jetën duke e burgosur e rrënuar fizikisht dhe psikikisht. Ai ka fuqi shpirtërore të falë e të marrë një pjesë të dhimbjes dhe të fatkeqësisë edhe të atyre që e martirizuan, prandaj: që loti yt të rrjedhë në faqen time ose Plaga jote në trupin tim si diellth i vogël.

Ferri fizik dhe errësira shpirtërore

Me një natyrshmëri e me një thjeshtësi të veçantë, Zhiti shqipton realitetin e rëndë konkret shqiptar, duke filluar nga mosha e tij e re ose, siç shenjëzohet nga titulli i ciklit hyrës, Syth i orës së sëmurë, për të vazhduar me jetën e rëndë në burg, përkatësisht ferrin fizik dhe errësirën shpirtërore të botës shqiptare për gati një gjysmë qindvjetshi, po edhe jetën pas rrënimit të diktaturës komuniste. Pra, poeti shpreh dramën dhe tragjiken personale, po asnjëherë nuk mbetet vetëm brenda saj. Ajo është edhe pjesë e secilit prej nesh, pjesë e botës sonë në një kohë të plagosur në sy.

Qenësia e mënyrës së këtillë të perceptimit e të shqiptimit është e shumëfishtë: brenda botës subjektive ekzistojnë e shprehen të gjitha fshehtësitë, ndjesitë, virtytet, veset; koekzistojnë e keqja (destruksioni) dhe e mira; aty çdo gjë, thënë lirshëm, shprehet në mënyrën burimore e të veçantë; ajo është çelësi për ta kuptuar e për ta njohur individualen dhe të përgjithshmen. Në këtë rrafsh poezia e Zhitit sjell një dukuri të qenësishme në poezinë shqipe (në disa pikë përafrohet me poezinë e De Radës, veçmas me “Këngë të Milosaos”).

Poezinë e Zhitit e cilëson lirizmi thellësor dhe dramatika. Në thelbin e saj ajo është shqiptim, këmbim, ndërlidhje dhe plotësim i ndërsjellë mjeshtëror i mesazheve (kumteve) dhe i imazheve (tablove) poetike, të cilat krijojnë një mozaik shumësor. Ato janë herë konkrete, herë përfytyruese, imagjinare ose herë të njësuara njëra me tjetrën. Kjo i jep kësaj poezie gjallëri (vitalitet), mëvetësi dhe fisnikërim poetik.

Mesazhet dhe imazhet poetike krijohen e shprehen në mënyra e në forma të ndryshme, sidomos nëpërmjet kontrasttit, shpesh befasues, të pazakonshëm, tronditës, po artistikisht me vlerë.

S’paska fund rruga. As rrugë nuk paska. As mëngjes.

Thonë se janë të bukur yjet përmes lotësh. Notojnë
në sytë e hapur të të vdekurve…
*
Edhe unë do të vij të rri në buzët tua,
të shëtisim bashkë nëpër flokët e tua
si në një pyll
(…) Do të vij,
i butë si zjarri, i egër si zjarri, i ngohtë si zjarri,
i marrë dhe i mençur si zjarri,
tek ty do të vdes si zjarri që nuk vdes.
*
petalet plot ngyrë të vdekjes
që kurrë s’qe gjallë

Kuptimësitë, po dhe tablotë poetike, herë dalin në plotninë e tyre nga vetë struktura e tekstit, herë lihet mundësia e plotësimit të tyre nga lexuesi mbi bazën e përbërësve dhe elementeve që jep poeti. Ato, qofshin konkrete, qofshin përfytyruese, sa të cysin, të joshin e të ngazëllejnë, po aq të lëkundin dhe të tronditin.

Jo një herë Zhiti shpreh ashpërsinë, egërsinë, dhunën, pësimet dhe tragjiken e gjallimit konkret individual, por edhe kolektiv shqiptar. Kjo del sheshazi, qoftë kur rrëfen për kohën e fëmijërisë dhe rinisë së vet, për kohën në burg, për hyrjen e galerisë (që është si gojë kuçedre) për këpucët e spiunit (me lidhëset që varen si shpifje nëpër gojë), për vagonët me bakër vuajtjesh, për të pushkatuarin me mëkatet e të tjerëve, qoftë për jetën pas daljes nga burgu: kohën e frymëmarrjes e të veprimit të lirë në atdhe ose për përjetimet (nga vizitat) në vendet e tjera kaq të ndryshme nga bota e errët e kohës së sëmurë (komuniste) shqiptare.

Zhiti është i veçantë sa në perceptimin dhe shqiptimin e dukurive e të ideve, po aq në shtjellimin e tekstit poetik. Kështu, në një perceptim burimor poeti përafron dhe ballafaqon fabrikën e tullave me fatin dhe me tragjiken e grave që punojnë aty. Ato i presin dhe i përgatisin tullat, po vetëm për shtëpitë e të tjerëve; ngjajnë në duaj të rëna nga qerrja; bashkë me reçelin, vezët, e specin si abort, hanë edhe buzëqeshjet, premtimin, vazot. Një imazh që, sa më shumë thellohesh në të, të tronditë më shumë.

U lodhën gratë,
u ulën së bashku, tufë. Si duaj gruri ngjajnë –
rënë nga qerrja rrugës.
Po hanë bukë: me gjalpë e reçel buzëqeshjesh njëra
vezë e djathë tjetra
e një premtim
pak kos e një vazo
e një spec si abort i harruar.
(Gratë e fabrikës së tullave)

I ngjashëm është edhe imazhi i rrathëve të ferrit të jetës së tij dhe të bashkatdhetarëve në burgjet e mbushur me të burgosur, ku Gjella është si çdo ditë: me copa të çizmeve të vjetra të diktaturës dhe Ne jemi funerali / që s’do të shkojmë në asnjë varr ose Edhe i vdekur s’je më i lirë. Të burgosurit ëndërrojnë edhe si ua rrahin ëndrrat; shohim me sy se si të vdekurit i varrosin me pranga dhe, në rrethana të tilla, ata e kanë zili atë që e braktis fryma.

Dhuna e jetës së këtillë, që bie edhe mbi vetë poetin, është e rëndë dhe me pasoja të pazakonshme shpirtërore; ai është i zbrazët dhe thuaja i paqenë: (Fjalët e mia kanë vdekur si bletët / nëpër lule me helm.). Mundësia që poeti të ndërmarrë diçka e ta ndërrojë gjendjen nuk ekziston. Ai bën vetëm atë që mund të bëjë: ta flakë kokën e vet në terrin e universit ose të bëhet rrugë për të shkelur të tjerët mbi të, që të kujton qenësinë e mesazhit të flijimit të Krishtit, këtu thënë me art të madh.

Çdo gjë iku prej meje, me dhunë
me copa të mëdha si copa mishi, si copa qytetesh
që përmbyten befas. As panik. As revoltë.
As brenda vetes. Dhe unë
dua të marr kokën time, ta flak mes territ të universit.
(Braktisje)
ose
Më pëlqen të eci në thellësi të natës
vetëm, as me veten time.
Të jem erë, pa erën,
që thyen urtësira pemësh
si njerëz prej gjethesh.
Të jem rrugë pa rrugën
që e shkelin të tjerët me këmbë.
(Vetëm, as me veten time)

Cilësia dhe madhështia e poezisë së Zhitit, siç thamë, shprehet sidomos kur shqiptohen të njësuara konkretja dhe imagjinarja, kur krijohet realiteti artistik i veçantë, që arrihet në disa mënyra. Jeta dhunuese e mbytëse ia zë frymën poetit (Gjithë ai myshk si mjekër mbin / nëpër fytyrat tona ose Çdo natë fle në plagët tona ose Dua një kryq / të mbështes këto dhembje / të pavdekshme); brenda vetes së zbrazët, ai ka vetëm ëndrrën; shëtit zgjimeve të tij, ndërsa bari është jeta më e pastër që hesht.

Do të marr prej dore ty, ëndërr,
dhe do të shëtis zgjimeve të mia
si një i çmendur.
…………………………….
Njihu me barin, shijoje,
me gjuhën e ecjes. Bari është
jeta që hesht, më e thjeshta
dhe më e pastra jetë.
(I zbathur dhe i çmendur)
ose
Bosh mbeti horizonti. Dhe pasqyra e moshës në dhomë.
Asnjë vajzë nuk kreh flokët kumbues të qetësisë
me krëhërin e bardhë si dhëmbëzit e një lirike.
Dhe erdhi muzgu i vdekur. I kallkanosur. Që s’lëviz.
Në skajet e tij dergjen njollat e diellit dhe hënës. Të dy
të ftohtë, të zbetë. Si pëllëmbët e përgjakura të Krishtit.
(Në moshën e kryqit)

Në realitetin e këtillë jetësor, ku është rrënuar çdo gjë, edhe ndjenja më intime, dashuria, është e burgosur, e dhunuar, e paqenë. Ajo më tepër është gjakim, projeksion, nevojë ëndërrimi dhe ikje nga realiteti ose nevoja e mbytjes së realitetit të tillë. Dashuria në poezinë e Zhitit është më tepër formë e mbijetesës përballë pësimit e tragjikes të shkaktuar nga njeriu. Poetit (të burgosur) i mbetet vetëm gjakimi i përfytyrimit të jetës dhe i së vërtetës, i hijes së vajzës, i harrimit.

Na u plasaritën sytë si xhamat…
Zbathur shkelim mbi xhamat e syve tanë
dhe s’të arrijmë që s’të arrijmë dot si nëpër ankthe.
Me dorë hapim mjegullat si perdet…
(Mirënjohje)
ose
Do të hap një rrugë mespërmes harrimit
dhe do të vij.
Do të shtyj lotët me duar
dhe do të futem në sytë e tu.
(Hap një rrugë mespërmes harrimit)

S’ka dyshim se kjo poezi është poezi e dhimbjes, e fatkeqësisë, e tragjikes së njeriut tonë, që shenjëzohet nëpërmjet ofshamës, psherëtimës, plagëve, ankthit, vdekjes, (nevojës së) harrimit, fjalëve me helm, shpellave të dhembjes, mendimit si shelgu lotues e të tjera. Sidomos lotit, që në të është mjaft i pranishëm dhe ka një simbolikë të qenësishme e shumësore.

Poezia e Zhitit cilësohet edhe me një përmasë të protestës, të ironisë, të groteskës. Poeti nuk mundi të jetë indiferent ndaj dhunës që bëri njeriu i tij ndaj bashkëkombësve, po dhe të keqes së njeriut në përgjithësi. Së këndejmi: Dua t’i këndoj çlirimit të hijes së njeriut! Për ta shprehur këtë qëndrim të tij dhe fatkeqësinë e njeriut ai ka nevojë për:

Më duhet fjala natë
dhe fjala lakuriq,
fjala i verbër më duhet
për të shprehur fatin.
(Lakuriqët e natës)

Herë-herë poeti thuajse nuk mund ta përmbajë veten, prandaj shqiptimi është i pandërmjemë; shqetësimi dhe pezmi shpërthejnë, po kthehen brenda krijuesit; edhe flijimi është i tillë, i përmbrendshëm. Në të njëjtën kohë protestë e flijim i pashembullt i vetjes që rrëfen, i poetit.

Nën këmbë
më hapet dita si një humnerë e madhe.
Me se ta mbush që të dal në ditën tjetër?
Me qindra herë hedh veten time
dhe shkel mbi veten.
(Molla e dënimit)
Vëllim që mund të lexohet edhe si një poemë

Poezitë e vëllimit Kohë e vrarë në sy mund të lexohen edhe si një poemë. Ciklet janë pjesë që ndërlidhen si mënyra perceptimi e shqiptimi, si tematikë dhe si sistem shprehës kuptimor e simbolikë. E njëjta gjë ndodh dhe me poezitë brenda cikleve. Ato ruajnë mëvetësinë si krijime, po njëherit paraqesin pjesë të mozaikut tërësor shprehës poetik.

Pa dashur të zgjatem në ndriçimin e lidhjeve dhe të kushtëzimeve të ndërsjella mes njësive të niveleve të ndryshme që e bëjnë këtë vëllim tërësor, po përmend vetëm të dhënën se cikli i parë Syth i orës së sëmurë, që mund të merret si një hyrje në botën tematike e poetike të veprës, ndërlidhet në disa aspekte me ciklet e tjera dhe me ciklin e fundit Zhgjëndërr e përëndërrt. Në të parin trajtohet konkretësia jetësore e kohës së fëmijërisë e rinisë, pasojat tragjike të individit nga diktatura; gjakimi i lirisë, i qetësisë shpirtërore dhe i qenësisë individuale; i vetëqenies dhe i vetëveprimit të lirshëm. Ajo, me të gjitha pasojat dhe tragjiken e saj, është e vetvetes, e asaj vetë; është “mëkatare” për të gjitha pësimet e rrënimet fizike e shpirtërore të individit (zë fill me individin e merr përmasa të kolektivitetit). Ajo mbipeshon në çdo gjë që i përket jetës dhe fatit të individit, pra është “vetëpërgjegjëse” dhe “vetëdrejtuese”.

Në ciklin e fundit Zhgjëndërr e përëndërrt e tashmja nuk është krejt e vetvetes. Në qenësinë e saj ajo nuk “vetëdrejtohet”, edhe pse frymëmarrja e ekzistimit të saj është e madhe, po ashtu liria individuale e të vetëqenit dhe e vetëveprimit. E tashmja është e drejtuar nga e kaluara, nga pasojat e saj. Me fjalë të tjera, e kaluara është brenda së tashmes dhe në shumë pikë e drejton atë. E tashmja është e gjykuar (nga e kaluara) të jetë e tillë. Kështu tragjika në ciklin e parë, është pjesë edhe e së tashmes në ciklin e fundit: Poeti bart në vete barrën e së kaluarës, ferrin fizik dhe terrin shpirtëror, prandaj edhe në jetën e lirë nuk është i lirë; edhe në botën (në jetën) ku janë të rrënuar muret, kufijtë, ai jeton dhe frymon nën shtypjen e kufijve, të ndalesave; me hijen e burgut, me zhurmën e zinxhirëve të të burgosurit; jeta e lirë ngjet e zhvillohet nëpërmjet reflektimit pasqyror të së kaluarës, të pësimeve, të pasojave e të dhunës së përjetuar.

Kjo ia prish poetit drejtpeshimin dhe jeta në të tashmen i shkakton dhimbje (shpirtërore), ndonjëherë tejet të rënda, në mos edhe më të rënda së ato të përjetuara nga dhuna konkrete në të kaluarën. Së këndejmi, tragjika e së kaluarës shtrihet dhe bëhet pjesë e gjallimit të së tashmes. E tashmja, thënë me gjuhën e poezisë, është kohë e burgosur në plagët e së kaluarës. Këto dy cikle, po edhe ciklet e tjera, i ndërlidh dhe i bashkon veçmas tragjika jetësore që në poezinë e Zhitit gjakon të shprehë absoluten, sidomos absoluten artistike, që shenjëzon para së gjithash katarsën shpirtërore.

Me shumëllojshmërinë e shtjellimit të teksteve dhe me natyrshmërinë e shqiptimit të çështjeve të trajtuara, me qenësinë dhe me forcën e mesazhit e të tablove poetike dhe me dramatiken e veçantë që e përshkon atë dhe me nëntekstin e nyjshëm që krijohet nga struktura tekstore, poezia e Zhitit e tejkalon rëndësinë që i takon një krijuesi, një gjenerate dhe një kohe dhe shtrihet në diakroninë e gjithë poezisë shqipe, duke u bërë pjesë e vlerave poetikisht më të ngritura të saj.

Kozencë, tetor-dhjetor 1996
[1] Ky punim është parathënie e vëllimit me poezi të zgjedhura të Visar Zhitit, Kohë e vrarë në sy. Zgjedhur e shtjelluar nga unë. Rilindja, Prishtinë 1997.

[2] Zgjedhjen e poezive të Visar Zhitit e bëra nga katër përmbledhjet “Kujtesa e ajrit” (Tiranë 1993), “Hedh një kafkë te këmbët tuaja” (Tiranë 1994), “Mbjellja e vetëtimave” (Shkup 1994), “Dyert e gjalla” (Tiranë 1995) dhe nga poezitë në dorëshkrim, të cilat autori pati mirësinë e m’i dha t’i shfrytëzoj.

Radhitjen e poezive, ndarjen në cikle dhe emërtimin e tyre e bëra në bazë të një koncepti të caktuar dhe të menduar. Kam emërtuar disa poezi që autori i ka botuar pa tituj, kam bërë shkurtimin e ndonjë titulli, përmirësimin e ndonjë gabimi shtypi, kam hequr ndonjë fjalë ose varg (me miratimin e autorit).

Në parathënie, për shkak të natyrës së punimit, janë vërë në dukje vetëm disa nga cilësitë dhe vlerat e kësaj poezie.

Filed Under: LETERSI Tagged With: Anton Nike Berisha, Visar Zhiti

DJE E MBURRE SOT E SHAN

April 2, 2021 by dgreca

Fabul nga Naum Prifti/Një mëngjes të ngrohtë vere Kumria, Cinxamiu dhe Kali i Qyqes po bisedonin në një kaçube pranë kënetës. Në atë moment pelikani Kankan doli nga uji duke shpupurisur krahët dhe duke lëshuar gushën e madhe. Aty pranë e vështronte plot adhurim lejleku Gjetan që filloi të trokiste sqepin.

Kumria, pa u merakosur për temën e muhabetit deri në atë moment, tha atë që po mendonin të gjithë.

-Ama dhe ky Gjetani, mbeti pranë pelikanit! Sa qesharak duket kur i shkon pas si bisht!

-Për Gjetanin s’ka shpend më madhështor se pelikani. Ai thotë se as Mjellma nuk i afrohet për nga bukuria,- tha Kali i Qyqes që qeshte nën buzë.

-Shiko si i bën fresk pendëve për t’ia avulluar ujin më shpejt. Po përse gjithë këto shërbime? –pyeti Kumria që ishte kureshtare nga natyra.

Kali i Qyqes, në një nga fluturimet e veta për të ngritur folenë, tha se e kishte parë lejlekun të shkonte në gosti te pelikani që i jepte bretkosa e ngërthie që nuk i hante vetë.

Cinxamiu u hodh nga një degë te tjetra dhe iu tha:

-Nuk është punë gostie. Pelikani është poet i njohur dhe i nderuar në cektinë. Po ju nuk keni dëgjuar se lejleku ka filluar të shkruajë vjersha…

Shpendët u gajasën së qeshuri me këtë lajm.

Sikur t’a dinte se po flitej për të, lejlek Gjetani iu kishte ardhur aty pranë. Në qafën e hollë i varej një radiokasetofon me ngjyra.

Pa e pyetur askush filloi të fliste:

-Nuk ka poet më të madh se Pelikani. U kënaqa nja dy orë me të. Ka bërë një parodi shumë të bukur për mburravecët. Sa mirë që e mbaj kasetofonin me vete se e kam inçizuar. Sakaq u afrua aty edhe Bishttundësi që nuk e zinte vendi asnjëherë.

Lejlek Gjetani shtypi butonin e kasetofonit dhe mori një pozë solemne.

“Kali i Qyqes bukurosh,

Pendelarë e kokëbosh,

Jelekun me sumbulla,

Mendjen plot me kumbulla.

I tha motrës: Jam i fortë,

Kalë is unë s’ka në botë!

Motra hipi, e besoi,

Ai në lum’ e lëshoi…”

Kumria dhe Cinxamiu u gajasën së qeshuri kurse Kali i Qyqes u zemërua.

-Ç’është kjo? – protestoi ai. – Çuditem si ia pranojnë këto bejte? Dhe si mund të bëhen shtrembërime të tilla?

-Paroditë për të qeshur bëhen, – i shpjegoi lejleku.

-Pelikani do bënte mirë të shikonte gushën e vet që m’i varet si torbë! – shfreu i zemëruar Kali i Qyqes.

-Ju gjykoni gabim, – e qortoi lejleku Gjetan. –Dhe po e shani Kankanin pa të drejtë. Paroditë e tij i mësojnë dhe i këndojnë të gjithë. Ju u prekët se ai bën humor me fisin tuaj por po të kishte folur për një shpend tjetër, edhe ju do të kishit qeshur dhe do ta lavdëronit.

-Të tilla bejte janë marrëzira. Të gjithë e dinë se Kali i Qyqes është shkabë dhe… – tha me seriozitet Kali i Qyqes.

-Mos u bëj qesharak, – e këshilloi lejleku. – Talenti i Kankanit është i paarritshëm. Ashtu siç është edhe pamja e madhështia e tij në ujë dhe në tokë.

-Ti e lavdëron se rri gjithë ditën me të, – vërejti Kali i Qyqes.

-Ti duhet ta kesh për nder që një humorist si ai të ka kushtuar disa vargje. Unë po të isha në vendin tënd do isha shumë i kënaqur.

Dhe për t’i bindur të gjithë që ishin aty se kush ishte pelikani, lejleku shtoi edhe një fakt.

-As vezën që bën Kankani s’e bën dot asnjë nga ne.

Kjo ishte e vërtetë dhe të gjithë shpendët e dinin madhësinë e hatashme të vezëve të pelikanit. Kali i Qyqes e mbylli squpin.

Lejleku i përshëndeti dhe u largua drejt folesë së vet. Pas pak edhe shpendët e tjerë u shpërndanë duke u menduar për ato që iu tha lejleku.

Bishttundësi, që nuk mund të qëndronte gjatë në asnjë vend, shpinte e merrte të rejat që ngjisnin në kënetë dhe rreth saj.

Ai i tregoi pelikanit sesi lejleku i kishte dalë në mbrojtje dhe sesa shumë e adhuronte.

-Lejleku është i këndshëm,- tha Kankani.

-Po si të duket si poet? – e shtyu Bishttundësi.

– Si poet nuk vlen! Kot e harxhon kohën me poezi. Sqepi i lejlekut nuk ia thotë fare asaj ane,– tha pelikani.

Bishttundësin nuk e mbante më vendi. Kjo qe e reja më interesante e ditës dhe ai me padurim e shpërndau ku mundi.

Nuk kaloi shumë dhe Kumrija, Kali i Qyqes dhe Cinxamiu u bënë tok përsëri. Aty pranë lejlek Gjetani qëndronte mbi një këmbë i menduar.

Kur u dëgjua krokërrima e Kankanit që mesa duket po i shkonte mbarë gjuetia atë ditë te kallamishtja. Kumria, për t’i bërë qejfin Gjetanit, tha:

-Kankani ka zë të mirë!

Cinxamiu s’e duroi këtë lajkë dhe hopkërceu në një degë tjetër.

-Ti, ç’është e vërteta, e ke zërin më të mirë se ai, – tha Kali i Qyqes.

-Ku zëri im, e ku ai i Kankanit! – ia ktheu ajo.

Atëherë ndërhyri lejleku që duke e lëshuar edhe këmbën tjetër në tokë, tha:

-Pelikani s’ka ndonjë zë për t’ia pasur zili. Kërkërimat e tij s’mund të quhen këngë.

Kumria duke kujtuar lëvdatat e kaluara të lejlekut për pelikanin, vazhdoi me të njëjtin avaz.

-Pelikani edhe pamjen e ka te hijshme! Madhështia e tij nuk ka të krahasuar me shpendët e tjerë.

Lejleku Gjetan kërciti sqepin me nervozizëm.

-Edhe ndonjë bukuri të madhe nuk ka. Po t’ia shikosh krahët nga afër, e di sa të shtrembër i ka? Pastaj po të ishte i bukur, do kishim dëgjuar vajza të quajtuara me atë emër. Të ka zënë veshi ndonjë Pelikane? Asnjë! Kurse Kumrie ka plot, si në jug dhe në veri. Të vjen krupë kur shikon atë gushën e tij si qeskë. Kur përtypet, e kërcet sqepin krap e krrup si purteka në dërrasë, aq sa nuk mund t’i qëndrosh pranë. Pa le sa i babëzitur që është, s’ndien të ngopur…

Kali i Qyqes dëgjonte i hutuar ndërsa Cinxamiu kërceu një degë më poshtë që të mos i shpëtonte asnjë fjalë.

Gjetan Lejleku po e shante pelikanin sikur të mos ishte ai që e kishte lavdëruar dhe ngritur në qiell herën e kaluar.

-Epo nuk i duhet t’i ketë të tjerat se ai ka talentin që se ka askush, – tha Kali i Qyqes me mllef. – Paroditë e tij i pëlqejnë të gjithë dhe gjithandej veç për të flasin.

-Mos fol kot, – ia preu lejlek Gjetani i nxehur. –Me miq e me të njohur i ka botuar poezitë. Dhe çdo herë ua mbush botuesve gushën me peshk aq sa ata ngatërrojnë vlerat e peshkut me të poezisë. Ka të tjerë më të talentuar se ai…

Shpendët nuk dinin si t’i kuptonin këto akuza për pelikanin nga lejleku që deri atëherë vetëm mburrej duke thënë se edhe familjet e tyre i përkitnin një fisi.

Lejleku hapi krahët, u prapësua disa hapa dhe pastaj u ngrit me hov mbi kënetë.

-Po ky, si e ndërroi fletën kështu? – pyeti Kumria e habitur. – Ky na mburrej që e kishte shok pa lëre ç’na thoshte për talent e hijeshi.

Bishttundësi sapo e pa të largohej lejleku iu afrua me ngazëllim grupit dhe u tregoi se ç’kishte thënë pelikan Kankani për të.

Kumria që dukej se u frymëzua në moment filloi të këndonte me shpoti:

“Dje e mburre, sot e shan,

S’ka lezet kështu, Gjetan!”

Filed Under: LETERSI Tagged With: DJE E MBURRE, Fabul, Naum Prifti, SOT E SHAN

A L I D A

March 12, 2021 by dgreca

NGA DINE DINE(NASUFI)

(Vijim)

Sapo hymë brënda,gjëmuan duartrokitjet,si të kishte ardhur sekretari i pare i partisë së Rrethit.Aroma e guzhinës së varfër socialiste të çponte hundët,ato hundë që një aromë të tillë e provonin vetëm një herë në vit,në vitin e Ri…Me siguri,meqë isha disi i turpshëm dhe i pa mësuar fort me kësi gjërash,duhet të isha bërë flakë i kuq,sepse po më digjte e gjithë fytyra e djersët po më shkonin çurk.Ndërkohë ndjehesha si i ftuari më i preferuar,gjë që vërehej në fytyrat e tyre të qeshura.Në pesë a gjashtë tavolina shumë prej tyre ishin ngritur në këmbë,në gatishmëri të më jepnin ndihmën e çastit që të rehatohesha.Tre a katër të tjerë më sistemuan në tavolinën që ish rezervuar për mua.S`më mbetej tjetër veçse të hidhja fizarmonikën në krahë e t`ia nisja.Dhe ashtu bëra.Së pari,si stërvitje bëra ca harpezhe e më pas,dy-tre here provova shkallën kromatike.Kur e kujtoj më duket si një gjë e tepërt e bajate,por atë kohë, kisha dëshirë të lija përshtypjen e një garipi profesionist ,edhe pse kjo binte ndesh me natyrën time të turpshme.Sapo dëgjuan tingujt e një foksi,salla u mbush plot vallzues.Pavarësisht ritmit të muzikës,ata hidheshin e përdridheshin secili në hesap të vet dhe dukeshin aq të kënaqur saqë,edhe pse e zgjata pak si shumë, asnjë çift nuk u ul në tavolinë edhe pse u ishte servirur birrë e meze në `të.Ndërkohë,në tavolinën time kishin shërbyer njësoj dhe më lutnin që të haja.Unë, për fat atë natë isha zhdëpur me fasule korçe që na i sillte një kushëri nga Qatromi vit për vit.Megjithatë,me këmbënguljen e tyre e ngrita një dolli duke ju uruar të gjithëve festën.Papritur,më zunë sytë Alidën që,e ngritur në këmbë po më përshëndeste bashkë me të tjerët,U detyrova të nxjerr shaminë në çast sepse po më shkonin djersët çurk.Sa i lumtur do të isha ta ftoja për një vallzim,ta ndjeja prekjen e saj,aromën e saj dehëse,ta afroja pranë trupit e ti pëshpërisja diçka të ëmbël në vesh! Sa i lumtur isha!E njerëzit pyesin se ç`është lumturia!..I dashur Dine,s`ka lumturi të përjetshme,harroje,ka vetëm çaste të tilla.”Carpe diem”,thonë latinët.Ai që di ta kapë atë çast e ta shijojë është i lumtur,të tjerat janë gënjeshtra!

         Teksa përshëndesnim me gotat nga larg,mëndja më thoshte se edhe ajo po mendonte të njëjtën gjë!..Për fat të keq ,a të mirë nuk kishte njeri që të më zëvëndësonte qoftë edhe pesë minuta,që të vallzoja me Alidën.Ndoshta ishte më mirë kështu,sepse mund të binim në sy!……Njerëzve që sillnin pjata me meze në shënjë mirënjohje,u lutesha të mos e bënin një gjë të tillë se isha i tejngopur.Shoqëruesi im Rustemi, ndërkohë që po merrej me ambalazhimin e një sasie mishi të pjekur,më detyroi të heshtja sepse do të ma sillte në shtëpi.

         Pasi i kisha bërë telef me ca fokse e rrumba të shpejta,e ndrrova ritmin e po i bija një valsi të thjeshtë,por që më pëlqente shumë.Më duket se ishte një vals që e këndonin Luan Zhegu e Liljana Kondakçi Ishte diçka romantike që i përshtatej situates me Alidën,por kur ngre sytë dhe i hedh një vështrim sallës,shoh që edhe ato dy-tre çifte që ishin ngritur të vallzonin po ndjeheshin ngushtë,sepse nuk dinin edhe aq mirë!..E ndrrova muzikën menjëherë,e meqë repertorin e kisha shumë të varfër,i këputa ca harpezhe,gjë  që e bëja me lehtësi,duke ruajtur ritmin që u pëlqente aq shumë,e duke luajtur herë në tonalitete maxhore e herë minore.Ritmin e kërcenin secili çift për hesapin e vet.Edhe pse djersët u shkonin çurk,jo vetëm nga muzika,por edhe nga mungesa e ajrit të kondicionuar të cilit as emrin nuk ia dinim në atë kohë,ata më shihnin me admirim,sikur të isha një hero.Sigurisht edhe birra,që servirej jo pa kursim dhe me kriklla,bënte efektin e vet e pihej mjaft nën ndikimin e mishit që ishte shumë tundues sepse haej rrallë!.

         Festat socialiste,zakonisht bëheshin me muzikë popullore dhe,për të mos pasur keqkuptime u këshillova me Rustemin dhe mora nja dy a tre valle resht.U sajua një si potpuri popullore.Kur tingëlluan notat e para të “pogonishtes”u ngritën pothuaj të gjithë,dhe u krijuan aq shumë rrathë sa lëviznin me vështirësi.Nuk isha i stërvitur me vallet popullore dhe mu desh që “pogonishten”ta përsërisja disa herë.Kjo bëri efekt pozitiv,pasi të gjithë e kërcenin profesionalisht.Shqiptari mësohet lehtë me të thjeshtën…..Edhe pse vëndi nuk ishte i mjaftueshëm,asnjeri nuk u shkëput nga rrathët që ti lejonte të tjerët të vërtiteshin lirisht.Kështu vazhdoi gjer afër mëngjesit.

         Të nesërmen, edhe pse isha disi i lodhur,u ngrita më heret se zakonisht.Çdo çast përfytyroja Alidën,ashtu të heshtur,të qetë,me sytë që i shndrisnin nga kaltërsia,e bëhesha me krahë.Atë ditë nëna kish thirrur për drekë kushërinjtë e nja dy shokë të mi që i kisha më për zëmër,pasi mishi që zakonisht na mungonte,atë ditë ishte me bollëk…Nuk isha terjaqi alkooli,por atë ditë ndjehesha aq i lumtur sa e kapërceva cakun,apo si të të them,ndoshta e kapërceva cakun për të qënë i lumtur.Të gjithë pinë më tepër se zakonisht e u bënë çakërqejf.Ngritëm dolli për mishin e shijshëm,për turshitë e patëllxhaneve,specat e mbushura me gjizë,hudhrat,qepët e…jo vetëm këto;u ngrit dolli edhe për “Partinë e shokun Enver”që në kësi rastesh na e bën të mundur ta festojmë me “bollëk” pa na u dridhur qerpiku fare!….Njëri nga shokët,Beko i thërrisnim shkurt,propozoi një dolli për fizarmonikën,pasi vetëm ajo na mblodhi atë të diel e jo partia e p…. i s`ëmës.Unë desha të ngrija një dolli për Alidën dhe isha bërë aq në qejf,sa desh e shqiptova edhe emrin e saj,por instinktivisht ndryshova mëndje:”të ngremë një dolli për të bukurën”,kaq thashë.

         …..Ndoshta u zgjata pak si tepër me të pirat e dollitë që u ngritën atë ditë,por ç`dokush duhet ta dijë se në atë kohë,të harroje hallet e problemet qoftë edhe për disa çaste,ishte diçka e rrallë,ndaj kujtohen me një farë nostalgjie…..

         Atë pasdreke,pasi bëra një gjumë të rëndë,ndoshta nga rakia,kur u ngrita sapo kish filluar të errej.”Pa të dal njëherë –mendova me vete-mbase jam me fat dhe shoh Alidën”.Meqë ishte e diel, mund të gjente ndonjë shkak për të hyrë në dyqanin e vetëm që kishim në sektor.Isha mbështetur tek njëra nga shtyllat e qëndrës së emulacionit,kështu që mund të vështroja nga të katër anët.Ishte në të errur e sipër kur,pa pritur pashë Alidën që delte nga zyrat e sektorit me një djalë!Pasi u afrova pak e njoha!Ishte burrë i martuar,emrin s`ia kujtoj pasi kanë kaluar shumë vite,por mbaj mënd që përflitej si një donzhuan i madh,që i bënte gjërat fët e fët,pa rënë shumë në sy,e syri s`i bënte tërt.Gjëja e pare që më përshkoi trurin ishte,se ç`kërkonte në zyrë të dielën?!..Ishte ditë pushimi,e të gjitha zyrat ishin mbyllur!Ndërrova rrugë dhe ika i tronditur,e me bisht ndër shalë, ndërsa mëndja më shkonte vetëm për keq!E urreja atë burrë maskara,për të cilin kisha dëgjuar,por që sot e pashë me syt`e mi!Shaja atë, por edhe veten time njëkohësisht:”Ç`të duhej ty idiot të delje,deshe të shihje bukuroshen tënde ë?!S`të pritej  ë?Ja ku e pe dhe të duhet të rrish si guhak,se nuk ke ç`far ti bësh tjetër!Pastaj,ai e ka të justifikuar;punon në një zyrë me `të.Edhe biografinë e ka të mirë!Jo si tënden sterrë!Atë e shohin të gjithë e s`thonë gjë!Ama po të të shohin ty, do të të thërresin menjëherë e s`do të lënë gur pa lëvizur.Kërkon ti prishësh biografinë ti i deklasuar?!Hajt se ta rregullojmë ne!Ç`të duhet ty or budalla!Pak vajza ke nga ato që e kanë biografinë si ti,të zezë sterrë!Ç`të kruhet prapanica or tu mbylltë,ç`të kruhet me ato që nuk ti mban dot  kurrizi?!.

         Dihet që në dashuri,rivalitetet janë të pa pranueshme.Edhe pak krenar nga natyra,të them të drejtën, nuk po e gëlltisja dot.Atë natë nuk mbylla sy nga marazi aq sa,sinqerisht ta them,pa hezituar fare,vendosa të heq dorë përfundimisht.Dhe, të them të drejtën s`di pse,por kur e vendosa këtë u ndjeva disi i lehtësuar.Nja një orë para se të zbardhej dita më kish marrë gjumi.Kur u zgjova,s`di si të them,ndjenja e krenarisë më thoshte që ta injoroja krejtësisht.Ndjehesha aq i poshtëruar sa nuk kisha dëshirë as ta shihja e as të më shihte.Për nja dhjetë ditë bëra ç`mos që të mos çfaqesha në ato vënde ku mund të shiheshim rastësisht dhe ia arrita qëllimit.Po do ti që,edhe pse më ndodhën gjithë këto, që të mos shtirem,nuk di po  fytyra e saj më delte përsëri parasysh!Duket se virusin e kisha të fshehur diku brënda e s`më linte të qetë.Por të më besosh,isha shumë më i qetë se atë natë që e pashë të delte nga zyra me atë horrin,që edhe sot kur e kujtoj më ngjall neveri e urrejtje.Jo për ndonjë gjë,por kur e gjykoj me gjakftohtësi më duket një gjë e ulët që një burrë i martuar e me tre fëmijë mashtron një vajzë tetëmbëdhjetë vjeçe!Ndoshta nuk gjykoj drejt edhe nga një fare xhelozie që pata ato çaste kur e pashë me `të,xhelozi që la shënja thellë nënvetëdijes time atë kohë….. …….Kaluan edhe ca ditë,kur një natë më çojnë fjalë të paraqitesha në zyrë.”Me siguri pë të shkruajtur ndonjë parrullë”,mendova dhe nuk e zgjata,pasi më kish marrë uria dhe e kisha darken gati.Sapo hyra në zyrë sekretari i partisë dhe ai i rinisë bashkë,më njoftuan se pas nja dy-tre javësh,me rastin e përfundimit të korrjeve rinia e sektorit do të jepte një çfaqje dhe unë duhet të jepja ndihmesën time,qoftë me fizarmonikë apo edhe me skeçet që do të luheshin me atë rast.

        Me që ra fjala-shtoi sekretari i partisë –sonte kemi një mbrëmje vallzimi në orën gjashtë.Po deshe mos u vono shumë se po të presim! Pa e zgjatur,hëngra bukë shpejt e shpejt,u ndërrova dhe po nxitoja sikur dikush më kishte vënë revolen prapa kokës.Po ecja aq shpejt sa mu duk se po më merrej fryma,pasi kisha edhe fizarmonikën në krahë.Ndala një çast dhe ndërsa bëja sikur rregulloja fizarmonikën,mendoja:”Përse u bëra kaq xheloz,përse e ul veten përpara një shëmtaraqi?!Përse e bëra kaq të madhe kur,ndoshta kishin pasur ndonjë punë në zyrë”? Të dashuruarit hasin në vështirësi për mbajtjen e premtimeve ndaj vetes.Megjithatë,fakti që ai ishte një mashtrues zëmrash përsëri nuk më linte të qetë!Vetëm një gjë më kujtohet mirë:qysh kur u afrova pranë vëndit ku do të bëhej mbrëmja,mezi prisja që të shihja Alidën;sikur isha tjetër njeri,e jo unë që kisha marrë vendime të rëndësishme dhjetë ditë më parë!

         Sapo hyra brënda e pyes sekretarin e rinisë se për ç`farë bëhej kjo mbrëmje.Jo se më interesonte;thjeshtë për të thënë diçka,që të mos dukesha si një tuhaf që s`di gjë tjetër,veçse të luajë gishtat në fizarmonikë.Sekretari i rinisë ma tha,por unë s`e mbaj mënd se kanë kaluar më se pesë dekada!Ti e di se sa shumë ”festa” apo fushata kishim ne,pambarim;festa korrjesh,mbjelljesh,plugimesh,shirjesh(që të mos them shtirjesh),grumbullimesh,dorëzimesh…U ula në vëndin që më kishin caktuar dhe fizarmonikën e vendosa në karrigen pranë,pasi shumica e të rinjve ishin duke biseduar me njeri tjetrin.Dukeshin shumë të gëzuar!..

        Kur më panë,ca erdhën e më dhanë dorën,të tjerët u ulën nëpër vëndet e tyre dhe prisnin të fillonte muzika që të argëtoheshin.S`kishin kaluar as pesë minuta e mua më dukeshin si pesëdhjetë,pasi s`kisha mundur të shihja Alidën pa rënë në sy.”Të mos ketë ardhur”,mendoja me një fare trishtimi!Gjithçka mund të ndodhte,por si mund të argëtoja të tjerët,për disa orë rresht,pa prezencën e saj?Duke vënë instrumentin në krahë,i pushtuar nga ndjenja të zymta,ngrita kokën dhe për çudi,mu përballë meje vura re Alidën që vështronte me ata sy të bukur,që dukeshin krejt të pa fajshëm!…Uli sytë në shënjë përshëndetje,ndërsa unë duke e përmbajtur ngazëllimin tim,që të mos bërtisja si Arkimedi “eureka”,po shtiresha sikur i gjithë preokupimi ishte në tastjerë.Jo vetëm kaq; bëra edhe ca shtirje të tjera,që dukeshin aq të natyrshme sa më dukej se të gjithë po e hanin sapunin për djathë,edhe pse asnjë s`dinte për historinë e lidhjes time me Alidën.

         Thonë,që të shtirurit është prirje e  grave.Jam dakord në një farë mase,por po të them se tek një burrë i dashuruar,të shtirurit është pothuajse i papërfillshëm në krahasim me vullnetin,i cili  arrin ta bëjë dashurinë e tij të pa kuptueshme prej të tjerëve….Ndërsa i bija fizarmonikës e kisha të vështirë të bëja dy gjëra në të njëjtën kohë:edhe të mendoja si do të sillesha me Alidën,edhe të luaja muzikë.Ti e kupton besoj,se kur nuk je profesionist,duhet të kesh mëndjen tek tastjera që të mos ngatërrohesh se bën figurë të keqe!

         Këtu e ndërpreva pak Qaniun.- Me sa më ke spjeguar-i thashë, kam përshtypjen se ” i biem njësoj”,bile ca episode janë aq të ngjashëm sa,nganjëherë, më duket sikur jemi sozia e njëri tjetrit,prandaj s`ka nevojë të më bësh asnjë lloj sugjerimi.

        Qaniu pohoi me një buzëqeshje të lehtë e më pas vazhdoi i inkurajuar :- Nuk dija si të veproja;të sillesha ftohtë,ta injoroja njësoj sikur nuk ekzistonte, apo të tregohesha aq i përzëmërt sa të kujtonte se isha gati të flijoja edhe jetën?!…Tek e shihja vjedhurazi,jo vetëm sytë e bukur por edhe ca fije të spërdredhura flokësh, që here pas here i binin mbi ballë i jepnin një hijeshi,që ishte tepër tunduese për të mos e përfillur.Ndjehesha aq i dobët atë çast,sa krejt natyrshëm po i nënshtrohesha zëmrës, që mua më dukej sikur më shtynte me forcë  të mos ia ndaja sytë.Dhe ashtu bëra; edhe pse ruhesha të mos bija fort në sy,sidomos në sytë e një tjetre që më shihte në mënyrë mjaft provokuese dhe mesa mbaj mënd,bënte ç`mos pë të më tërhequr vëmëndjen.Nuk ishte dhe aq e bukur por flitej se ishte  “qejflleshë” e madhe.Pas nja dy orësh s`kisha asnjë dyshim se, meqë ishte rasti,po bënte ç`mos që të flirtonte me një të deklasuar,sepse disa herë ,në kohën kur bënim ndonjë pushim, erdhi pranë karriges e më llomotiti lloj lloj broçkullash për të cilat s`isha fare i interesuar,por shtiresha sikur po më lumturonte me praninë e saj pranë meje.Por, ajo gjëja më e pakëndshme që më befasoi jo pak,ishte kur në një çast,ashtu si krejt rastësisht më tha se do të bënte ç`mos që të më ftonin në dasmën e Alidës!Mu duk se po më sillej salla vërdallë dhe nuk isha i sigurtë në i dëgjova mirë apo më bënë veshët.Ajo më hoqi çdo dyshim sepse pa e pyetur fare më tregoi ca hollësi që s`linin vënd për hamëndësime………Kur e mora veten disi dhe e pyeta për dasmën më tha se do ta bënin për nja gjashtë muaj.Edhe pse në fakt qe si një lloj shoku  që më tronditi,me Lilin(kështu e kish emrin më duket) u solla përsosurisht,ose më mire u shtira përsosurisht,sepse ajo më vizitoi edhe dy herë të tjera dhe biseda vazhdoi aq natyrshëm,sikur ajo që më tregoi kishte qënë thjeshtë një kuriozitet që s`më bënte aq shumë përshtypje.Lili siç duket, e ndjente për detyrë të më rrinte afër sepse,siç mora vesh pak më vonë,ajo kish ca ditë që ishte emëruar sekretare rinie për sektorin.Sa i përket Alidës nuk dija ç`të mendoja,më ish bërë mëndja dhallë.Ndërsa bëja një pushim të vogël, me kokën të varur mbi fizarmonikë,ndjehesha aq i hutuar sa s`më bëhej të besoja se ishte e fejuar e së shpejti do të martohej!Ç`ishte kjo kështu që,nga njëra anë priste ditën e dasmës, e nga ana tjetër kishte filluar një flërt  të ri!..Femrat janë të pa parashikueshme!Këto e shumë të tjera,mendoja me kokën të varur,ndërsa s`kisha asnjë dëshirë të bëja muzikë.N`ato çaste kisha vetëm një dëshirë:të hidhja fizarmonikën në krah e të zhdukesha pa përshëndetur asnjë!…Vetëdija më thosh se një sjellje e tillë ishte një mungesë edukate e më këshillonte, në heshtje, të vazhdoja e ti bija muzikës,sikur s`kish ndodhur asgjë.Megjithse kokën e mbaja mënjanë,gjoja,për të mos parë Alidën,përsëri,kisha një lloj ankthi që më shtynte e më detyronte të mos e humbisja nga sytë.Një ndjesi e brëndshme më thoshte se,në fund të fundit ajo tani thjesht më dashuronte mua; përse duhej ta mohoja apo më keq ta përbuzja?!.

         Me këto mendime,kthej kokën e shikoj drejt saj.Ajo po më vështronte në një mënyrë sikur deshte të më thoshte diçka,mirëpo dukej sikur ishte e pa gojë,e me shikimin e syve donte të shprehte diçka që vërtetë e mundonte shumë.Mbase ndjente ,pse jo,edhe një fare xhelozie për Lilin që po më frekuentonte herë pas here.Mbase Lili edhe mund të më kishte thënë diçka që asaj t`i prishte punë…..Nga femrat mund të pritet gjithçka,e ato e dinë më mire këtë gjë!Kisha dëshirë që Alida të mos dyshonte për gjëra të tilla,sepse nuk isha i atij rrangu që të tundohesha nga ç`do femër që mund të më dilte para.Së dyti nuk kisha aq sy tërheqës e ekspresivë,që të mund të shprehja atë që s`kisha mundësi ta bëja me gojë.Megjithatë,pas pak çastesh hezitimi ne u shikuam në sy aq shpesh,sa për këtë shkodranët kanë një shprehje që më vjen zor ta them sepse është disi banale….

        Që një i deklasuar,apo më mirë një armik të guxonte ti hidhte sytë një vajze me biografi të mirë ishte një lloj blasfemie.Në raste të tilla duhej të bëje kujdes,sepse “diktatura e proletariatit”mund të hakmerrej pa mëshirë.E të mendoje se kishe edhe familje!I merrje në qafë që të gjithë!Sidoqoftë,kur bie në dashuri,të errësohen sytë.Dashuria vret para se të mendojë,madje ajo s`mendon fare!……E di pse ta them këtë?Sepse,të paktën për nja dhjetë ditë që s`munda ta shihja Alidën,pasi që nga ajo mbrëmje u zhduk papritur,edhe pse tanimë e dija që ishte e fejuar e së shpejti do të martohej,ç`do ditë bëja të pamundurën që,të paktën, ta shihja me sy.Më ishin lodhur sytë duke bërë roje,që kur të delte nga shtëpia ose nga zyra,të mund t`i hidhja një shikim pasi më kish marrë malli.Madje erdhi një moment që isha i bindur se na kishin kuptuar…Po të ishte në shtëpi,me siguri do të ma zinte syri,pasi ç`do natë kaloja përbri shtëpisë së saj,kur shkonim për provat e estradës.Ishin ditët e fundit të provave,kur pyes njërin prej tyre se pse nuk merrte pjesë Alida.Ti nuk e merr me mend sa u lehtësova,kur ai më tha se prindërit e kishin çuar për pushime tek një tezja e saj,e këto dy ditë do të kthehej.Për tre –katër ditë do të jepnim çfaqjen,kur një natë një nga antarët e rinisë më lajmëron që të paraqitem në sallën e provave.Më priti Lili e cila,me fjalë të matura e të kujdesshme më tregoi se dikush kishte raportuar te sekretari i partisë së Rrethit se ne ishim miqësuar aq shumë me ty ,sa kishim harruar edhe “luftën e klasave” e tjera,dhe dyshonin që atë e kish bërë një ish sekretar rinie për hakmarrje.Pas Lilit ,në sallë  erdhi pothuajse e gjithë rinia duke më shprehur keqardhje dhe më njoftuan se sapo kishin folur me sekretarin e partisë së sektorit, dhe ai i kish siguruar se të nesërmen do të shkonte vetë në qytet e do ta zgjidhte pozitivisht këtë çështje.

         Në fakt nuk ishte një punë argëtuese.Kur kthehesha i lodhur nga puna,e më duhej patjetër të shkoja,ishte thjesht një pjesë e humbur kohe,kështu që duke qënë i vetëdijshëm se nuk më kishin zbritur nga ndonjë  pozitë,por po më hiqej një angari,bëra ç`mos që t`i bindja që edhe sikur të mos zgjidhej ai problem ne do të ishim si më parë. I dhamë dorën njëri tjetrit përzëmërsisht,me bindjen se për dy tre ditë do të shiheshim prapë e gjithçka do të shkonte si në ujë!.

         Kur hapa derën,ç`të shihje,errësirë dynjaja!Mu deshën katër a pesë minuta për tu ambjentuar.Sapo kalova urën e vockël për kalimtarë që të nxirte në një rrugë sekondare,me vështirësi vura re një siluetë mu përballë meje!S`po u besoja syve!O zot!Alida qëndronte pa folur!Po më merrej fryma!S`dija ç`ti thosha,por ama atë çast si asnjëherë tjetër e ndjeja në gjithë qënien time se kisha rënë në dashuri!Do të kisha bërë më të mirën,sikur të kisha tentuar ta puthja me pasion,pasi dashuria nuk ka nevojë për shumë fjalë.S`di pse më mungonte guximi,ndoshta kisha ndjesinë e gabuar se duke bërë ashtu,hidhja baltë mbi dashurinë e vërtetë!..Gjepura!Njeriu, kur dashuron dyshon për gjithçka.S`di sa kohë ndenjëm pa folur.Duke dashur të sigurohesha ,s`di për të satën herë,se më donte,pa e marrë veten mire ende e pyeta:

        – “Më do shumë ti Alida”?!.Po të pyes për të fundit herë,pasi nuk e di nëse do të gjejmë kohë e ndonjë vënd të sigurtë që të bisedojmë për gjithçka.Nuk kemi shumë kohë! Mu duk sikur pohoi me kokë.Që të sigurohesha e pyeta edhe një here.Bëri përsëri një lëvizje dhe ktheu kokën mënjanë.Nuk po merrja vesh çfarë po ndodhte, kur mu bë sikur dëgjova një dënesë të lehtë!Për tu siguruar i vura njërën dorë në faqe,pastaj tjetrën.Të dyja pëllëmbët  mu njomën!.Atëherë pa e zgjatur e përqafova me të dy duart ,duke e afruar pranë vetes,ndërsa ajo dëneste me kokën të mbështetur mbi supin tim!S`di sa ndenjëm në krahët e njeri tjetrit!Fill pas këtij veprimi i vura pëllëmbët në faqet e saj e fillova t`ia puthja, duke iu lutur që të qetësohej e bile të ndjehej e lumtur,sepse asgjë në botë s`do të mund të na ndalonte që të bënim atë që kishim për zëmër.Tani,pas kaqë dekadash kur i kujtoj ca gjëra më duket vetja si budalla!Në vend që të vendosnim se ku do të takoheshim e të bisedonim përfundimisht se si do të vepronim në të ardhmen,unë flisja për broçkulla dashurie.Them broçkulla sepse rrethanat ishin kaq të komplikuara saqë kërkonin një zgjidhje aty për aty,s`kishte kohë për zvarritje.S`ka “hiq e mos e këput” në një dashuri të sinqertë! Mirëpo ishte në natyrën time që t`i zvarrisja gjërat pa fund.Them kështu, sepse nuk doja t`ia dija as për xhelozira dhe as për faktin që ishte e fejuar.Mendoja vetëm e vetëm si t`a  bëja timen…

         Ndërsa mendoja ç`do çast, si të gjeja një rast për ta takuar që t`ju jepja fund njëher` e mire atyre zvarritjeve të mallkuara,pas nja dy ditësh troket dera.Ishte mësuese Nderimja.Kishte ardhur edhe herë të tjera tek ne.Ajo luante mëndsh pas qëndismave.Nëna,që ishte mjeshtre i kishte bërë shpesh punime të tilla Nderimes,po tani ajo kish mësuar ti bënte  vetë.Meqë ishte nga një fshat i Korçës,kur vinte, gjithë kohën llafoste me nënën.Pinin ndonjë kafe turke,madje shikonin edhe filxhanët nganjëherë…..Ishin me biografi të mirë po duket, askush nuk dyshonte për ndonjë gjë,sepse ç`është e vërteta nuk kish ndonjë hijeshi që të të bënte t`i shkoje pas. (Vijon)

Filed Under: LETERSI Tagged With: A L I D A, Dine Dine, viiimi 2

Biri i Gjokë Drenicarit

March 12, 2021 by dgreca

-Tregim Nga Mëhill Velaj/

Në kullë atë mbrëmje kishte shumë tension, ndërsa Gjoka Drenicari, me të atin dhe disa luftëtarë ishin ulur rrotull vatrës dhe flaka e zjarrit ndriçonte krejt konakun. Sytë e Gjokës teksa ia kishte ngulur sytë të atit, dhe gjithfarë mendimesh i sorollateshin, veçmas ato fjalët e urta e të mënçura të cilit i vinin shpesh në mëndje:”Edhe nëse luftoj kundr turkut nuk e bëj për të më lavdëruar, askush nuk ka nevojë për lëvdata, ideali ynë është  të shkatërrojmë e të përzejmë turqit nga vatra,  se kjo tokë dardane është e jona dhe ne duhet ta çlirojmë e mbrojmë.” Kaq herë i ati dhe Gjoka ishin përballur me vdekjen në luftë me pashain turk dhe hordhitë e tij.Tensioni në kullë mes burrave vazhdonte e sikush jepte mendimet e tij për planin si e si ta vrisnin pashain.

 -Tashmë ju të gjithë e dini, fillimisht unë e kam kundërshtuar idenë për ta vrarë pashain. Gjithsesi unë tashmë i bashkohem mendimit, planit tuaj dhe mezi pres ta shoh të varur pashain turk, biles t’i heq fronin me duart e mija, edhe nëse më rrezikohet jeta ime, -tha i ati.

 Fjalët e të atit ia prenë mendimet në mes, dhe po e dëgjonte me vëmendje. Gjoka u befasua nga forca e trimërisë dhe e kurajos e të atit.Të gjithë ata luftëtarë që ishin aty e dinin dhe kishin parë me sytë e tyre masakrat e barbaritë e  Xhemal Pashës. Gjoka thirri emrin e secilit luftëtar, për të bërë betimin para se të niseshin në luftë. Të gjithë luftëtarët u përgjigjën njëzëri:”Betohemi”! Gjoka ia hodhi sytë çdo fytyre të atyre trimave që po i jepnin besën, që iu kishte vajtur thika në palcë, dhe plagën që hapte ajo ishte e mundur të shërohej, vetëm duke luftuar armikun që u kishte zaptuar vatrat. Luftëtarët morën udhëzimet. Misioni i tyre do të fillonte në mëngjes!

*****

Fshati shtrihet përgjatë fushës së Rafshit të Dukagjinit dhe Bjeshkët e Nemuna i qëndrojnë si kurorë majash Lumëbardhit. Nga gryka shkëmbore e Rugovës dëgjohet gurgullima e rrjedhës të Lumëbardhit që ndan fshatin në dy pjesë. Gjatë rrjedhës, lumi vadit fushat e livadhet në të dyja anët e tij, derisa tutje bashkohet me rrjedhën e Drinit të bardhë e Drinit të Zi, që burojnë nga Bjeshkët, dhe kështu vazhdojnë rrugën për t’u derdhur në detin Adriatik. Maria ngriti paksa fustanellën dhe si kthehu edhe njëherë kokën nga Bjeshka e Zheblit, ia nguli sytë Gurit të Verdhë. Më pas lëvizi në drejtim të oborrit dhe syri i kapi Gjokën që po përqafohej me prindërit. Pa ia ndarë vështrimin Majës së Peklenës dhe Majës së Hasanit, hipi  në karrocë dhe priste  të shoqin. Ndjeu të lëkundej karroca dhe ajo kthehu kokën menjëherë. Gjoka hipi vërtik në të dhe po i buzëqeshte. Edhe ajo me sytë akoma ëndërrimtarë i buzëqeshi. I shoqi ia vuri dorën mbi bark dhe po ia lëmonte.

-Të siguroj Marie se do të arrijmë shëndoshë e mirë! – i dha kurajo ai, sikur ta lexonte në sytë e të shoqes merakun e ankthin, që ajo kishte për fëmijën në barkun e saj. Sapo kishte hyrë në muajin e nëntë të shtatëzanisë. Gjoka tërhoqi frerët dhe i mëshoi zërit fort, i tha pelës:

-Ec, Dorinë!

-Si e thirre im zot, Dorinë?- e pyeti ajo buzagaz.

-Po, po, është emri i saj, në vend që ta thërras dembele, më mirë Dorinë – i tha ai dhe ia dha të qeshurës. Maria kthehu kokën përsëri nga oborri ku qëndronin akoma i vjehrri me të vjehrrën, që po i ndiqnin me sy akoma. Ai burrë shtatlartë mbante kokën lart, megjithëse mori shumë plagë në betejën kundër pashait turk dhe garnizonit të tyre në qytet. Turqit pas vrasjes së Xhemal Pashës ishin bërë më barbarë dhe rrëmbenin fëmijët apo gratë shtatëzëna dhe i çonin në Stamboll. Kështuqë ata vendosën të shkonin matanë Adriatikut, për t’i shpëtuar represionit dhe barbarisë osmane. Me sytë e lotuar ngriti dorën për t’iu thënë lamtumirë atyre, por nuk mori përgjigje. Kur iu afruan okolisë së fshatit, ndaluan jashtë punishtes të farkëtarisë, për t’i mbathur pelës patkonjtë. Farkëtari sa i pa doli nga dyqani me zejet ndër duar dhe u ndodh sakaq pranë Dorinës. Teksa ai ia mbërthente patkonjtë, pela drejtoi kurrizin dhe jashtëqiti ndër këmbët e farkëtarit. Më pas kthehu kokën dhe ia nguli sytë Maries. Hungëriti sikur donte të kërkonte të falur për ç’ka bëri.Maria i buzëqeshi lehtë. Pela tundi kokën dhe hungëriti përsëri, kësaj here disi më fort se herën e parë. Gjoka vështronte të shoqen dhe pelën, ndiqte tërë admirim bisedën e tyre të heshtur. Si mbaruan punë, vazhduan rrugën fillimisht drejt Dukagjinit verior. Si lanë karrocën në mes ca ferrishteve në pyll, shaluan Dorinën dhe  kaluan mes  disa shtigjeve nëpër grykat e maleve, përmes kullotave me liqej gracialë më një bukuri të rrallë e mahnitëse duke lënë pas Kullën e Begut dhe të Sheremetajve. Gjatë gjithë rrugës Maria vështronte herë me sy të qeshur, herë të lotuar. Vështronte dhitë e egra që si lozonjare i ngjiteshin bjeshkëve të thepisura dhe shqiponjat që fluturonin mbi kurorën e Alpeve. Ngazëllehej nga ajo ç’ka po soditëte, një panoramë e bukur që të kënaqte e të çlodhte sytë, por edhe në brendësi të shpirtit. I tregonte të shoqit gjithçka që i kapte syri. Po afronte mbasditja dhe pak do të ngrysej.

-Ja edhe gjysëm ore dhe do të arrijmë në kullotat, matanë atij vargmalit të heshtur janë kasollet e barinjve, – i tha Gjoka duke shtrirë dorën në atë drejtim. Ia hodhi krahun shpatullave dhe e afroi pas vetes. Maria u struk thellë në gjoksin e të shoqit dhe dorën tjetër e mbështeti në gjurin e Gjokës.Në të perënduar të diellit u gjendën në një fushë të hapur me bimë foragjere, pemë, perime të ndryshme dhe disa hardhija rrushi pranë kasolleve të barinjve. Gjoka u hodh sakaq nga karroca, i zgjati dorën të shoqes të zbriste. I tha të qëndronte aty ta priste. Tërhoqi Dorinën për kapistalli dhe e la të lirë të kulloste me kuajt e barinjve.

Kur iu afruan njërës prej kasolleve, Maria këputi një verigë rrush, duke e përtypur, i tha të shoqit:

-Oh sa i ëmbël e i shijshëm!

-Bëjnë verë shumë të mirë dhe raki, – i tregoi ai. -Në të vetmin vënd që këmba e turkut nuk ka shkelur, dhe shpresoj që këta të na ndihmojnë për të dalë në breg të Adriatikut në krahun e Mali të Zi, aty ku derdhet Drini- saktësoi Gjoka. Kthehu kokën pas e ia nguli sytë faqes shkëmbore të Rugovës, duke sjellë ndërmend fjalët e të atit se ai shkëmb ishte simboli i lirisë i Dardanisë për gati disa shekuj.

***

Në mëngjes herët sapo feksi dita, Gjoka, Maria dhe miku i tyre, bari, morrën rrugën e luginës përfund Majës së Cakorit, që të mbërrinin më shpejt në bregun malazes. Më në fund arritën në qytetin bregdetar. U vendosën në hanin e qytetit. Maria mori zemër i tha të shoqit se tashmë ishin në vëndin e duhur, dhe qyteti gjeografikisht ndodhej shumë pranë detit Adriatik. Si bënë gati ato pak sende që kishin marrë me vete ranë të flinin. Të nesërmen, herët në mëngjes do të niseshin me anije në anën tjetër të Adriatikut, në Galantinë të Italisë.

Galantinë? Gjoka nuk e pat shkuar kurrë në mendjen e tij për të shkuar aty. Për  momentin ai dhe Maria do të vendoseshin aty. Ëndrra e tij rrinte fshehur brenda shpirtit të tij, për të ikur më larg që andej në Amerikë.

Kur arritën në port ditën tjetër, kuptuan se nuk ishin të vetmit ata që kishin lënë shtëpi e katandi, dhe po largoheshin nga atdheu gjithashtu. Aty gjetën me qindra gra, burra e fëmijë, me sendet e tyre dhe me lotët e lamtumirës për njerëzit e  tyre të dashur, me shpresën për t’i shpëtuar represionit turk, asimilimit  dhe  një jetë më të mirë për fëmijët e tyre. Gjoka nuk ia lëshonte dorën të shoqes. Me dorën tjetër mundohej të largonte njerësit për të hapur rrugën, që Maria të kalonte lirshëm. Si u sistemuan në anije, morrën frymë thellë.Maria mbështeti kokën të shpatulla e të shoqit;

-Imzot nuk ndjehem mirë, kam dhimbje përfund të barkut! –i tha Gjokës.

Me të shpejtë ai rrëmbeu një batanije nga çanta dhe e mbuloi të shoqen. Kur anija u nis të dy ia ngulën vështrimin bregut të detit dhe sa më shumë largoheshin. Gjithçka ju dukej bardhësi.Ndërsa i afroheshin bregut të Galantinës, Maria shijonte bukurinë e rrezeve të kuqërremta të perëndimit të diellit zhytur në kaltërsinë e detit dhe qiellit.Ishte si një dritë shprese që kishte hyrë papritur në jetën e tyre dhe  të gjithë atyre që ishin në atë anije. Ndjehu dorën e Gjokës t’i lëmonte barkun. Vështrimi i Gjokës tretej tutje përpara, ndërsa Mari  vështronte akoma horizontin që po linin mbas. Asnjëri nuk fliste, por gjithsecili sikur lexonte mendjen e njeri tjetrit.

-Imzot sa vjen e po më shtohen dhimbjet në fund të barkut- i tha ajo përsëri, kësaj here shtrëngoi fort nofullat dhe fytyra kishte çehre tjetër.

-Ja edhe pak, Marie e do të mbrrijmë. Do të kemi shtëpinë tonë, fëmijët tanë, toka është pjellore e do të mbjellim, plot agrume, portokalla të ëmbël e të shijshëm si mjalti, rrush, mollë, grurë, misër. Nuk do të vuajmë më dhe kurrë nuk do të jemi të urritur, – i thoshte Gjoka të shoqes, si për t’ia larguar mendjen nga dhimbjet. Ai e ndjehu që ajo do të lindëte. Maria u çua në këmbë. Gjoka pa djersë në fytyrën e të shoqes. Ajo dridhej e tëra. Një grua aty pranë kthehu kokën. Kur pa Marien në atë gjendje iu afrua pranë.

-Çfarë ka zonja tuaj ?- e pyeti ajo menjëherë.

-Të lutem, të lutem, ajo po lind zonjë! Ndihmojeni për atë Zot’ fisniken  time, ajo po lind!! – i tha  Gjoka asaj. Ai trim që nuk ishte trembur para hordhive turke, nuk i kishte mbetur pikë gjaku në fytyrë. Gruaja e kapi Marien nga krahu dhe e zbriti poshtë në katin e parë të anijes. Gjoka i ndoqi pas. Maria u shtri në anë të krevatit të drunjtë. Gruaja rrëmbeu një kovë me ujë aty pranë. Filloi t’i jepte zemër e kurajo Maries të shtynte sa më shumë që  të lindëte fëmija. Mes dhimbjeve dhe ulërimave pas gjysëm ore ajo lindi djalë. Gruaja i lut Gjokës të griste gunën e tij. Ai sakaq e grisi atë e ia dha gruas. Ajo si i preu kërthizën dhe ia lidhi atë, mbështolli vogëlushin e ia lëshoi ndër duar të atit. Ndërsa vetë gruaja vazhdoi të kujdesej për Marien.

Lotët rrëshqisnin nga sytë e Maries teksa dëgjonte zërin e vogëlushit që qante dhe zërat e gëzuara të njerëzve përreth. Të gjithë kishin ardhur aty në atë anije të panjohur me njëri tjetrin, por ky udhëtim i kishte bashkuar fort se po ndanin së bashku ikjen, mërgimin, gëzimet dhe hidhërimet, së paku tani për tani, që gjithsecili po ikte në të njëjtën destini. Maria ia hodhi sytë të shoqit. Sytë e tij lotonin gjithashtu.Qetësisht, me buzët që bëlbëzonin,  ai e pyeti, si ta quanin  djalin e tyre.

-Dardan, im zot, Dardan!! – i  tha ajo, e lumtur kësaj here.  Anija po i afrohej bregut të Galantias. Dhe pak do të zbrisnin. Aty i prisnin disa njerëz të tyre që kishin emigruar më parë se ata.  Kur më në fund arritën, Gjoka vështronte tokën e premtuar. Brenda ndjehu boshëtirën. Ndjehu t’i mungonte atdheu.Shpejt e shpejt mblodhi gjithçka. Maria me Dardanin e vogël ndër krah dhe Gjoka që e mbante për krahu, zbritën nga anija. Maria e lumturuar ecte drejt shtëpisë që do të kishin paskëtaj. Kishte kohë që nuk ishte ndjerë kaq e lumtur sa kësaj here. Gjithçka i përkiste asaj dhe familjes.

                  ******

Prindërit e Dardanit, -Gjoka dhe Maria, qëndruan në Galantia për më shumë se një dekadë. Biles patën edhe dy fëmijë të tjerë, mbas Dardanit. Dhe një ditë të bukur me diell ata hipën në një anije që të çonte në Amerikë.Gjatë gjithë lundrimit përmes Atlantikut, Maria dhe Gjoka patën qënë në terror psikologjik, ankth e frikë, se çfarë do të ndodhte paskëtaj. Maria përfytyronte burra të egër e gra si shtriga lakuriq, me shpata, shigjeta, që jetonin në pyje të dendura dhe kafshë të egra, të cilët ishin të gatshëm të qëllonin e sulmonin njerëzit që shkelnin në pyllin që zotërohej vetëm prej tyre. Për gati disa javë në anije, Gjoka e Maria jetuan me ankthin e frikën. Qëndronin sëbashku në çdo moment dhe kurrë nuk i ndanë nga vetja fëmijët e tyre.Mundoheshin t’i ushqenin sadopak me atë ushqim të anijes, që vetë ata dhe fëmijët e tyre nuk mundeshin ta hanin. Teksa vështronte fëmijët në heshtje mendonte edhe për të ardhmen e tyre. Lotonte. Po i afroheshin bregut të ëndërruar, por të panjohur për ta. Kur zbritën në tokën e huaj,u pritën nga disa vendas, me ndihmën e të cilëve u vendosën në pjesën jugperëndimore të saj, dhe me atë pak kapital që kishin grumbulluar në Galantia, blenë një fermë. Shtëpia nuk ishte më shumë se dy –tre kilometra larg qytetit. Ishte një shtëpi e vjetër e braktisur dhe e rrahur nga shiu e errërat, por që kishte  nevojë për t’u riparuar e lyer. Kishin ”tradhëtuar” të kaluarën dhe sytë krahët e shëndoshë e mendjen e fortë drejt së ardhmes. Gjoka e Maria me fëmijët e tyre tashmë e kishin realizuar ëndrrën e tyre. Brenda një viti gjithçka dukej e mirë dhe mbasi kishin mbaruar të gjithë punët e ditës mblidheshin me fëmijët e tyre rreth vatrës.

-Vështroji sa na janë rritur fëmijët, – i tha Gjoka, të shoqes. –Na ndihmojnë shumë me punët e fermës! Kanë shumë dëshirë të jenë fermerë.

 Dardani po përparonte shumë në shkollë po ashtu edhe vajza e tyre, ndërsa i vogli qëndronte pas fustanellës së të ëmës gjithë ditën.

Një natë teksa atë e bir bisedonin, Dardani i shprehu dëshirën të atit, se dëshironte të bëhej një kalorës,luftëtar si Gjokë Drenicari, dikur në Dardani. Gjoka e pa në bebe të syrit i habitur që jehona dardane e origjinës ishte ngulitur thellë në karakterin e të birit, dhe kjo po e kthente shumë vite mbas, falë ëndrrës së të birit, Dardanit.Jo me gjysëm zemre por buzën në gaz ndjehej  krenar e i lumtur, që i biri Dardani  po rimëshironte të ardhmen në gjurmët e të gjyshit, së bashku me prindërit e tij, Gjokën e Marien, tërë familja, të punonin tokën dhe ta mbronin atë, të kryenin detyrimet që kishin ndaj tokës që i bëri zotër në atë vend të largët. Gjoka vështroi përsëri të birin, dhe thellë brenda vetes ndjehu forcën e premtimit edhe për dy fëmijët e tjerë. Flaka e origjinës kurrë nuk do të shuhej nga brezi në brez. Gjoka ra në mendime të thella, por ai, Maria dhe fëmijët e tij, ishin pjesë e historisë mijëra vjeçare të Dardanisë paçka se ata ndodheshin matanë Atlantikut, trashëgimia e shpirtit luftëtar vinte që nga thellësia e shekullit dhe brezave…. Nuk ishte mësim, por përkushtim shpirtëror e atdhetar, dhe Gjoka ishte shumë krenar e i lumtur që biri i tij do të mbante në njërën dorë dijen e në tjetrën shpatën. Dhe nuk vonoi shumë, Dardani u kthye në Dardani të luftonte. Nuk ishte më shumë se njëzet e dy vjeçar!

                           *****

Kur Dardani mbërriti në Dardani, turqit kishin pushtuar gati shumicën e kështjellave në pjesën veriperëndimore, Ndër to kishin pushtuar edhe kështjellën e Dukagjinasve, sa e kishin detyruar këtë të fundit të braktiste principatën.  Si pasojë e kësaj, kishin shpërthyer edhe kryengritjet e shqiptarëve dhe Dardani i ri iu bashkua luftëtarëve arianitas, të cilët e kishin çliruar principatën e tyre nga turqit osmanë. Pushtimi i rajoneve të Ballkanit nga turqit tronditi jo vetëm shqiptarët por edhe fqinjët e tyre, të cilët duhej të bashkoheshin për të luftuar armikun e përbashkët. Në betejën e përgjakëshme të Lumëbardhit, Dardani u shqua si një luftëtar, biles djaloshi trim arriti sa të vriste edhe Sulltan Muratin e I-rë. E nesërmja dhe historia më pas, do të fliste gjatë për luftëtarët e rënë në fushën e betejës dhe të plagosurit e shumtë, që i vendosën për t’iu kuruar plagët në kështjellën e lashtë të Arianitasve.

-Për aktet e tyre të trimërisë shpirtin e tyre vetmohues do të tregojë historia, – i tha Dardani, një luftëtari që dergjej në shtrat me plagë të shumta. Hodhi sytë rreth e rrotull dhe vuri re shpatat që qëndronin përkrah martirëve që dergjeshin në kullë. Nga jashtë kështjellës vinin lajme se sulmet e njëpasnjëshme të ushtrivë osmane për pushtimin e trojeve shqiptare, jo vetëm kishin rrënuar anën ekonomike të tyre, por gjithkund shpata otomane hapte plagë e derdhej gjaku nga trupat e shqiptarëve. Gjithashtu ishte rritur ndjeshëm edhe qëndresa e shqiptarëve, deri edhe në veprime individuale duke vrarë nëpunës e feudalë osmanë. Kishte edhe lajme të trishtuara, për ata shqiptarë që nuk e duronin dot represionit turk, braktisnin vendbanimet dhe emigronin larg shumë larg, ashtu sikundër patën bërë para njëzet e ca viteve prindërit e Dardanit. Ia nguli vështrimin thellë syve të Kapedan Lekës, që ishte i shtrirë përtokë, pranë vatrës në një shtroje gune.

-Sa të thinjura i ka vetullat e qepallat, – mendoi Dardani. Kishte mbështetur kokën në krahun e majtë dhe dora sipër ballit ishte aq e bardhë si e një çilimiu disa muajsh. Kapedan Leka ishte krejt ndryshe nga luftëtarët e tjerë, të cilët ishin aty së bashku me familjet e tyre.Ai kishte mbetur fillikat, të gjithë familjen ia kishin vrarë truqit. Kapedan Leka u çua vrik në këmbë. Ia hodhi krahun shpatullave të Dardanit dhe ashtu të kapur me njëri -tjetrin dolën në pjesën e pasme të kështjellës, nga ku shikonin në pëllëmbë të dorës Bjeshkët e Nëmuna, dhe Majën e Cakorit. U ulën poshtë kumbullës. Koha ishte e ngrohtë dhe me diell. Nga pjesa tjetër e kështjellës vinin zëra fëminorë që luanin.Kapedani nxorri një hartë që e kishte fshehur brenda rrethit të  shajakeve dhe e hapi të gjithën mbi bar.Me zërin e tij të vrazhdë  dhe me gishtin tregues, i rrëfente planin e sulmit të beftë ndaj garnizonit turk. Dardani e pyeti për vendndodhjen e tyre dhe se kur planinifikonte t’i sulmonin.

-Janë aty mes Bjeshkëve, në jug të grykës, ku rrjedh Drini i Bardhë,- iu përgjigj mënjëherë Kapedani, pa ia ndarë sytë hartës. U kollit fort dhe vazhdoi:

-Nesër në të gdhirë o trim i Kapedanit!

******

Nuk ishte zbardhur ende, dhe ashtu në errësirë çeta e luftëtarëve nën drejtimin e Dardanit kapërcyen Drinin e Bardhë. Era që frynte i shtynte të dilnin më shpejt në bregun tjetër të lumit. Kur ata dolën në tokë u fshehën pas disa shkëmbinjëve, së bashku me kuajt, sa më shumë të qe e mundur, për të mos u dalluar nga turqit çallmëkuq. Kur zbardhi, dhe qielli ishte ngjyrë gri,Dardani shkoi të shihte pozicionet, që do të vendoseshin luftëtarët, nga ku do të fillonin sulmin mbi garnizonin turk.Kur u kthye ai iu tha luftëtarëve se për një orë a pak më shumë do të mësynin. Pas pak filluan tamtamet e daulleve të turqëve dhe britmat çoroditëse të tyre. Dardani ishte në krye të kalorësve dhe flamujt e ngritur lart, ia u bëri me shenjë të sulmonin. Shqipja dykrenare ndër flamujt shihte vëngër gjysmëhënën e çallmakuqëve. Filloi një luftë ballë për ballë.Pas kryqëzimit të shpatave nisi përleshja dhe luftohej fyta-fyt. Kokat e prera të turqve notonin në Drinin e Bardhë, që skuqte nga gjaku i tyre. Kuajt qëndronin në këmbët e prapme dhe hingëllinin fort, turfullonin. Luftëtarët shqiptarë po përparonin në brendësi të garnizonit turk. 

        Dardani zbriti kalin dhe me shpatën që priste nga të dyja krahët hyri brenda në garnizon aty ku ishte bimbashi. Pa e bërë të gjatë iu vërsul dhe në atë dy luftim jo vetëm që e vrau bimbashin çallmëkuq por mori edhe shumë plagë vetë. Ashtu i plagosur zvarrë -zvarrë erdhi pranë bashkëluftëtarëve të tij.Kapedan Leka sa e pa , e rrëmbeu djaloshin dhe e çoi diku poshtë një peme të madhe.

-E vrava Kapedan, – bëlbëzoi Dardani, dhe i zgjati flamurin me shqiponjën dykrenare. Mori frymë lehtë e vazhdoi: -Ja çoni nënës time, Marie, atje në kontinentin e largët  dhe i thoni që Dardani do të flejë përjetësish në tokën dardane.

-Po bir e fituam betejën!!! –tha Kapedan Leka. Zëri i dridhej.

-Zot të lutem, mos ma merr! Është i vetmi që më ka mbetur! -u lut Kapedani me vete me sytë nga qielli.

– Ja vlen që për atdhe edhe të flijohemi,mërmëriti  Dardani përsëri, kësaj here me zë fare të mekur.Kapedani iu afrua, ia mori kokën ndër duart e tij.

– Jo bir mos ik, kemi akoma për të bërë për atdhe !-i tha me zë të dridhur teksa shihte Dardanin të jepte shpirt. Dardani buzëqeshi lehtë dhe vari kokën. Kapedani e rrëmbeu në gjoksin e tij dhe ai trim që nuk iu tremb syri në përleshjet me çallmakuqtë, tani po lotonte… Pikat e lotit binin mbi fytyrën e mekur të Dardanit…

             ****

Lajmi i rënjes si hero dhe martir në fushën e betejeës mbërriti shumë shpejt në kontinentin e largët, te prindërit e Dardanit, Maria e Gjoka.Nuk vonoi shumë edhe Maria mbylli sytë nga marazi dhe dëshpërimi për të birin. Ndërsa edhe sot e kësaj ditë tregohet legjenda për luftëtarin trim Dardan Drenicari..….

Mëhill VELAJ

Mars 2021

Filed Under: LETERSI Tagged With: Biri i Gjokë Drenicarit, Mhill velaj, Tregim

  • « Previous Page
  • 1
  • …
  • 169
  • 170
  • 171
  • 172
  • 173
  • …
  • 293
  • Next Page »

Artikujt e fundit

  • ABAZ KUPI – NJË FIGURË QËNDRORE E MBRETËRISË SHQIPTARE
  • “Skanderbeg in American Prose and Press”
  • Reçak and the Unfinished Business Between Kosovo and Serbia
  • Boshti i Kujtesës dhe i Udhërrëfimit: Nga Skënderbeu te Gërvallët dhe Kadri Zeka
  • Kryezoti
  • Evropa përballë një realiteti të ri sigurie; gjeneralët nuk po frikësojnë – po paralajmërojnë
  • Groenlanda, nyja strategjike e sigurisë globale dhe prova e realitetit të fuqisë amerikane
  • Muzika si art i komunikimit njerëzor
  • Keqkuptimi i mendimtarëve afatgjatë nga Shqipëria
  • “KUR SHTETI SULMON ZËRIN E VET”
  • Amerika dhe Rendi i Ri Botëror: Forca, Përgjegjësia dhe e Ardhmja e Perëndimit
  • Këmbana lufte – “Gruaja që Vinte nga Mjegulla” botohet në gjuhën angleze
  • The Last Besa…
  • FRANG BARDHI ME VEPRËN E TIJ, APOLOGJI E SKËNDERBEUT MBROJTI ME BURIME TË SHEK.XV E XVI, ORIGJINËN SHQIPTARE-ARBËRORE  TË SKËNDERBEUT
  • Ismail Qemali, 16 janar 1844 – 24 janar 1919

Kategoritë

Arkiv

Tags

albano kolonjari alfons Grishaj Anton Cefa arben llalla asllan Bushati Astrit Lulushi Aurenc Bebja Behlul Jashari Beqir Sina dalip greca Elida Buçpapaj Elmi Berisha Enver Bytyci Ermira Babamusta Eugjen Merlika Fahri Xharra Frank shkreli Fritz radovani Gezim Llojdia Ilir Levonja Interviste Keze Kozeta Zylo Kolec Traboini kosova Kosove Marjana Bulku Murat Gecaj nderroi jete ne Kosove Nene Tereza presidenti Nishani Rafaela Prifti Rafael Floqi Raimonda Moisiu Ramiz Lushaj reshat kripa Sadik Elshani SHBA Shefqet Kercelli shqiperia shqiptaret Sokol Paja Thaci Vatra Visar Zhiti

Log in

This website uses cookies to improve your experience. We'll assume you're ok with this, but you can opt-out if you wish. Cookie settingsACCEPT
Privacy & Cookies Policy

Privacy Overview

This website uses cookies to improve your experience while you navigate through the website. Out of these cookies, the cookies that are categorized as necessary are stored on your browser as they are essential for the working of basic functionalities of the website. We also use third-party cookies that help us analyze and understand how you use this website. These cookies will be stored in your browser only with your consent. You also have the option to opt-out of these cookies. But opting out of some of these cookies may have an effect on your browsing experience.
Necessary
Always Enabled
Necessary cookies are absolutely essential for the website to function properly. This category only includes cookies that ensures basic functionalities and security features of the website. These cookies do not store any personal information.
Non-necessary
Any cookies that may not be particularly necessary for the website to function and is used specifically to collect user personal data via analytics, ads, other embedded contents are termed as non-necessary cookies. It is mandatory to procure user consent prior to running these cookies on your website.
SAVE & ACCEPT