LETERSI – Page 230 – Dielli

“Jeta ime midis tre Kontinenteve”

October 31, 2016 by dgreca

Vëzhgim kritik mbi librin “Jeta ime midis tre Kontinenteve” i autorit, Nrekë Guri./

Nga Alfons GRISHAJNE FOTO: Alfons Grishaj duke folur per vlerat e librit “Jeta ime midis tre Kontinenteve” i autorit, Nrekë Guri gjate promovimit.

NE FOTO:Pjesemarres ne promovimin e librit “Jeta ime midis tre Kontinenteve” i autorit, Nrekë Guri …/

Libri i autorit Nrekë Guri, “Jeta Ime Midis Tre Kontinenteve”, që në titull të intrigon për ta lexuar. Pasi shfleton librin dhe ballafaqohesh me prozën dhe poezinë e tij, nëpërmjet memuareve sjell kalvarin e vuajtjeve të familjes, Dukagjinit dhe heronjtë e Malësisë së Madhe. Atë nuk e shqetëson thjeshtë vetëm historia e tij, por e gjithë vargmaleve kreshnike, që ashtu si Fishta, dhe Ndreka, i përjeton në vargje…

Duke lexuar Parathënien e Lisandër Kolës, dhe Opinionin e Prelë Milanit …krijon një tabllo për librin “Jeta Ime në Tre Kontinente”, por jo këndvështrimin thelbësor të librit. Dr. Lisandri me një kompetencë profesionale paraqet anën gjuhësore me një ilustrim special në dialektin Gegë librin e autorit , Ndrekë Guri . Ndër të tjera ai shkruan :

“Pa u ndalë në aspekte kompozicionale dhe vlera estetike të këtij libri, për shkak të pozicionit tim si redaktor, në vijim po paraqes disa valenca fonomorfologjike dhe leksikore, që janë të pranishme në veprën e Z. Guri. Kjo besoj asht edhe puna ma e dobishme e krejt parathënies, sepse marrëdhaniet e leximit vendosen sipas kahes vetiake!”

Duke kundruar anën letrare të librit shikojmë se në poezi, autori përdor vargun popullor tetërrokësh, herë më rimë të rregullt ABAB dhe AABB. Autori përdor dhe vargun e lirë, duke ruajtur kantalenën e rimuar. Fuqia e vargut të autorit mbështetet në themelet e epikës dhe lirikës popullore, çka tregon lidhjen e tij shpirtërore me vlerat etike e artistike të traditës së zonës ku ka lindur dhe jetuar. Muza e tij është diktuar nga kushtet dhe rrethanat jetësore. Ai skalit në vargje si një rapsod i madh popullor ngjarjet anti-komuniste të veriut. Këto vargje do t’i quaja: “Elegji për Veriun”. Pena e Ndrekës, bëhet më e ndjeshme kur flet për prindërit që i përshkruan deri në apoteozë, çfarë tregon për respektin dhe dashninë ndaj prindit.Kam lexuar së fundi disa memuare e shkrime historike, të cilat më kanë pëlqyer jo vetëm si rrëfime por dhe por edhe për rëndësinë dokumentuese të të vërtetave historike që u shërbejnë brezave. Ndër to do të veçoja penën e madhe të Naum Priftit, gërshetimin historik të Uran Butkës, akt-akuzen marathonomake kunder-SSerbisë të Nusret Pllanes, sinqeritetin e Kolë Bibë Mirakës, faktet e Gjon Kaçes etj… Sot, do shtoj dhe librin e Ndrekë Gurit, i cili, refkekton në vargje dhe në prozë botën e pasur shpirtërore të autorit, e lidhur ngushtë e përjetësisht me rrënjët edhe pse udhëpêrshkimi i tij jetësor përfshin itineraret e tre kontinenteve. Kështu, Guri, bëhet bartës i vlerave të patjetërsueshme të trevës së origjinës. Nga njëra anë, pasuria leksikore e frazeologjike, sensi i urtisë që vijnë si material burimor evokojnë jehonën e traditës së njërës prej vatrave poetike shqipe, Dukagjini i eposit kreshnik dhe i perlave të lirikës sonë popullore. Nga ana tjetër vjen me ngjyra të theksuara fizionomia e popullit fisnik përballë travajëve të hisorisë. Tematika imponon realizmin, por në nivelin përshkrues diktohet edhe frymëzimi romantik, veçmas kur mjedisi natyror vendoset në funksion të një kuptimi sa më të plotë të vetë karaktereve njerëzore. Këtu qëndron dhe rëndêsia nga pikëpamja estetike e librit. Kategoritë etike shndërrohen në kategori estetike, nga të cilat unë do veçoja katër si të tilla në veprën e Ndrekës:

1-Vlera Tradicionale.

2-Vlera Historike.

3-Vlera Humane Edukative

4- Vlera Letrare Popullore.

Tregimi i autorit për historinë e mushkës Kuqo, është më vlera antologjike, jo vetëm për rastin unik të tregimit, por dhe anën njerëzore.Në fakt, filozofia popullore e ka bazën në përvojën kolektive, përulësinë dhe respektin për mendimin ndryshe. Duket paradoksale kur mendon se shekulli i njëzetë u mbizotërua nga totalitarizmat, ndêrsa filozofia popullore mbetej nga shumë pikëpamje demokratike dhe për rrjedhojë shumë më përparimtare. Autori është i vetdijshëm për përparësinë e kësaj filozofie sepse i njeh asaj prirjen e universalitetit.Besoj, lexuesve u kujtohet Diogjeni që shëtiste ditën me diell me kandil të ndezur dhe kur e pyetën se pse vepronte ashtu, ai iu përgjigj: “Jam duke kërkuar të gjej njeriun e vërtetë”! Ne në Shqipëri kemi pasur Curr Gjeloshin e Kastratit. një tip filozofi popullor, truri i tij ishte në gjendje të prodhonte përgjigje filozofike në çdo kohë… Po e ilustroi me një rast të njohur: Kryetari i Kooperativës së zonës sheh gomerët duke kullotur në grurë. Ai i drejtohet Currit, që ndodhej aty pranë: “Curr, a i sheh gomerët që po hanë grurin, bukën e popullit, largoji prej aty!” – Curri ia kthen aty për aty: “Kryetar, populli han buk kollomoqi, kurse ju hani bukë gruri. Të takon ty me i trem gomart dhe jo mu. Po të ishin në kollomoq, më takonte mu”! Kështu dhe Dedë Mhill Guri, me sensin e filozofisë popullore, ai zgjidh paasnjë konflikt vjedhjen e mushkës së tij, të cilën arrin ta gjejë pas tre vitesh. Sot, këtë zgjidhje do ta kishin zili dhe gjykatësit tanë që kanë më vete “Kodin Penal” që jo rrallë herë e përdorin vend e pavend.

Kulmin e dhimbjes së kujtimeve të autorit e përbën historia e ekzekutimit të babait tij. Ngjarja të kujton gjithë atë kalvar vuajtjesh e përndjekjeje gjatë rregjimit komunist. Një nga mijëra të vrarët nga diktatur ishte dhe babai i Ndrekës, i cili ishte një patriot fisnik i zonës së Dukagjinit. Patriotët nuk i duheshin komunistëve se i prishnin punë në misionin e tyre të shëmtuar. prandaj ato ndënshkuan familjet me në zë, për të mbajtur nën zgjedhë pjesën tjetër të popullsisë me mesazhin që synonte të ndillte terror: “Shiko çfarë i punuam burrave të mëdhenj, pa kush ju vë në listë ju…!”Autori, përdor nganjëherë parabolën dhe eufemizmin gjatë përshkrimit të situatave dhe ndjenjave. Parabola është e kuptueshme si komponente e një stili konfesional të rrëfimit, por për vrasësin e babait të tij nuk duhej të përdorej eufemiza. Kjo është e vetmja pikë të cilën unë nuk e kam aprovuar në këtë libër. Kriminelët duhen të kenë emër, për arsyen e thjeshtë se brezat që do të vijnë pas nesh duhet t’i dinë faktet ashtu siç kanë ndodhur. Vrasësi i Dedë Mhill Gurit, babait të Ndrekës, qe Xhemal Selimi, një kriminel dhe vrasës i ftoftë. Ai, pasi i vriste personat ulej mbi trupin e viktimës dhe i thyente me pistoletë arrat mbi kokat e tyre, për t’i ngrënë pastaj si një barbar i vërtetë. Po, Zoti është i madh , Ai punon në mënyra misterioze…

Memuaret flasin natyrisht edhe me gjuhën e ndjenjave dhe principeve që ka autori në shpirtin dhe personalitetin e tij. Por aspekti dokumentar nuk duhet reduktuar. Kujtimet janë jeta e gjallë e njeriut dhe personazhet përreth duhet të kenë emër. E kuptoj fisnikërinë e autorit dhe normat e Kanunit të Lekë Dukagjinit, por kjo normë dëmton historinë se lë kriminelët e Partisë së Punës anonim…Personazhet e kujtimeve të Ndrekës, marrin jetë dhe vërtetësi nga puna e kujdesshme e autorit.

Sinqeriteti i Ndrekës është në pikën më të lartë. Hiperbola për heroizmat e familjes së tij janë të huaja. Klemenca e kristaltë është dhe reflektimi i kulturës që ka trashëguar dhe prej priftërinjve që kanë qëndruar pranë tij gjatë viteve të emigrimit.Unë e uroj Ndrekën, dhe shpresoj që të kemi sa më shumë libra të tillë për të krijuar një krestomaci antologjike për të përndjekurit që bota e qytetëruar të njihet me krimet kundër njerëzimit që kanë ndodhur në Shqipëri.

Agim Xh.Dëshnica, Poezi Klasike Kineze në Sofrën e Diellit

October 31, 2016 by dgreca

POEZI KLASIKE KINEZE/

Perkth. Nga Agim Xh.Dëshnica/

LI BO (701-762)/

PI VETEM/

Mes luleve vendosa poçen,/

Kur nata ish e qetë/

Dhe nisa shtruar të pi verë/

Pa mik i mbetur shkretë./

Të pinim bashkë i thirra hënës,/

Në orë të mirë mbi dhe,/

I çova fjalë hijes sime/

E tok u bëmë tre./

A mundet vallë të pijë hëna,/

Pyes unë për një çast,/

Dhe hija ime, që s’më ndahet

E shpesh më qepet pas?

Me hënën e hijen pa nguruar,

Në natë me qeti,

Gjer sa të vijë sërish pranvera

Të pimë rash në ujdi.

Ia mora këngës, pas avazit,

Lëkundej hënë e artë.

Kërcej, kërcen dhe hija ime

Pa zhurmë dhe e gjatë.

Gëzuam çakër qejf, të tre,

U dehëm bukuri.

E pasi paq u pimë, u ndamë

Gjithkush në fat të tij.

I mbetur vetëm prap,

më duhet t’endem nëpër jetë.

Gjer sa të shihemi ndër yje,

te Kashtë e Kumtrit vetë.

————-

VAN VEJ ( 701-761)

NE NJE KASOLLE MALI

Në mes të jetës mbërrita e tani

Në heshtje të vërtetën po kërkoj.

Maleve Zhunan jetoj në shkretirë

E paqe e dëshiruar më mbuloi.

I vetëm shkoj shetis në male thellë,

Kur vjen e më merr i ëmbli frymëzim.

Nuk paska qenë e kotë çdo trazirë,

Kujdesjet e dikurshme pa kuptim.

Shpeshherë atje mbi rrëpirë,

Prej nga buron lumi shkumë e valë

Ndalem, shoh si ngrihen nga luginat

Të bardha borë retë palë, palë.

E rastësisht takohem me druvarin,

Me të ia nis bisedës zemërhapur.

Pa bëj shaka e qesh dhe s’merret vesh

Se ora e kthimit për shtëpi ka ardhur.

LO BIN –VAN (640- 684)

NE BURG I KENDOJ BULKTHIT

I burgosur, plak nga jugu,

Kur në vjeshtë zbardh mëngjesi,

Përgjoj bulkthin tek këndon.

Ndaj mendimet më trazojnë.

O ti bulkth, më thuaj përse

Në frëngji vjen fluturim?

Pse me këngën e trishtuar

Mua plakun shqetëson?

Vesë e njomë nëpër krahë,

Të rëndon në fluturim.

Edhe era me duhi

Zërin tënd ta mbyt nën zhurmë.

Te kjo botë e ndyrë askush,

Çiltërinë s’ta beson.

Sado këngët të shpëthejnë

Thellë nga zemra jote e pastër.

———–

DU FU (712- 770)

KESHTJELLA BODI’

Kështjella e gurtë Bodi’

Mbi male kryet ngre.

Nga portat e saj

Dalin e ikin re.

Nën kështjellën

E zymtë Bodi’

Si me gjyma

Bie shi.

Teksa Lumi

Vrrullshëm nget

E brigjeve godet.

Hënë e zbehtë

Sipër pyllit tejmatanë

Shfaqet në mjegullnajë.

Këtu kuajve,

S’u pëlqen të punojnë,

Të kthehen mbrapsht,

Mesa shihet dëshirojnë.

Veç nga njëmijë,

afro njëqind shtëpi

Qendrojnë më këmbë

Edhe tani.

Gratë e shkreta

U sfiliten në punë,

Por vijnë e taksat

Ua marrin me dhunë.

Dhe në çdo shtëpizë,

Si gjithmonë më kot,

Gratë e veja derdhin lot.

——-

VAJTIM PER VDEKJEN E POETIT
TEN ÇU*

Poetin Ten Çu

S’do ta shohim kurrë më…

Vargjet e poetit

Më janë aq të dashur!

Sot kur mëgjesi ndriti,

Hapa arkën edhe pashë.

Brejtës gri dëmtonin

letra e shkrime.

As sot nuk mund ta di,

Ku është mbuluar poeti.

Kur pyeta për poetin,

ndjeva dënesat e tij.

Atë vend do ta gjej

E mbi varr do të qaj.

T’i kthej poetit,

Lotët që derdhi dikur.

———–

VEJ IN-u ( 736- 825)

MBI KULLEN E KALASE

Barisim në shtëpi, shetisim në korije-

duam të jemi bashkë të dy.

Trishtohemi mes resh, mbi mal e det,

ti për mua e unë për ty.

Gratë shkundin robat e lara dritë

afër maleve në vjeshtë.

Në nahijen tonë me shkurre e ferra

bie shi i ftohtë, rrebesh

POEZIA DHE NAIMI, BASHKUAN TETOVËN DHE PRISHTINËN

October 28, 2016 by dgreca

Përfundoi Edicioni Jubilar i FNP “Ditët e Naimit”/

Për të njëzetën herë me radhë, poetët nga mbarë bota, si dhe poetë shqiptarë nderuan gjuhën shqipe, Naimin, shqiptarët… Edicioni i XX i Festivalit Ndërkombëtar të Poezisë “Ditët e Naimit”, i cili u mbajt prej 20-24 tetor 2016, ishte një festë, një ngjarje e madhe kulturore. Ky projektshenjues kulturor me karakter ndërkombëtar programin e tij e zhvilloi në kryeqendat e shqiptarëve: në Tetovë dhe në Prishtinë/Prizren. Ate e karakterizoi një program i ngjeshur letrar, artistik dhe kulturor. U mbajtën tri lexime letrare, u zhvillua një konferencë shkencore, u hap një ekspozitë fotografish të Festivalit dhe të Naim Frashërit, si dhe u bënë vizita të ndryshme në monumentet kulturore, historike dhe fetare në qytetin e Tetovës, Prishtinës dhe të Prizrenit.

Në këtë Edicion jubilar morrën pjesë afro 30 poetë me një shtrirje të gjerë gjeografike, si: Kuei-shien Lee (Taivan), Nicole Barriere (Francë), Ricardo Rubio (Argjentinë), Carla Cristopher (SHBA), Gabriela Elisha (Izrael), Dalila Hiaoui (Marok), Alicia Minjarez (Meksikë), Laus Strandby Nielsen (Belgjikë) Giuseppe Napolitano (Itali), Anton Baev (Bullgari), Sadik Bejko (Shqipëri), Kamran Mir Hazar(Hazaristan/Norvegji), Alla Polosina (Rusi), Chen Hsiu Chen (Taivan), Silke Liria Blumbach (Gjermani), Laure Cambau (Francë) Olivera Docevska dhe Dragana Evtimova (Maqedoni), Ragip Sylaj dhe Ndue Ukaj (Kosovë, Puntorie Muça Ziba (Maqedoni), Ilir Levonja (Shqipëri / SHBA), Riza Braholi dhe Odise Kote (Shqipëri) etj.

Në këtë Edicion jubilar morrën pjesë poetë me një shtrirje të gjerë gjeografike, si: Kuei-shien Lee (Taivan), Nicole Barriere (Francë), Ricardo Rubio (Argjentinë), Carla Cristopher (SHBA), Gabriela Elisha (Izrael), Dalila Hiaoui (Marok), Alicia Minjarez (Meksikë), Laus Strandby Nielsen (Belgjikë) Giuseppe Napolitano (Itali), Anton Baev (Bullgari), Sadik Bejko (Shqipëri), Kamran Mir Hazar(Hazaristan/Norvegji), Alla Polosina (Rusi), Chen Hsiu Chen (Taivan), Silke Liria Blumbach (Gjermani), Laure Cambau (Francë) Olivera Docevska dhe Dragana Evtimova (Maqedoni), Ragip Sylaj dhe Ndue Ukaj (Kosovë, Puntorie Muça Ziba (Maqedoni), Ilir Levonja (Shqipëri / SHBA), Riza Braholi dhe Odise Kote (Shqipëri).

Kështu, hapja e ceremonisë festive e Edicionit jubilar, të 20-it me rradhë, të Festivalit Ndërkombëtar të Poezisë “Ditët e Naimit” u bë përmes një performance mahnitëse fishekzjaresh, para Qendrës së Kulturës “Naim Frashëri”, në Tetovë. Drejtori i Festivalit, Shaip Emërllahu, laureati taivanez Kuei-shien Lee, dhe kryetarja e Komunës së Tetovës, Teuta Arifi, vendosën buqete lulesh para shtatores së poetit tonë kombëtar “Naim Frashëri”, i cili ndodhet në qendër të Tetovës (shtatorja e Naimit është ngritur nga Drejtoria e Festivalit, në 100 vjetorin e vdekjes).

Më pas, në foajenë e Qendrës së Kulturës u hap ekspozita “Pelikani”, me fotografi, botime të shtëpisë botuese të Festivalit, pllakate, programe e ftesa të festivalit, si dhe shkrime të botuara nëpër gazeta dhe revista të ndryshme në gjuhën shqipe dhe ate të huaj. Publikut në këtë hapje iu dhurua antologjia e këtij edicioni dhe botime të tjera të Festivalit.

Hapjen e Edicionit jubilar e bëri, drejtori i Festivalit, z. Shaip Emërllahu, i cili tha se, “Letërsia ndër vite ka njohur modele dhe tipe të ndryshme ndërkomunikimi. Në vazhdimësi këto stereotipe dialogimi, të cilat kanë qenë të shumta dhe të ndryshme, kanë bartur peshën e zhvillimit dhe afirmimit letrar. Një nga ta është edhe modeli i festivaleve, i cili është mjaft i përhapur në botën kulturore. Festivalet ndërkombëtare letrare e kulturore, gjithandej nëpër botë, paraqesin stereotipe të veçanta komunikimesh. Ato kanë qenë dhe vazhdojnë të jenë një arenë, ku dialogohet nga afër në nivel subjekti letrar dhe kulturor, në nivel prodhimi letrar, gjuhësor, si dhe të atij etnik.

Kualiteti i qytetërimit, i njerëzimit, mvaret nga performanca e ndërtimit të një bashkëbisedimi, pra ‘nga dialogimi shpirtëror dhe frymor’. ‘Shpirti i një populli pasqyrohet në poezinë e tij, më mirë se, në çdo formë tjetër të artit’ – thotë Alen Boske. Kështu, ky dialogim eksperiencash letrare të etnive përmes këtyre takimeve letrare shpërfaq ngecjet dhe ecuritë përkatëse.

Në fjalët tona të hapjes së edicioneve të Festivalit Ndërkombëtar të Poezisë ‘Ditët e Naimit’ (Tetovë), vazhdimisht kemi izoluar dhe afirmuar vlerat e ndërkomunikimeve bashkëkohore letrare e kulturore që kanë reflektuar 19 edicionet e këtij shënjuesi kulturor, i cili çuditërisht flet nga cepi i gjeokulturës sonë. Mbase, kjo është edhe një tregues se, aty ku ndodh ndeshja e diversiteteve, kjo formë komunikimi favorizon shkëputjen nga ‘rrethi vicioz i provincializmit dhe izolimit kulturor,’ rimburson rrjedhjet dhjetravjeçare në këtë drejtim, si dhe paraqet formën e vetëdijes sonë globaliste për të komunikuar, ruajtur dhe afirmuar identitetin kulturor e shoqëror.

Festivali Ndërkombëtar i Poezisë ‘Ditët e Naimit’, përveç dialogimit nëpërmjet leximeve letrare, debateve letrare ajo komunikon edhe përmes përkthimit të letërsisë së huaj në gjuhën shqipe dhe anasjelltas. Këto përkthime vijnë nëpërmjet publikimeve të veçanta, si dhe përmes botimit të antologjive të poezisë së poetëve pjesëmarrës. Botimet elektronike janë një tjetër menyrë komunikimi e poezisë së poetëve, ashtu siç janë edhe përurimet e botimeve të ndryshme të edicionit të Festivalit.

Nën dritën e një formatimi të ri global këtyre modeleve të interkomunikimit iu nevojitet një rishikim, pra një kod që do t’iu përgjigjet kërkesave që i dikton kjo epokë unifikuese.

Sa ekziston gadishmëria, cila është vetëdija dhe sa arrijmë ta akceptojmë nevojën e modifikimit të këtyre modeleve ndërkomunikuese, kur sa vjen e dëshmohet edhe përmes këtyre festivaleve letrare se, ‘poezia është një mjet interkomunikues dhe interkulturor që mund të shfrytëzohet racionalisht dhe praktikisht edhe në këto kushte moderne, kur flitet për një frymë globale’..”

Më pas, artisti Zeqir Mehmeti i dorëzoi punimet artistike: logon e Festivalit dhe emrin e poetit kombëtar, Naim Frashëri, drejtorit të Festivalit për kontributin e tij 20 vjeçar.

Edicionin e XX të Festivalit Ndërkombëtar të Poezisë “Ditët e Naimit” e përshëndeti edhe kryetarja e komunës së Tetovës, zonj. Teuta Arifi. Ajo, në fjalën e saj, në mes tjerash theksoi se, Festivali Ndërkombëtar i Poezisë “Ditët e Naimit” për 20 vjet ka luajtur një rol të madh në afirmimin e kulturës dhe letërsisë shqipe, në afirmimin e qytetit tonë… kështu, që ajo kërkoi nga institucionet që t’i kushtojnë një vëmendje më të madhe këtij Festivali.

Numri 13, numer me fat ne letersine dhe kulturen shqiptare

October 27, 2016 by dgreca

Nga Sadik ELSHANI/

Per numrin 13 jane te lidhura shume mite, shume besetytni ne shume kultura e qyteterime boterore, Ne shume kultura ai merret si nje numer ters, i pafat, qe sjell vetem fatkeqesi. Shume rruge nuk kane shtepi me numrin 13, ndersa shume ndertesa nuk e kane katin e 13-te. Sidomos dita e premte me date 13 merre si nje dite teper terse. Por ne disa kultura ky numer eshte shume me fat. Ne Itali konsiderohet numer me fat. Ndersa per acteket ai eshte nje numer i shenjte. Amerika eshte krijuar nga 13 kolonite britanike. Ne besimin hebre 13-shi shenon moshen kur nje djale e arrin moshen e pjekurise dhe behet Bar Mitzvah. Per te mos u zgjatur shume, ne internet ka mjaft informacione lidhur mr numrin 13. Po per ne shqiptaret, numri 13 eshte numer me fat, apo i pafat?

Jane tre poete, shkrimtare te shquar te letersise shqipe qe kane lindur ne daten 13: Mitrush Kuteli (13 shtator 1907 – 1967), Migjeni (13 tetor 1911 – 1938), Dritero Agolli (13 tetor 1931 – jeton). Pra, Migjeni dhe Driteroi kane lindur ne te njejten date, ne te njejtin muaj, por ne vite te ndryshme. Qe te tre jane emra te medhenj ne letersine tone dhe secili ne menyren e vet origjinale e pasuroi dhe i hapi shtigje te reja letersise shqipe. Dhe ne muajin e letersise t’i kujtojme keta shkrimtare qe te perbashket e kane numrin 13, daten e lindjes se tyre.Ky shkrim i shkurter eshte nje reflektim per kete date ne letersine shqipe dhe asgje me teper.

Mitrush Kuteli eshte njeri nder shkrimtaret, perkthyesit, publicistet dhe financieret me te njohur shqiptare. Ai mbi te gjitha shquhet si mjeshter i tregimit te shkurter dhe se bashku me Ernest Koliqin (1903 – 1975) eshte themelues i kesaj gjinie letrare ne letersine shqipe. Per motivet e tregimeve te tij u mbeshtet ne traditen e pasur te prozes popullore: legjendat, perrallat, rrefimet, baladat, sidomos ato nga jugu i Shqiperise. Populli, historia e tij me gjithe vuajtjet, sfidat dhe qendresen heroike nder shekuj, ishin muza e Mitrush Kutelit. Ai shquhej per atdhetarizmin e tij ne jete dhe ne krijimtari, prandaj veprat e tij jane shume te fuqishme. Te kujtojme krijimet e tij poetike, “Poem Kosovar”, “Balte shqiptare” e shume te tjera. “Poem Kosovar” eshte historia dhe qendresa e shqiptareve te Kosoves per mbrojtjen e qenjes dhe tokes se tyre, shprehur me vargje shume te fuqishme me plot ndjenja atdhedashurie, shkruar nga nje atdhetar i pashoq. Kuteli e shkroi kete poeme pasi ai e kishte vizituar Kosoven me 1943, tani te bashkuar me Dheun Meme pas nje sundimi te eger 30 vjecar serb. Kuteli eshte autor i dhjetera permbledhjeve me tregime, kritika e studime letrare. Ka perkthyer me mjeshteri veprat e klasikeve te letersise ruse e asaj boterore. Perkthimi i romanit “Shpirtera te vdekura” te Gogolit eshte nje perkthim i perkryer mjeshteror e mjaft poetik.

Migjeni padyshim eshte njeri nder emrat me te dashur ne tere letersine shqipe, sidomos eshte i dashur nga rinia shqiptare. Ai ne tere krijimtarine e tij artistike, si ne poezi, ashtu edhe ne proze, solli dicka te re e te papare gjer atehere ne letrat tona: solli nje stil te ri, nje force te re e te fuqishme shprehese. Me Migjenin fillon nje periudhe e re ne letersine shqipe, ndarja nga tradicionalja dhe romantizmi dhe fillimi i realizmit kritik. Konceptet e reja qe futi Migjeni ne letersine shqipe, teknika artistike, figuracioni, vargu i lire dhe forca shprehese, tematika dhe realizmi me te cilat ai trajtoi problemet e shoqerise shqiptare te viteve te tridhjeta, i hapen letersise shqipe rrugen drejt bashkekohesise, drejt modernitetit, drejt orientimit europian. Migjeni se bashku me Lasgush Poradecin i dhane letersise shqipe vendin e merituar ne letersine dhe kulturen europiane.

Paraqitja e Migjenit ne letersine tone eshte nje dukuri qe rralle shfaqet edhe ne letersine boterore. Me fuqine e tij artistike, Migjeni erdhi si nje meteor ne letersine shqipe dhe vdekja e hershme na e mori si nje meteor, por me krijimtarine e tij mbeti ne qiellin tone letrar nje yll qe do te shkelqeje gjithmone. Dhe sa me shume kohe qe do te kaloje, aq me teper ai do te shkelqeje, sepse ka nje magjepsje me vepren e tij, me jeten e tij te brishte e te shkurter. Shkoi i ri dhe do te mbetet perhere i ri, i freket dhe aktual. Vepra qe na ka lene trashegim eshte e shkelqyeshme, e perjetshme dhe gjer me sot e paarritshme, e pakalueshme nga askush ne letersine shqipe. Pa i mbushur te njezeteshtatat e mbylli ciklin e jetes se tij, e mbylli krijimtarine e tij brilante dhe i hapi shtigje, horizonte te reja letersise shqipe.

Edhe Dritero Agolli, se bashku me Ismail Kadarene dhe Fatos Arapin, eshte poeti qe i ka prire brezit te tij. Eshte njeri nder shkrimtaret me te dalluar, me te dashur, me prodhimtare e me me ndikim ne letersine bashkekohore shqipe. Krijimtaria e tij eshte mjaft e pasur ne gjini e lloje te ndryshme krijuese: poezi, poema, tregime, novela, romane, drama, skenare filmash, reportazhe, etj. Por mbi te gjitha, ai eshte i njohur si poet ne kuptimin e plote te kesaj fjale – mjeshter i vertete i vargut. Qe ne krijimet e tij te para ne poezi, ai u paraqit si nje ze i forte origjinal qe solli nje hov rinor, optimizem e freeski ne letersine shqipe. Dritero Agolli krijoi nje model te ri te vjersherimit, si ne problematike, ashtu edhe ne figuracion dhe zhvilloi nje teknike mjeshterore shprehese te ndjenjave, vrojtimeve dhe shqetesimeve te tij. Lidhja e forte me token, natyren, me prejardhjen e tij fshatare e shpuri ne formimin e unit (kredos) poetik: “S’jam poet, jam fshatar i jugut”. Vargu i tij kundermon me eren e ugarit nga hullite e tokes se zeze dhe na ato vargje shpesh rrjedhe edhe shume raki. Me shume mjeshteri e perdor frazeologjine dhe urtesine popullore, duke i gershetuar natyrshem vlerat tradicionale te poezise ne menyra e forma te reja te shprehjes poetike. Me vargjet e tij plot frymezim, ai krijoi nje bote te tijen, nje bote agolliane ku thjeshtesia e komunikimit te drejtperdrejte, porosite e pergjithshme (universale) dhe shprehja e hapur e plot ndjenja, jane shtylla te forta ku mbeshtetet poezia e tij. Ngrohtesia njerezore e vargjeve te tij ka bere qe lexuesi qe shijon kete poezi, te njejtesohet (identifikohet) me vete poetin. Ky raport i ndersjelle poet – lexues eshte me teper i theksuar te Dritero Agolli sesa te ndonje poet tjeter ne letersine bashkekohore shqipe, duke e bere poezine e tij te afert pert te gjithe. Kjo fryme poetike eshte mjaft e pranishme edhe ne prozen e tij qe eshte mjaft e suksesshme. Vlen te theksohet, se shumicen e krijimeve te Agollit e pershkon nje fryme e holle e humorit, madje edhe ne situate qe mund te jene shume serioze.

Numri 13 vertet eshte numer me fat ne letersine tone, por nuk ishte me fat per vete jeten e shkrimtareve te permendur. Migjeni vuajti tere jeten nga tuberkulozi dhe vdiq teper i ri. Po ashtu edhe jeta e Mitrush Kutelit nuk ishte aq e lehte. Ne vitin 1947 e arrestojne dhe e denojne si “Armik te popullit” me 5 vjet heqje lirie. Ne keneten e Maliqit e varrosin te gjalle, por ne castet e fundit e shpetojne. Jetoi ne varferi e me shpirt te plagosur, por gjithmone i paperkulur e dinjitoz. Driteroi ndoshta ishte pak me me fat nga dy te paret. Sapo festoi ditelindjen e 85-te, por edhe ai i kishte dramat e jetes se tij.

Pra, per ne, per letersine dhe kulturen tone numri 13 eshte numer me fat, por per vete keta shkrimtare nuk ishte edhe aq me fat.

Filadelfia, tetor 2016

Sadik Elshani eshte doktor i shkencave te kimise dhe veprimtar i bashkesise shqiptaro – amerikane.

Realitete të çertifikuara me vlerë historike

October 21, 2016 by dgreca

(Rreth librit “Perëndimi Mistik” i Albana Melyshi Lifschin)/

NGA MHILL TANUSHI-LONDER/

Albana Melyshi Lifschin, shkrimtare e njohur shqiptaro-amerikane, pas një përvoje shumë të gjatë në letërsinë artistike me disa vepra të botuara në prozë dhe poezi, i është rikthyer publicistikës, pasionit të saj të vjetër dhe të pa ndërprerë që e ka mbajtur të lidhur ngusht me profesionin fillestar, gazetarinë. Shkrimtari dhe publicisti shpesh nuk qëndrojnë në një, nuk janë domosdoshmërisht e njejta gjë. Ka shkrimtarë që nuk kanë botuar ndonjëherë publicistikë, ashtu siç ka publicistë që nuk kanë shkruar ndonjëherë letërsi artistike. Por ama kur i njejti autor lëvron njëherazi edhe letërsinë artistike edhe publicistikën letrare, si në rastin e Albanës, atëherë mbështetja mbi realitetin është më e fortë dhe veprat janë më dinjitoze e i rezistojnë më gjatë kohës. Ndaj nuk është e rastit që tek të gjitha veprat e botuara të Albana Melyshit ndjehet fort kjo lidhje me realitetin.

Të gjithë e kemi vënë re që librat publicistik rrijnë shumë mirë në bibliotekat tona. Krahasuar me letësinë tjetër të shkruar, si romanet, tregimet, poezitë etj, në të vërtetë ato janë më të vlefshme për lexuesin, për historinë dhe për kohën. Ndësa tek letërsia tjetër, ndonëse ngasjet dhe ngjarjet marrin shkas nga realiteti dhe më pas vishen me imagjinatën dhe trillin artistik, me publicistikën ndodh ndryshe. Ajo është vetë realiteti i fotografuar në çast. Ngjarjet, personazhet, rrethanat, përshkrimet, janë realitete të çertifikuara, e kësisoj janë referenca të padyshimta për historianët dhe çdo të interesuar rreth ngjarjeve të caktuara. Por ndodh shpesh që publicistika humbet e harruar pasi botohet në ndonjë të përditëshme për shkak të pamundësisë, neglizhencës apo moskujdesit të autorëve, prandaj botimi i kësaj përmbledhje publicistike nga ana e Albanës duhet vlerësuar si një kontribut me vlerë në përgjithësi për letërsinë e në veçanti për historinë.

Publicistika letrare e përmbledhur në librin “Perëndimi Mistik” është një lloj dritë-hije nga dy kontinente, ashtu siç është e ndarë vetë jeta e Albanës shkrimtare e gazetare në mes Shqipërisë dhe Amerikës. Në rrëfimet e saj ndjehet përgjegjësia serioze e gazetares që shkruan e tregon bukur që është korrekte dhe shqetësohet për ato që thotë. Ajo qëmton me kujdes ngjarje dhe fakte interesante dhe i sjell në vëmendjen e lexuesit me natyrshmëri dhe me një stil të këndshëm. Në udhëtimet e saj nëpër Amerikë por edhe gjatë vizitave në kthimet e saj të herë pas herëshme në Shqipëri, Albana jo vetëm ka nuhatje të thellë në fakte e ngjarje, por ka edhe një të ecur të mençur të penës së saj, pa pretenduar t’i mbushë mendjen lexuesit, por me kërkesën që të hyjë thjeshtë në përfytyrimin e tyre.

Për lexuesin shqiptar janë mjaftë interesante disa fakte historike, një pjesë të panjohura, të treguara bukur e me ndjenjë, siç janë rrëfimet për Amishët – një popull i çuditshëm amerikan që jeton i mbyllur brenda zakoneve e dokeve të veta fisnore, jashtë kontakteve me botën e qytetëruar, misionin komunist të kultit të Xhim Xhonsit që bëri vetvrasjen më të madhe të shekullit me rreth 1000 njerëz, apo lirinë e shprehjes me kushtetutë të protestës deri në lejimin e aktit të djegjes së flamurit amerikan, e shumë e shumë rrëfime të tjera të ngjashme. Ashtu sikurse edhe lexuesi amerikan, nëpërmjet reportazheve e shënimeve të Albanës gjatë udhëtimeve në vendlindje njihet me copëza të historisë dhe të realiteteve të hershme e të vona shqiptare.

Libri më i ri “Perëndimi Mistik” i Albana Melyshi Lifschin është një vlerë e shtuar në publicistikën letrare shqiptare e më gjërë. Ai lexohet me një frymë, sepse ngjarjet janë interesante që të mbajnë të mbërthyer deri në faqen e fundit dhe janë të rrëfyera me një gjuhë të thjeshtë dhe me një stil të jashtëzakonshëm profesionist.