LETERSI – Page 235 – Dielli

TOKA E DARDHAVE NË MUZG

August 20, 2016 by dgreca

TOKA E DARDHAVE NË MUZG/

Nga: Sinan KAMBERAJ/
_________

Sapo të kesh arritur në Tokën e Dardhave/
Mbyll sytë për një çast dhe mbaj frymën:/
Do të dëgjosh një trokëllimë të pafundme/
Dhe një hingëllimë të çartur që çan qiejt …/

Janë kuajt e harlisur nga magjia e zezē/
Që shkelin gjithçka që u del përpara:/
bjeshkë, njerëz, varre, lumenj, ara …/

Hapi pakëz sytë dhe shih jelët e tyre/
Gërsheta të shthurura lulezezash –
Tek fshikullojnë horizontin e vrarë reje
Që s’dihet ndan a bashkon tokë e qiell.

Sa shumë lulezezat paskan çelë
Cep e m’cep Tokēs së Dardhave!
Farmaku u rrjedh trungut deri në rrenjë …

Këtu ende bie duhmë e qiellit të përglasur
Nga mullenjat që ikën në një buzmuzg ballkanik –
Dhe, hingëllimë e hamshorëve
Që mbyt zërin e engjujve të therur nga barbarët –
Në gji të nënave të dhunuara …

Sa vuajtje shkaktoka dergja e harresës –
Tokë e përgjakur e Dardhave!
___________
Prishtine,
20 gusht 2016

KAFAZI I ARTË

August 15, 2016 by dgreca

Tregim nga Vjollca Pasku/

Eva ishte duke vijuar vitin e tretë të gjimnazit. Në pamjen e saj, hyjnesha natyrë kish derdhur gjithë reflektimet e bukurisë, gjithë shkëlqimin e argjenduar të tretur në faqe, kuqëlimin e horizontit në buzë , dhe gjithë tejdukshmërinë e smeraldit në sytë. Ajo ishte si një zanë mali, që dallohej menjëherë mes shoqeve të saj. Kudo ku hidhte vështrimin, sytë e saj digjnin zemra. Imazhi i saj kishte medaljonin e diellit dhe përhapte kudo rreze bukurie, ndërsa natën brenda gjysmëhënës së argjendtë, ajo mbante ëndrra shprese. Sytë e saj të mëdhenj thithnin çdo lloj vështrimi përqark mjedisit, ndërsa puthjet ajrore të tyre. Ajo i rrëzonte përtokë me indiferencë.

Aureolën e bukurisë së saj e lakmonin shumë nga shokët e klasës, por Ardiani ishte më i hedhuri dhe më çapkëni. Atij i dukej sikur duhej të kapërcente të gjitha nuancat e ngjyrave të detit për të arritur një buzëqeshje të Evës. Ndërkohë, si me erën e gjelbër që vallëzonte përreth syve të saj, dukej sikur i pëshpëriste ”Shpirtrat tanë kombinojnë së bashku, në intelekt, në dëshira , madje edhe në ëndrra njësoj. Lejomë të jap një puthje diellore që më ka ngelur peng në buzët e tua lyer me mjaltë blete”. Të gjitha këto fjalë, ishin si valë elektromagnetike që synonin të hynin brenda zemrës së saj. Por ajo sikur mundohej t’i shuante një nga një…Dhe kur ndiente atë magnetizim që përhapej në gjithë kraharorin e saj, prushërohej nga faqet, largohej, duke i thënë: “Dua t’u përkushtohem mësimeve, s’dua të mendoj asgjë tjetër”. Më pas ndiqte me bisht të syrit dëshpërimin e Ardianit.

Arsyeja kryesore ishte se, ajo kishte vath në vesh porosinë e nënës: ”Më jep fjalën se nuk do të pranosh asnjë propozim nga meshkujt. Je shumë e zgjuar dhe e bukur. Ti je e prerë për lartë”. Këto fjalë të përsëritura shpesh kishin zënë vend në trurin e saj dhe po të vepronte ndryshe, ishte si të kundërshtonte ligjet e rrepta të shkruara brenda trurit të familjes. Megjithatë, emri Ardian kishte hedhur rrënjë thella brenda shpirtit të saj. Ajo kishte nevojë për ujitjen e këtyre rrënjëve me vesën e vështrimeve të tij.

Ardiani ngushëllohej me mendimin se “kalaja e mbretëreshës nuk pushtohej lehtë, sepse të hapeshin portat, duhej të merrte formë çelësi i ndjenjave të saj.” Sa e çuditshme është ndonjëherë, vetëm dy fjalë mbanin pezull një botë. Ishin vitet shtatë dhjetë e shtatë dhe të dashuroje, duhej forcë dhe guxim. Opinioni vriste këdo që guxonte, të prishte imazhin, duke u shfaqur në mjedis gjithmonë me një djalë.

Kështu kalonin ditë dhe gjimnazit i erdhi fundi. Ardianit doli e drejta e studimit për inxhinieri mekanike, ndërsa Evës për shkenca shoqërore. Në auditor, një pedagog nuk po ia ndante sytë që ditën e parë. Ajo ndjeu se i kishte pëlqyer. Vetvetiu i vajti mendja tek Ardiani. Ishte gati ta përqafonte dhe fjala që kishte mbetur pezull të bëhej një “Po” e madhe.

Një ditë, teksa kthehej në konvikt, filloi një shi i rrëmbyer. Ajo nisi të vraponte, por me hijen e syrit vërejti se dikush po vraponte pas saj. Ishte Ardiani.

-Shpejt futemi tek kjo ndërtesa e re…sa të pushoj shiu!- i tha ai duke dihatur fort nga nxitimi.

Eva hezitoi për një moment, pastaj vrapoi me të. Askush s’e kuptoi si u bashkuan dy duar, derisa ata u futën në ndërtesë. Aty nuk pipëtinte njeri.

-Shyqyr që u futëm këtu, se shiu s’ka ndërmend të pushojë!- vazhdoi Ardiani

Ajo dukej e trazuar dhe nuk u përgjigj…

-Eva, kam kohë që të pres. Nëse nuk më do, atëherë unë do shkëputem nga jeta jote. Unë jam bërë si pelegrin… Ti je e shenjtë për mua, prandaj gjendem gjithmonë atje ku je ti. Më thuaj një fjalë!…

Zemra e Evës shpejtoi goditjet. Do të donte t’i thoshte se edhe ajo… por ai sakaq e pushtoi me të dy krahët e mëdhenj. Logjika e vetëmbrojtjes bëri të sprapsej, por ndjenjat e përshkuara në gjithë trupin e ndalën. Një flakë e kuqe u ndez në sytë e tyre. Buzët e tij rrëshqisnin drejtë dy kodrave me gonxhe të kuqe… Pjesa tjetër e trupit vibronte drejtë parajsës së virgjër për ta bërë të tijën. Eva ndjeu një therje zemre të ëmbël, njësoj sikur të prekte yjet që edhe pse lumturohesh nga prania e tyre, përsëri të djegin. Harruar në çmendurinë e çasteve shpirtrat e tyre harruan botën, njerëzit…dhe vetëm disa zhurma të çuditshme i sollën në vete.

Vetëm atëherë Eva kuptoi prekjen e atij territori që ajo mbronte me fanatizëm…U zgjua nga ajo gjendje mes reales dhe ireales… njollat e kuqe në pantallona dëshmonin për këtë… Ndihej e lumtur, por kishte shkelur premtimin e nënës së saj.

-Eva dhe Adami krijuan botën, – i tha ai në kulmin e ngazëllimit – Eva dhe Ardiani do krijojnë botën më të lumtur ndër njerëz. Tani jam i bindur që më do Eva ime… Po pres të ma thash edhe me gojën tënde!….

-Ikim Ardian, se po fillon prapë shiu…

-Edhe një fjalë! -u rrek Ardiani.

-Mos u bëj kalama ikim!…

Në ditët që pasuan, Eva filloi ti shmangej Adrianit. Mendonte fjalët e botës dhe nënën… Nga ana tjetër pedagog Artani filloi të afrohej gjithnjë e më shumë. Ajo ndiente t’i flakëronte fytyra nga mendimet dhe bënte sikur nuk e vinte re. Pëshpërimat i shkuan në vesh edhe Ardianit.

Një ditë ai e takoi Evën para universitetit dhe i tha:

– Kemi lënë një fjalë gjysmë, do ta vazhdojmë , si thua ?…

Ndërkohë vjen Sofika shoqja e dhomës dhe i tha:

-Të kërkon pedagog Artani!

-Erdha! – ia ktheu Eva. -Bisedën tonë e vazhdojmë më vonë Ardian!…

-Kur?…Më thuaj!… Jam mërzitur me heshtjen tënde. Nëse do të shkosh drejt tij, rrugën e ke të hapur. Dashuria ime për ty ka qenë gjithmonë pezull. Tani ajo sapo ra dhe u bë copa. Unë e di, gjithmonë kam qenë brenda zemrës tënde, dhe prisja një përgjigje pozitive nga ty, por ti hesht.. Tani të kërkon pedagogu. Me siguri ka përgatitur një togfjalësh emocionues për të shprehur dashurinë. Hë, ti do e pranosh burrin pesëdhjetë vjeçar?… Do jetosh si zonjë në kamje, por shpirti yt do jetë më i varfër se gjithë të varfrit. Atëherë kur ti do e thërrasësh dashurinë, atëherë do jesh më bosh se kurrë, njësoj sikur të jesh e mallkuar…

-Unë s’të kam premtuar asgjë – i tha Eva,

-Por nuk refuzove asgjë ama…

-Ajo që ndodhi ishte një gabim…- ia ktheu Eva.

– Atëherë qofsh e lumtur Eva, – i tha Ardiani dhe iku.

Ajo s’kishte guxim ta thërriste. Zemra iu ftoh dhe ndjeu një ndrydhje. Njësoj sikur një zinxhir mbyllte dy porta të kuqe, të diktuara nga profecia e orakullit. Këmbët e çuan drejtë pedagogut të saj. Aty si për çudi dëgjoi një fjalim dashurie të bukur të zjarrtë, njësoj sikur të ishte leksion i shpjeguar me pasion. Për momentin iu duk sikur ai u zvogëlua dhe trokiste para portave të zemrës së saj. Ato nuk hapeshin dhe ai ishte i destinuar të qëndronte jashtë . Artani ndjeu përhumbjen e saj dhe iu afrua. E puthi gjatë, duke shijuar atë kënaqësi që dhuron dëshira. Asaj iu bë sikur një tog eshtrash, pllaquriteshin në buzë t e saj. Fjalët e zgjedhura të Artanit ishin si copa drush të njomura që nuk ndiznin asgjë në zemrën e saj. ”Nuk mundem “ mendoi, dhe iu drejtua t’i fliste me një vendim mohues. Por Artani sikur lexoi në sytë e saj.

-Eva , mos u nxito, ke kohë të mendohesh, gjatë kësaj kohe mund të dalim dhe të njihemi më mirë…

Ajo nuk i tha asgjë . Gjatë ditëve në vazhdim mundohej t’i shmangej. Ajo mendonte “se Artani ishte njeri i mirë, i respektuar, pedagog i zoti, por zemra e saj ishte si një gjethe akulli për të. Një vështrim i dikurshëm i Ardianit, ndizte llambat e botës së saj, ndërsa me Artanin ndihej bosh… Lufta që zhvillohej brenda shpirtit ishte e tmerrshme. ”Përse e dëbove Ardianin, kishe kaq kohë që e ëndërroje… S’kisha guxim… Artanin nuk e dashuron, përse e lë të shpresojë ..Ndoshta dashuria vjen më vonë… Ti e di, Ardiani s’kishte asgjë… Artani ka një ekonomi që as në ëndërr se kam parë… Interesaxhije, o paratë, o dashurinë… E pse jo të dyja?… Sepse në këtë rast janë të ndara… Mjaft…

Artani e kuptonte shumë mirë mëdyshjen e Evës. Tridhjetë vjet diferencë, nuk janë pak. Një mbrëmje ai e ftoi Evën të dilnin së bashku. Ishte një natë dimërore e butë . Ecën drejtë bulevardit dhe ndaluan para një vile dykatëshe. Krejtësisht e veçantë për nga arkitektura, bukuria. Pemët që e rrethonin, lulet shumëngjyrëshe, ku megjithëse dimri kishte hyrë ato qëndronin të çelura pa e përfillur të ftohtin.

-Kjo është shtëpia ime , nëse dëshiron mund ta shohim nga brenda –tha Artani, çdo gjë e kam sjellë nga jashtë . Njeriu duhet të krijojë mundësi për të pasur një komoditet të vogël, sepse jeta një herë jetohet. Dora e Artanit u hap në kurrizin e Evës, si për t’i dhënë drejtimin e duhur, të kapërcente pragun e shtëpisë. Eva kapërceu mekanikisht pragun pa refuzuar. Drita të vogla të vendosura nëpër lule jepnin pamjen e një kopshti magjik. Ajo befasua nga ajo pamje e luleyjeve të ndezura. Derën e shtëpisë e hapi një mesogrua me uniformë të thjeshtë.

-Kjo është Irena, gatuan, pastron, mirëmban rregullin e shtëpisë…

Eva u skuq. Asnjëherë nuk kishte menduar diçka të tillë, një shërbyese si nëpër filma. Përpara saj u hapën portat si “sezam hapu”. Salloni i punuar me tulla dekorative dhe një oxhak i madh me një zjarr bubulak, që me kërcitjet e tij, dukej sikur i thoshte me gjuhën e zjarrtë “eja pranë meje”.Kolltukët dhe divanet të punuara aq bukur, sa asnjëherë s’ia kishin zënë sytë të tillë. Vitrina e pasur me gota kristali, filxhanë, miniatura të vogla dhe një shumëllojshmëri të madhe pijesh e futën në një botë krejtësisht ndryshe nga bota reale… Iu kujtua shtëpia e saj. Ishte tepër e thjeshtë, një bufe e madhe , dy divane dhe një tavolinë mesi… Kjo që shihte para syve, ishte një ëndërr përtej imagjinatës.

-Nëse do pranosh të jesh bashkëshortja ime, në këtë Eden të vogël do të rrisim fëmijët tanë- u dëgjua zëri Artanit, ndërkohë që mori nga bufeja një shishe verë të kuqe dhe dy gota.

Trapezaria u shtua si me fjalën e profetit me gjithë të mirat.

-Ndihem e mrekulluar në Parajsën tënde! – tha Eva më në fund.

Artani i entuziazmuar nxori nga xhepi i brendshëm i kostumit një unazë diamanti. Drita e saj reflektonte, si refleksi i një agimi.

-Gëzuar Eva, për të ardhmen tonë! -dhe një bromp gotash lëshoi një tringëllime të zgjatur. Ai i kaloi unazën në gishtin e bukur të Evës dhe e puthi. -Puthje dhe verë, kjo është sonata e mbrëmjes së sotme!- tha Artani duke vënë muzikë.

Ata filluan të kërcenin . Ai e shtrëngonte gjithnjë e më shumë pas vetes, si një lule që do t’i thithte aromën deri në brendësi të qenies. Përkëdheli, prekje verë. Ajo përpiqej të ishte e këndshme, e dashur, e mirë, njësoj sikur përpiqej të thërriste dashurinë. Por dashuria asnjëherë nuk vjen e sforcuar dhe as me thirrje. Nuk vjen as atëherë, kur hapen portat e pasurisë, sepse truri asnjëherë nuk bie në kompromis me zemrën emocionalisht. Zemra po nuk pati farën e hedhur, të shpërthejë dhe të rritë bistakun, ndihet e vetme dhe mbulohet me zhul. Fillon të vuaj, preket shpejtë dhe krijon botën e mistershme të saj.

Të ardhur në qejf nga vera, ata ngjitën shkallët e punuara me dru dhe u futën në dhomën luksoze të gjumit. Ai shijoi tërësisht atë trup të bukur, që herë pas here rënkonte nga dhimbja. Çarçafët e bardhë u dukën sikur u mbushën me gjethe të zbehta vjeshte që rënkuan fundin e tyre… Në mëngjes ajo u zgjua pranë fatit që zgjodhi. Pranë saj shtrihej ai me titujt e tij. Ajo frymonte me vështirësi, thuajse e tërhiqte ajrin deri në mushkëritë e saj dhe e nxirrte menjëherë. Frymëmarrje të thellë jep dashuria, ndërsa me ndërprerje, ftohtësia e shpirtit. Vërtet buzët e saj mund të pinin qumësht dallëndyshe, por jo një puthje me pasion. Tingulli i dashurisë u harrua. Zemra lahej me vajrat aromatik të shtrenjtë, por nuk lahej mjalti ngjitës që e prodhojnë vet ndjenjat… Sikur të kishte në dorë të kthente kohën prapa, nuk bënte të njëjtin gabim. Sa vajza apo gra të martuara do të dëshironin diçka të tillë… Donte t’i tregonte gjithçka Artanit për dashurinë e saj… Por ai asnjëherë nuk e dëgjoi, duke i quajtur lodra fëmijësh…Tek e fundit ajo ishte vetëm e tij… Kurrë nuk do ta lejonte të punonte…

Pas disa muajve u martuan dhe ajo u mbyll në kullën e fildishtë të fatit që zgjodhi. Luksi që zgjodhi ia merrte frymën pak nga pak. Ngushëllimi i saj u bë shtatzënia, lindja e vajzës. U betua në vetvete se do bënte gjithçka që vajza e saj të martohej me atë që do i donte zemra. Por fatkeqësisht, jeta po i rridhte si një lumë nëntokësor, ku drita ishte me hope. Burgun e artë, kështu filloi të quante shtëpinë, sepse i shoqi nuk e linte të punonte, do të donte ta këmbente me një ëndërr, qoftë të varfër… Ajo dënoi veten e saj me zjarrin e vuajtjes…

Mes përpëlitjeve të këtyre mendimeve dhe shtirjes së saj si e lumtur, u rrit vajza e saj Erisa. Ajo ia kaloi bukurisë së të ëmës. Mes luksit ndihej një mbretëreshë e vërtet. Eva e la të lirë dhe i gëzohej zemra kur e shihte me moshatarët e saj tek dilte mbrëmjeve. Artani vdiq kur mbushi të tetëdhjetat. E gjithë mirëqenia që rridhte nga ai ra ngadalë… Për herë të parë ajo filloi punë. Iu duk sikur porta e kafazit që e mbante mbyllur u shqye. Sa e lehtë paskish qenë. Askush nuk e di, se vetëm një shtytje të bën të ndihesh mirë… Po Ardiani ç’bëhet… Nuk kishte natë të mos mendonte për të…

Një mbrëmje Erisa i tha së ëmës:

-Sot do të prezantoj me njeriun që do martohem!…

-Si kështu, -ti nuk më ke folur për të?! – i tha Eva e mahnitur.

-E kam lënë të jetë surprizë për ty! -vazhdoi Erisa e ngazëllyer.

Në mbrëmje Eva vuri re nga dritatarja Erisën tek puthej me një biznesmen, fytyrë e njohur, kur dolën nga një benz mercedes. Ai ishte moshatar i saj pesëdhjetëvjeçar dhe kërkonte të bijën për grua. Fati i orës së trishtuar po përsëritej…

Vjollca Tiku Pasku

PËRBALLË DALLGËVE TË DETIT DHE TË JETËS

August 15, 2016 by dgreca

Nga Enver Lepenica*/

Pas tre librave shumë vlerësh, me dokumenta autentike për pranverën e përgjakur të vitit 1997 dhe një libër publiçistik mbi problemet e ditëve tona për krahinën e çamërisë, Gëzim Zilja tashmë autoritet edhe në fushën publiçistike, na shfaqet jo pa sukses edhe si tregimtar me librat “Drejt perëndimit”, “Ismaili një histori shqiptare”, “çështje familjare” dhe tani së fundmi me 8 tregime në librin “Njerëz pa fat”.

* * *

“Njerëz pa fat”, i tejkalon librat e parë dhe nuk është i pa pritur për ata që kanë ndjekur krijimtarinë e Gëzim Ziles, pra ndryshe nga librat e parë, autori na vjen me tregime cilësore, më i pjekur artistikisht, më autoritar dhe me pretendime për të lënë emrin e tij edhe si tregimtar i njohur i ditëve tona.

Temat e tregimive lidhen fort me fate njerëzish dhe jo njerëz imagjinar por ata që i takojmë

edhe sot e kësaj dite në rrugët e lagjes Skelë të Vlorës, buzë detit duke gjuajtuar apo shëtitur,

një fat që i ndjek apo i udhëheq në jetë.

Kur lexon tregimin “Shokë fëmijërie”, të duket sikur lexon një nga autorët e Amerikës Latine të rrymës së realizmit magjik. Njerës sakat, që kanë humbur njerën dorë, apo të dy duart, njerës që jetojne në mjerim, por autori nuk na thotë se përse mbetën sakat, kush i shtyu drejt aksidentit fatal? Por lexuesi e ka të thjeshtë të kuptojë se është lufta e përditshme për bukën e gojës në atë sistem mizor totalitar, ku ata, të varfërit rrezikonin burgun dhe jetën duke gjuajtur me dinamit. E një ditë Ristua, një nga shokët e fëmijërisë së autorit që “kishte lindur pranë detit, dashuronte bregun me valët e bardha, pafundësinë e tij, deri te algat e gjelbëra, pikëzat e ujit të kripur e kokrizat e rërës…”, bie në burg. Ai porosit shokun e tij, që i bën vizit në burg: kur të shkosh në Vlorë t’i bësh të fala detit, dhe shoku e mban fjalën, ai i drejtohet detit:

“-Ke të fala nga Ristua! – i foli me zë të lartë detit. Është sërish në burg se ka shkelur ligjet e

shtetit”.

Fati tragjik në kohën kur po binte regjimi komunist , jeta e thjeshtë plot mundime dhe halle , por një jetë e madhe për të cilën njerëzit duhet të luftojnë e triumfojnë mbi dallgët e detit dhe të jetës, ja kjo ëshstë tema e pothuaj të gjithë tregimeve të këtij libri.

Tregimet kanë diçka njerëzore, emocinale dhe të japin atë emocin që i duhet jetës.Personazhet autori i gjen buzë detit duke gjuajtur, në punë apo në burg.Gëzim Zilja ka lindur dhe është rritur, buzë detit të cilin e ka në shpirt dhe në mëndje. Ai epërshkruan detin të bukur, me nje bukuri të rrallë e magjepse, por edhe si një humnerë kuhumbasin njerëzit, e me gjith atë, thotë autori, deti mbetet i bukur. Dikush ka thënë se asgjë nuk i ngjan njeriut më shumë se deti.

Tregimet, shprehin përgjithësisht dashurinë për vendlindjen, lagjen Skelë dhe detin, ku autori ka jetuar e është burrëruar, ata “Ishin të varfër, por kopshtet, kodrinat dhe lëndinat përreth dhe deti ishin pronë e tyre… Në fuhsën e madhe të sportit vraponin e luanin me top duke harruar gjithëçka. Por në det ishte ndryshe. Aty liria merrte kuptim të vërtetë. Nuk kishte gardhe, gropa, baltë, ferra e gjëmbaçë… Buzë detit harroheshin plotësisht: qeshnin, bërtisnin, shanin me zë të lartë, rrokeshin, kridhnin njeri-tejrin në ujë, bënin gara noti pa kufi kohor, ku i pari dilte ai që nuk dorëzohej së notuari. Më von kuptuan se aq liri ishte shumë pak. Njeriu mund të jetojë e të ndjehet mirë edhe në varfëri, por mungesa e lirisë është sikur të vdesësh çdo ditë”. (“Shokë fëmijërie”)

Brenga të veçanta të lë tregimi “Orjana”, nëpërmjet të cilit autori synon të na drejtojë te ajo ndjenja e madhe njerëzore, dashuria, se vetëm me dashuri njeriu mund të mbetet njeri: “E ka dashur deri në fund, domethënë ajo balada për gruan që shëroi burrin duke i shprehur çdo ditë dashurinë ishte e vërtetë…”.

Orjana na bën thirrje që nuk duhet të mposhtemi para vështirësive e fatkeqësive të jetës.Duhet të luftojmë deri në fund deri sa të marrim frymë, shembull që autori na e ka dhënë edhe me jetën e tij.

“Para Orjanës shtrihej një oqean i pafund pengesash dhe të panjohurash, por tashmë ajo e kishte nisur rrugëtimin”. Hapsira e rrethuar me tela me gjemba, ku ne jetuam, i shtyu shqiptarët drejt aksidenteve të Jetës ku mbeteshin të gjymtuar , ose humbisnin jetën. Temë e dhimbshme të cilën autori e trajton në tregimin “Skafistët”, i cili mund të lexohet edhe si terapi shpirtërore për familjarët e atyre që humbën në dallgët e detit, duke udhëtuar drejt perëndimet për kafshatën e bukës së gojës.

Ikje kuturu që përfundojnë në fund të detit. Përballë dallgëve të detit dhe të jetës do të ishte një titull më i mirë i asaj kohe që përshkruan autori.

Në morinë e levizjeve të jetës autori arrin të dallojë dhe paraqes në tregimet e tij atë që është kryesorja, duke e ngritur në art.

Mbresa të veçanta të lë tregimi “Nëse do të jem gjallë nesër…”. Personazhi këtij tregimi, ka menduar gjithë jetën që të shlyej borxhin e “madh” ndaj mësuesit të tij, që i kishte dhuruar atij një palë pantallona të shkurtëra, për t’u paraqitur në konkurs. Adresën e mësuesit të tij e gjen vetëm pas vitit 1990, kur mësuesi sapo ishte liruar nga burgu. Por mësuesi nuk e pranon dhuratën. At’here autori bie në mendime dhe arrin në përfundimin se në atë kohë: “Me heshtjen tonë ishim bërë pa dashje bashkëpunëtorë, që ajo murtajë të zgjaste me dekada. Brezi jonë nuk ka pse të krenohet…”

Në tregimin “Prefekti”, autori godet një nga plagët e shoqërisë sonë, në të cilën arrinë të dalin në krye njerëz pa moral, që të kujtojnë atë përfundimin gjenial të Stefan Cvajgut se revolucionin nuk e trashëgojnë ata që e nisin, herojtë, sepse ata gjatë rugës lodhen dhe në krye dalin ata të bërrylave ata që lëpihën, siç është edhe rasti prefektit, një fytyrë brejtësi si të lepurit, krahasim që autori ka harruar të bëjë, dhe autori trishtohet kur arrin në përfundmin se “Tani ata janë bërë një armatë e tërë”, fakt që e shohim në jetën e përditëshme.

E njëjta temë trajtohet me dhimbje nga autori edhe në tregimin “Qebësirat”, ku ai përshkruan një drejtor arsimi i zhytyr në mitmarrje dhe kurvëri dhe që pushohet nga puna me ndërhyrejn e Kryeministrit, por pas pak kohësh rimerret në punë nga ministri arsimit, si duket pasi ministri ka marrë pjesën e tij, me arsyetimin se kishim nevoj për të! Autori e përfundon këtë tregim me një klithmë dëshpëruese: “Kuptova përfundimisht që administrata kishte marrë rrokullimin”.

* * *

Të tetë tregimet e këtij libri janë nje simfoni jetësore personazhes që shpalosin jetën e një Brezi të tërë. Autori na bën të mendojmë, të reflektojmë dhe të rishikojmë të shkuarën në mënyrë kritike.

Personazhet janë njerëz që autori i ka njohur në udhën e jetës dhe përjetësuar në tregime duke i kthyer në personazhe të njohur përgjithësues.

Edhe pse personazhet e këtij libri ecin në të njëjtën udhë të fatit, ata paraqiten si vetvetja, individualisht, shembull është te tregimi “Skafistët”, ku Paparja paraqitet si një skafist që beson vetëm te paraja dhe njerëzit që trasporton i quan “mall”, ndërsa Gazi, shoku tij, në të njëjtin pozicion, që e shoqëron në këtë ndërmarrje të rrezikshme, paraqet të riun qytetar që ende nuk ka mundur të gjej udhën e jetës.

Personazhet e tregimeve janë njerëz të varfër, ose pa fat siç i quan autori, por buzë detit Adriatik ata shijojnë lirinë dhe sillen e flasin atë gjuhë sipas goditjeve që kanë marrë nga jeta.

*Rreth librit të Gëzim Ziles “Njerëz pa fat”, Infobotues, Tiranë 2016

PUTHJA E FUNDIT

August 14, 2016 by dgreca

Tregim nga Memisha Gjonzeneli/

Aparati dha sinjalin me ndezjen e dritës se kuqe. E sëmura kishte vështirësi në frymëmarrje. Menjëherë erdhi mjeku dhe kryeinfermierja.

-Të lutemi, largohu pak prej andej, -iu drejtuan Myzaferit.

Ai u ngrit si pa qejf dhe u largua disa hapa me tej, pa e hequr shikimin nga Sara. Ajo hapi sytë dhe me shqetësim pa nga Myzaferi, i cili i buzëqeshi lehtë dhe ia bëri me dorë që ta qetësonte. Sara mbylli prapë sytë dhe ra në kllapi. Doktori vështroi edhe një herë aparatet, tundi kokën i mërzitur dhe u largua pa folur asnjë fjalë. Nuk i hodhi sytë nga Myzaferi, por ai e kapi lehtë për krahu dhe e pyeti tërë shqetësim:

-Doktor, të lutem, si është Sara?

-Keq, me shumë se keq,-mori si përgjigje.

-Edhe sa mund të rri me të?

Doktori u mendua për disa çaste, qëndroi përballë tij dhe i tha:

-Ndofta njëzet e katër orë…jo më shumë.

-Vërtet thua, doktor?! –pyeti tërë dhembje.

Mori karrigen dhe e vuri pranë kokës së saj. Ajo sikur e ndjeu, hapi sytë me vështirësi dhe i buzëqeshi lehtë. Pas pak i mbylli sytë dhe ra në gjumë. Myzaferit i gjëmonin në vesh fjalët që i tha doktori: “Ndofta njëzetekatër ore…jo me shumë”.

-Po tani, si do të jetoj pa Sarën?-pyeti veten dhe u mbështet më mirë në karrige. Kishte tri net që nuk kishte fjetur dhe prapë nuk i vinte gjumë. I kapi dorën Sars dhe ia fërkoi ngadalë, nuk donte që ta zgjonte. Ashtu i mbështetur në karrige ra në kujtime. …..

Në Ambasadën Amerikane u paraqit disa orë para takimit. S’e mbante vendi sa të merrte vizën dhe të bashkohej me djalin në Feniks. Kishte dhjetë vjet që ishte ndarë prej tij dhe e gërryente malli për të, veçmas për nipin e vogël, sidomos kur kishte mbetur vetëm, pasi e shoqja ishte ndarë nga jeta para disa vitesh. Dhjetë ditë pasi siguroi vizën u nis për udhëtim. Ishte një udhëtim i gjate, i lodhshëm, s’ kishte udhëtuar kurrë me avion. Në mbrëmje vonë avioni mbërriti ne Feniks. Agroni kishte dalë për ta pritur në aeroport. Me vete kishte marrë edhe të birin, Gjonin. Sapo kaloi pikën e kontrollit, Myzaferi pa që drejt tij po vraponte i nipi, të cilin e drejtonte drejt tij Agroni. Në dorë mbante një tufë me lule. Sapo njohu gjyshin, u shkëput prej të atit dhe iu hodh në qafë. Agroni u vonua pak, qëllimisht për të kënaqur të birin. Më pas u hodh edhe ai në krahët e të atit duke e përqafuar me mall. Myzaferit iu kujtua e shoqja dhe mendoi: “Sa gjë e bukur do të ishte sikur të ishte edhe ajo me ne”, por nuk mundi të mendojë më gjatë, pasi ndjeu ta tërheqin pas krahu:

-Baba, hajde shkojmë në shtëpi, -dëgjoi fjalët e të birit dhe e mblodhi veten. Agroni futi valixhen në makinë, kurse Gjoni nuk ia lëshonte krahun. Në shtëpi i priste nusja e djalit, e cila kishte rregulluar shume bukur: tavolina ishte mbushur plot me ushqime, pije dhe fruta. Në mes të saj binte në sy një shishe e bukur shampanje.

-Je lodhur shumë sot, -i tha Agroni. -Qetësohu një herë dhe më pas mund të besh edhe nj dush që të mbledhësh kockat.

U ulen të katër rreth tavolinës. Agroni mori shishen e shampanjës dhe e hapi me zhurmë, mbushi së pari gotën e të atit e më pas me radhë të tjerat.

-Baba, merre ti gotën i pari dhe na uro. Sot e kemi shtëpinë plot, ka ardhur shtylla e saj.

Myzaferi mori gotën, u ngrit në këmbë, i puthi të tre me radhë dhe përmes lotësh që nuk i përmbajti dot, uroi:

-Gëzuar fëmijët e mijë të dashur e të shtrenjtë! Në radhë të parë falënderoj Zotin për këtë mirësi kaq të madhe që na bëri, po i lutem prapë që të na japë shëndet dhe lumturi. Gëzuar!… Prapë gëzuar!

…

…Një dorë që i ra papritur mbi supe e shkëputi nga kujtimet Myzaferin. Ishte kryeinfermierja.

-Të lutem, më fal, -i tha ajo, -më duhet të punoj pak.

-Jo, -ia ktheu ai, -ju duhet të më falni mua.

Sara hapi sytë kur Myzaferi i lëshoi dorën.

-Jam këtu, shpirt, nuk largohem.

Kryeinfermierja buzëqeshi, nxitoi që të përfundonte më shpejt punën dhe, pasi hodhi një vështrim keqardhjes në drejtim të Myzaferit, i cili po e shikonte në sy, u largua duke tundur kokën. Myzaferi u ul në karrige, kapi dorën e Sarës dhe filloi ta përkëdhel. Kaloi një farë kohe në heshtje dhe ra serish në kujtime.

…

…Gjatë viteve te burgut kishte mësuar të lexonte anglisht dhe italisht, kështu që Agroni tërhiqte nga libraria kryesisht libra në gjuhën angleze dhe Myzaferi gjente kënaqësinë duke lexuar. Në Shqipëri ishte diagnostikuar dhe kurohej si nga diabeti i sheqerit, ashtu dhe nga tensioni nervor, veç shpesh e shqetësonte edhe zemra. Dhembja e kokës ishte shoqëruese e përditshme. Të gjitha këto i vuri re nipi, Gjoni, kur ai shkonte çdo ditë për ta çuar apo marrë nga shkolla dhe i thotë të atit se gjyshi ishte i sëmurë. Një ditë Agroni i tha Myzaferit që të mos e shoqëronte Gjonin në shkollë, se do të shkonin tek doktori.

-Ah, mor bir, kemi vajtur plot herë dhe unë jam po prapë njësoj. Nuk ka shërim sëmundja ime.

Të nesërmen në mëngjes shkuan tek mjeku. Kur po e vizitonte erdhi edhe një mjek tjetër. E vizituan me shumë kujdes dhe në përfundim i dhanë një sasi të konsiderueshme ilaçesh. Në të ikur mjeku që e vizitoi i tha Agronit:

-Është mirë ta dërgosh babanë në nersin hom, atje ia bëjnë të gjitha shërbimet që i nevojiten. Ti nuk i shërben dot, prandaj është më mirë atje.

-Okej! -ia ktheu Agroni. -Do të mendohemi.

Gjatë rrugës së kthimit për në shtëpi at e bir po mendonin për nersin hom-et.

-Nesër do të më çosh të shoh si janë këto nersin hom-et, -theu heshtjen Myzaferi.

-Jo, baba, -ia ktheu Agroni, -më vjen rëndë nga bota.

Dhe sytë iu rimbushën me lot.

Të nesërmen shkuan në farmaci dhe morën ilaçet e rekomanduara. Rrugës vizituan edhe një nersin hom, që ndodhej pranë një pylli të virgjër. Përpara kishte një lulishte shumë të bukur të mbushur në çdo qoshe me lule. Përgjatë gjithë lulishtes ishin vendosur stola te punuar me shije artistike. Takuan një punonjëse e cila u shpjegoi çdo detaj të funksionimit të nersin home -es.

Myzaferi mbeti i kënaqur nga çfarë pa e dëgjoi, ndaj kur po ktheheshin në shtëpi, i tha të birit:

-Fillo që nesër të përgatisësh dokumentet.

-Baba, po me vjen turp nga bota.

Myzaferi qeshi:

-Jo, bir, bota nuk ka menduar asnjëherë për ne, ne pse të mendojmë se ç’ thotë ajo. Ndaj bëj kështu si them unë, shpirt i babit.

Agroni përgatiti dokumentet. Kur çdo gjë ishte gati, ai shkoi dhe i dorëzoi në zyrën përkatëse. Nëpunësja që punonte atje i tha:

-Pas një jave do të marrësh përgjigje.

Nuk vonoi dhe në krye te javës erdhi përgjigja. At e bir u paraqiten tek zyra. Përpara u doli një grua e veshur krejt me të bardha.

-Po u prisnim, mirëserdhët! -i përshëndeti dhe i shoqëroi në katin e dytë të godinës. Pasi ecën disa hapa në korridor, u gjendën para derës së hapur të dhomës që ishte përgatitur enkas për të. Ishte e rregulluar për bukuri. Në mes të saj ndodhej një vazo me lule të freskëta, shtrati i vendosur pranë murit, kurse televizori ishte vendosur në mur. Tek koka e shtratit ndodhej një komodine, mbi të cilën ishin vendosur telekomanda e televizorit dhe disa butona të tjerë, që shërbenin për të komunikuar me personelin për çdo nevojë që mund të kishe. Afër derës ndodhej frigoriferi. Nuk mungonte pothuaj asgjë.

-Tani çdo gjë është në rregull. Ti mund të ikësh në shtëpi, -iu drejtua Agronit.

-Na lejoni të shkojmë të dy në shtëpi, të marrim çfarë na duhet dhe të kthehemi. Për dy orë jemi këtu, -i kërkuan leje gruas me të bardha. Ajo nuk u ktheu përgjigje në moment, shkoi tek një zyrë aty afër, u vonua për disa çaste dhe, kur u kthye, u tha:

-Mirë, shkoni dhe ne po ju presim. Këtu jemi. Dhomën tani e dini.

Të dy dolën jashtë godinës. Agronit iu mbushen sytë me lot. Myzaferi e kapi për qafe dhe e puthi.

-Bir, -i tha, -jemi shumë afër njeri-tjetrit, kur të duam takohemi.

Por në vetvete mendoi: “Myzafer, kjo është rruga e fundit për ty. Kjo rruge s’ka kthim mbrapa”. Mbylli për pak kohë sytë si të donte të kyçte lotët që po tentonin të derdheshin jashtë. “Ç’ bën kështu, Myzo, -i tha vetes, -mbahu, mos u ligështo!”.

Shkuan në shtëpi. Myzaferi vendosi në valixhe gjithë çfarë i duhej, duke u kujdesur veçanërisht për librat. “Kjo qenka ndarja, -tha me vete. -qenka shumë e thjeshtë”. Puthi fort Gjonin e vogël, nxori nga xhepi e i dha njëqind dollarë. Qafoi edhe nusen e djalit dhe u ndanë. Po ktheheshin për tek “shtëpia” e re e Myzaferit. Ai po e shikonte rrugën me trishtim. Hodhi sytë nga pasqyra e makinës. I biri po e shikonte me vërejtje. E mblodhi veten dhe, si për ta qetësuar të birin, tha:

-Është vend i bukur, bir, do të jem mirë atje. Të faleminderit.

Në nersin hom po i prisnin. At e bir u qafuan për një kohë të gjatë dhe më pas u ndanë. Agroni u kthye serish nga i ati dhe i tha:

-Baba, të lutem, po u mërzite, më njofto, dhe do të vij të të marr menjëherë.

Myzaferi qeshi.

-Po, bir, -i tha, -patjetër.

Myzaferi shkoi ne dhome dhe rregulloi të gjitha plaçkat. Agroni u nis me kokën mbrapa. “Ah, babi-babi! Çfarë fati”!

…U ngrit herët në mëngjes, mori një libër dhe doli jashtë në lulishte. Ajri i freskët e shoqëroi deri tek stoli mes lulesh, ku u ul dhe filloi te lexonte. I përqendruar në lexim, nuk e vuri re kalimin e kohës.

-Oh, -tha, -qenka vonë, duhet të ngrihem se po kalon orari i ngrënies së mëngjesit.

Tek dera po e priste gruaja e veshur me te bardha.

-Mirëmëngjesi, zotëri, -i thotë ajo.

-Mirëmëngjesi, -ia ktheu Myzaferi.

-Mund të më shoqërosh, dua të të rrëfej disa gjera të domosdoshme, -dhe i kërkoi ta ndiqte pas për ne dhomën ku ndodhej Rregullorja e Shtëpisë. -Këtu ke informacion për çdo gjë. Tani shko në dhomë, rregullohu dhe eja të hash mëngjes, se me duket nuk ke ngrënë fare. Çdo ditë ushqimi do të ofrohet këtu sipas orarit. Tani më fal, je i lirë. Për çdo nevojë mund të flasësh me mua, unë do të jem tek zyra në fund të korridorit, mos kij turp, ne për këtë punë jemi, t’ju shërbejmë juve.

Të nesërmen u ngrit serish herët. Pasi bëri tualetin e mëngjesit, mori librin dhe shkoi përsëri tek stoli ku kishte qëndruar një ditë më parë. Kur vajti ora, hëngri mëngjesin dhe u kthye tek vendi i leximit, ku kishte gjetur qetësinë, ajrin dhe pastërtinë e dëshiruar. Ne lulishten e nersin hom kishte edhe ambiente ku mund te luaje, por atij i pëlqente të lexonte. Një dite dëgjoi cicërimën e një zogu të veçante dhe ngriti kokën lart. “Sa zë të bukur që paska”! -tha me vete. Teksa po mendonte për zogun, sytë i shkuan tek stoli qe ndodhej rreth dhjete metra me tej, ku një grua po lexonte. Ajo kishte ngritur kokën lart, ndoshta edhe atë e kishte tërhequr cicërima e zogut apo prania e tij në stolin tjetër, dhe sytë e tyre u takuan. Edhe Myzaferi e shikoi me ngulm, duke e detyruar që të ulte serish kokën disi e turpëruar dhe të vijonte leximin. Ditët kalonin. “Gruaja e stolit tjetër”, siç filloi ta quaje ai, gjendej vazhdimisht aty, duke lexuar. Kur moti ishte i mirë, Myzaferi dilte edhe pasditeve, “Gruaja e stolit tjetër” po ashtu.

Një mëngjes moti u ftoh. Teksa ishte duke lexuar, afër tij u ndje një kollë e thatë. Pas pak po e njëjta kolle, por këtë here me e zgjatur. U ngrit dhe shkoi drejt gruas qe po kollitej, hoqi nga trupi xhaketën dhe ia hodhi krahëve. Ajo u gjend e papërgatitur, por nuk e refuzoi ndihmën. Myzaferi e ngriti nga stoli, dhe, duke e kapur për dore, e shoqëroi për në dhomën e saj.

…..

…Kujtimet e kishin shkëputur nga Sara. Ajo kishte hapur sytë dhe buzëqeshte me dashuri. Myzaferi i vendosi dorën në ballë dhe i buzëqeshi edhe ai. Mori peshqirin, e lagu me pak ujë të ftohtë dhe ia vuri mbi ballin që i digjej. Sara u qetësua. I fshiu pak sytë dhe në fund qafën. Ajo vazhdonte të buzëqeshte gjithë dashuri, pa ia ndarë shikimin. Pas pak i mbylli sytë. Nuk po ngopej me ajër. Dëgjohej një gërhitje. Më pas e zuri gjumi. Myzaferi nuk lëvizte dot nga vendi, edhe dorën nuk ia lëshonte, kishte frikë se mos e zgjonte. U mbështet serish në karrige, ku iu rikthyen kujtimet.

… Sara hapi sytë. Myzaferi u afrua, mori peshqirin e lagur dhe i fërkoi me të ballin e skuqur nga temperatura e lartë. Ajo i mbylli prapë sytë. Myzaferi u përkul dhe e puthi lehtë në ballë, pastaj në faqe…në buzë. Sara mezi lëvizi buzët, si të donte t’ia kthente të puthurën. Hapi sytë dhe vështroi sërish Myzaferin. Po e shihte si nëpër mjegull. Shtrëngoi fare pak buzët, nga sytë i rrëshqitën dy pika loti. U stërmundua që t’i dhuronte një buzëqeshje, ndoshta të fundit. Më pas u drodh dhe nuk lëvizi më. “Sara, të lutem, mos ik”! -foli me dhembje. Ndoshta ajo kishte shume kohë që priste të ndodhte ajo puthje, që do të ishte puthja e fundit e dashurisë, njëherit puthja e lamtumirës.

Aparatet tregonin ndërprerjen e aktivitetit jetësor. Buzët kishin ngrirë ashtu, duke qeshur. Myzaferi u ngrit në këmbë, u zmbraps dy hapa pa i hequr sytë nga Sara. Në dhomë u futën mjeku dhe kryeinfermierja, te cilët konfirmuan vdekjen. Doktori ngriti kokën dhe pa nga Myzaferi.

-Ishe gjithë kohën këtu? -e pyeti.

-Po.

-Me fal që të pyeta, -tha doktori, -ajo duket. Dhe pa nga Sara.

-Të lutem, doktor, e lajmëruat vajzën? -pyeti Myzaferi.

-Po, -tha doktori, -vajza po vjen.

Pa mbaruar fjalën Myzaferi, Elena hyri ne dhome, u hodh mbi trupin e pajete të së ëmës dhe përmes të qarave me ngashërime, filloi t’i thoshte:

-Më fal, mama, të lutem, më fal!

Për një çast ngriti kokën lart dhe hodhi vështrimin drejt Myzaferit, që qëndronte kokëvarur. Sytë e mbushur me lot dëshmonin për dhembjen e madhe që kishte.

-Na la mami! -tha si të gjente ngushëllimin aq të nevojshëm në ato çaste.

-Jo, kurrë! Ajo është gjithmonë me ne! -ia ktheu Myzaferi, doli jashtë nga dhoma dhe u ul në stolin e parë që gjeti. Ishte hera e parë që humbiste kontrollin në jetë.

-Kaloni ne zyrë që të merrni sendet personale të mamasë, -i tha kryeinfermierja Elenës.

Ne zyre po e priste një grua, e cila, pasi e ngushëlloi për të ëmën, i dorëzoi një zarf të madh me ngjyrë të verdhë. Brenda zarfit të verdhë ndodhej një tjetër zarf i mbyllur, me ngjyrë të bardhë. Me zarfin në dorë u nis për tek dhoma e pritjes, ku nuk ndodhej njeri. E hapi me kujdes dhe brenda gjeti letrën ku ishte shkruar amaneti i fundit i Sarës:

…Bije e dashur. Kur të lexosh këtë letër, unë nuk do të jem më. Te lutem, unazën e lidhur me fjongo të kuqe që ndodhet brenda zarfit t’ia japësh Myzaferit. Atë unazë ma ka dhëne nëna ime së bashku me porosinë që t’ia jepja njeriut që do të më bënte të lumtur. Myzaferi më dha deri në fund gjithë lumturinë e kësaj bote…dhe ti e di mirë këtë…

…Ndërsa ajo vijonte të lexonte letrën e së ëmës, Myzaferi u ngrit nga stoli. Këmbët e çuan drejt e tek dhoma e Sarës. Nuk po e kuptonte se sa kohe kishte kaluar nga ndarja me të. Dhoma ishte e rregulluar, shtrati me Sarën nuk ndodheshin aty. Një infermiere po e vështronte me keqardhje. Dhoma dukej e heshtur, sikur nuk kishte ndodhur asgjë…dikush tjetër do të bëhej banor i saj dhe do të shtrihej në shtratin e Sarës. U bë dyllë i verdhë në fytyrë. Uli koke dhe doli nga dhoma. Elena vijonte t lexonte letrën e së ëmës:

…Bije e dashur, te lutem të mos qash as ti dhe as dikush tjetër, unë po iki e lumtur nga kjo botë. Dije, bije, se Zoti u tregua shumë bujar me mua. Ne hapat e fundit të jetës me fali gjënë më të bukur, atë që e ka emrin DASHURI! Që ditën që erdha këtu, mora librin dhe dola në park. U ula në stol dhe nisa të lexoja. Ngrita sytë për një çast dhe pashë se në stolin përballë je burrë, qe s’ishte i moshe sime, po lexonte ne biber të trashë. Nuk di si të them, por menjëherë konstatova se diçka më tërhoqi tek ai njeri. Vazhdova leximin, por nuk përqendrohesha dot, yste më çonin tek stoli përballë. Fillova ta shoh me shpesh: i veshur me sqime, folke të rrallë e të zbardhur dhe vetulla të zeza, krejt i rregullt. Me trup mesatar, ishte njeri fare i zakonshëm,veç mua mu duk i jashtëzakonshëm. U ngrit para meje dhe iu drejtua sallës së ngrënies. Më pëlqeu ta ndiqja pas. Burri ishte ulur i vetëm në tryezë, me sa duket i pëlqente vetmia… Kishin kaluar disa dite. Burrin e shihja vazhdimisht në të njëjtin vend, ku ai vinte ne po atë orë. Edhe vendi ku ai qëndronte po më dukej më i bukur. Diçka e pakuptueshme po ndodhte ne shpirtin tim.

…Në njërën prej këtyre ditëve ai mbylli librin dhe u drejtua për nga stoli ku qëndroja unë. Trupi mu mbush me mornica dhe fytyra më tradhtoi. “Ua, ç’ është kjo që po më ndodh tani në këtë moshë”? -pyeta veten. Ai më përshëndeti me një buzëqeshje që kurrë nuk e harrova.

-Dëshiron të njihemi? -pyeti me një ton lutës. Unë u ngrita si me sustë, i dhashë dorën dhe u prezantova:

-Sara.

-Myzafer, -ma ktheu ai.

Që nga ajo ditë ne nuk u ndamë më, kudo bashkë. E kuptonim njeri-tjetrin pa folur, vetëm me shikim. Ishte diçka shumë e bukur. Nuk e di sa kohe vazhduam, por as më duhet ta di. Tek Myzaferi gjeta personin që i kalonte edhe ëndrrat e mia, i jepnim njeri-tjetrit energji pa limit. Kjo energji na mbante gjithmonë të lumtur. Nuk besoj se ishte dashuri, ishte diçka më shumë…shumë më shumë se dashuri. Mund të ketë emër, por unë nuk e di, as me duhet ta di. Nuk gjeja fjalë si të falënderoja Zotin që në fund të jetës na dhuroi gjithë këtë lumturi. Ndodhte shpesh që njerëz të njohur zhdukeshin, nuk i shihnim më. Ishim të ndërgjegjshëm se çfarë ndodhte me ta, po kurrë nuk i zinim në gojë. Kryesorja për ne ishte që të ishim të lumtur dhe të ndaheshim të lumtur me këtë botë. Nuk i luteshim kurrë Zotit që të na i zgjaste apo të na i shkurtonte ditët e lumtura, ishim të bindur se Ai e dinte vete se ç’bënte, pasi ishte Ai që na e dhuroi këtë lumturi.

Edhe një porosi nga nena jote: ndihmoji Agronin dhe Gjonin e vogël. Unë të kam lenë plot pare, ti ke edhe vete, ndihmoji ata, ti tani je motra e madhe e Agronit, ai është djalë i mrekullueshëm, i ngjan shumë të atit. Kur ta njohësh edhe më mirë, do të më falënderosh.

Te puth, mamaja jote, Sara! Lamtumire, shpirt!

P.S.: Të kujtoj edhe një herë se asnjeri nuk duhet të qajë për mua, veçanërisht ti…

Elena doli nga dhoma e pritjes duke parë orën. Kishte kaluar afro tri orë aty. Filloi të ecte nëpër korridor. Pyeti për Myzaferin, të cilin e gjeti në dhomën e tij, ulur ne karrige, me vështrimin në dysheme. Elena hyri brenda. Myzaferi u ngrit menjëherë në këmbë dhe iu afrua si ta kishte bijën e vet. Ajo iu hodh në kraharor dhe e qafoi fort duke thëne: “Te faleminderit”!

-Të rroni vete! -e ngushëlloi Myzaferi duke u shkëputur prej krahëve të saj.

Për herë të parë Elena po e shikonte ndryshe, ndoshta vijonte të ishte nën efektin e letrës që sapo kishte lexuar. Por nuk ishte vetëm kjo, Myzaferi te impononte vërtet respekt. Nëna e saj nuk mund te gabonte. E mori Myzaferin për dore dhe dole së bashku në park. U drejtua për tek stoli ku shpesh i gjente bashkë, por Myzaferi e ndali. Nga thellësia e shpirtit i dolën fjalët: “Kurrë më atje”!

Së bashku u ulën në stolin më të afërt. Elena nxori unazën dhe ia drejtoi Myzaferit duke i thëne:

-Mamaja ka lëne porosi që këtë unazë të ta jap ty, le te mbetet ne familjen tuaj këtej e tutje si simbol i dashurisë suaj…Më ka lenë edhe këtë letër, të cilën unë dëshiroj ta lexosh edhe ti.

-Jo, bije, -ia ktheu duke buzëqeshur. -Të faleminderit, po ajo letër është vetëm për ty. Unë e kam këtu,… në zemër. Tani ik në shtëpi, ajo nuk ka me nevoje për ne. Kaq ishte. Te gjitha punët i bëjnë këta…

Elena u ngrit dhe përmes lotësh e qafoi fort me sy të përlotur.

-Jo, -e qortoi Myzaferi. -Te lutem, jo kështu. Mamaja do të mërzitej po të shihte. Ne po e mbyllim shumë të lumtur dhe kështu do të jemi deri në fund.

Elena fshiu lotët me turp.

-Po, -tha me një buzëqeshje të lehtë, -ma ka thëne mami, e ka përsëritur edhe në letër, lexoje. Lamtumire, Zotëria im! – Dhe i futi letrën ne xhepin e xhaketës.

U largua me hapa te shpejte se mos e tradhtonin serish sytë.

…Myzaferi u shtri ne shtrat, as dritën nuk e ndezi. Që kur u sëmur Sara, edhe ilaçet nuk i merrte rregullisht. Kishte dhembje koke dhe i merreshin mendtë. Edhe netëve flinte shume pak, ndaj e zuri gjumi sapo u shtri. U zgjua rreth mesnate: “Sara”! -thirri, po nuk mori përgjigje. Mbylli sytë fort dhe ra serish në gjumë. Ne mëngjes e zgjoi infermierja.

-Mirëmëngjesi, zotëri, -e përshëndeti. -Te lutem, hajde të hash mëngjes, ti duhet të qetësohesh, zotëri.

-Po, -iu përgjigj Myzaferi me një buzëqeshje të lehtë, -ju keni shume të drejtë, unë duhet të qetësohem. Shkoni përpara sa të lahem dhe erdha.

Shkoi në tualet, u la dhe u rrua me kujdes. Kur doli tek dera, takoi infermieren që ishte bërë merak nga vonesa e tij.

-U vonove shumë! -i tha ajo me një ton ku ndihej shqetësimi mos kishte ndodhur ndonjë gjë e keqe.

-E po pleq, ç’ mund të presësh nga ne, -ia ktheu si përherë me të qeshur.

-Do të vish në sallën e ngrënies apo të ta sjell ushqimin në dhomë? -pyeti infermierja.

-Më mirë ma sill në dhomë.

Beri një xhiro në korridor dhe u kthye në dhomë, e cila ishte pastruar komplet, ishin ndërruar edhe çarçafët, këllëfi i jastëkut, peshqirët. E ndjeu veten të këputur dhe u shtri në shtrat. Nuk priti t’i vinte mëngjesi, ra në gjumë te thellë. Kur hyri në dhomë dhe e pa të shtrirë, infermierja nuk e zgjoi, tundi kokën me keqardhje, vendosi ushqimin në frigorifer dhe doli pa u ndjerë.

Myzaferi u zgjua pasdreke. Ndihej fare i këputur. Pasi hëngri pak nga ushqimi qe gjeti në frigorifer, mori një letër, u ul në tavoline dhe nisi të shkruaj:

…I dashur biri im. Ka shumë kohë, aq shumë sa nuk e mbaj mend, që të kam shkruar. Por ja që erdhi dita të të shkruaj letrën e fundit. Më beso, bir, qe po e shkruaj duke mu dridhur dora, pasi është jo vetëm letra e lamtumirës, por edhe mundësia që më jepet të të kërkoj me shpirt të falur. Më fal, bir, të jam bërë barrë gjithë jetën…Më kujtohet si sot, kur më pe të lidhur me pranga në sallën e gjyqit. Ti ishe vetëm pesë vjeç, i ulur në prehrin e nenës. Nuk e kuptoje se ç’po ndodhte, ndaj buzëqeshje, por në të vërtetë ai nuk ishte dënimi im. Unë po të dënoja ty, po te lija pa baba për pesëmbëdhjete vjet rresht, me damkën si bir i “armikut te popullit”. Më kujtohet se si, kur u lirova nga burgu, me tregoje për peripecitë që kishe kaluar, peripeci që i përjetonin vetëm fëmijët e të ashtuquajturve “armiq te popullit”. Më tregove se si e kishe për zemër lëndën e letërsisë dhe shkoje në shkollë gjithmonë i përgatitur dhe kurrë s’e ngrije dorën për diçka qe nuk e dije. “Çohu ti Agron, na fol për Viktor Hygon”, -të kishte thëne mësuesi. Ti ishe përgjigjur shkëlqyeshëm edhe jashtë pyetjes. Profesori, qe deri atëherë nuk ta kishte dëgjuar zërin, të tha: “Bravo! Ku e ke mësuar kaq mirë?”. Ti nuk pate mundësi t’i përgjigjeshe, pasi njeri nga nxënësit tha:

-Atë e ka mësuar i ati që është ne burg si “armik i popullit”.

Ti, bir, ishe ulur në bangë kokulur.

…Biri im, unë punëtor isha edhe para se të hyja në burg, punëtor në burg, punëtor mbeta edhe pasi u lirova nga burgu, ndërsa ty të mërziten jetën. As unë nuk e dija se ç’ faj kisha bërë. Me quajtën fajtor pasi i thashë një bashkëqytetari se kisha tre muaj që nuk po merrja dot mish. Me quajtën fajtor se bashkëqytetari im më kishte thëne që donte të arratisej dhe unë nuk e denoncova tek Sigurimi i Shtetit. I mblodhën bashke këto dy “krime” dhe me dënuan pesëmbëdhjete vjet. Kur u lirova pas katërmbëdhjetë vjetësh, ty të gjeta ushtar. Edhe pse kalova një jetë shume të vështirë, kurrë nuk hoqa dorë nga këshillat për ty, si kur isha ne burg, edhe kur dola prej andej, u mundova të të qëndroja pranë. Tani jam shumë krenar për djalin tim. Shumë gjera nuk më lejuan t’i jetoja. Dashurinë, që është gjeja më e mrekullueshme e jetës, unë nuk pata fatin ta përjetoja në Shqipëri, prindërit me martuan me nenën tënde, të cilën unë nuk e njihja më parë…

Në hapat e fundit të jetës Zoti më dha mundësinë të provoja një dashuri të madhe. Këtu në nestri hom u njoha me Saren, gruan që ti e njohe se ta pata prezantuar. Ajo i dha kuptim tjetër jetës sime. Ne i dhamë njeri-tjetrit një lumturi të pakufishme, pa e kuptuar as vete se nga buronte gjithë ajo lumturi. Morëm prej njeri-tjetrit çdo gjë të bukur e të pastër. Nuk e di si është Parajsa, por kam dëgjuar e lexuar për të. Tani besoj se e kam njohur Parajsën: ishte jeta që kalova me Saren time të paharruar. Tani e ndjej se jeta pa Saren nuk ka kuptim, ndaj i lutem Zotit ta përjetësojë lumturinë , duke më çuar së shpejti tek Sara, ku të vazhdojmë jetën në Parajsën tonë të transferuar nga Toka në Qiell.

…Biri im, po te le porosite e fundit:

Së pari, në zarf po të le unazën që Sara e la si kujtim për familjen tone. Mbaje në gisht dhe trashëgoje tek Gjoni. Sa here ta shikosh të kujtosh dy njerëz të lumtur, babanë tënd dhe Saren, e të thuash: -Sa e bukur qenka dashuria!

Se dyti, Sara ka një vajzë të mrekullueshme, Elenen. Ajo është më e madhe se ti dhe nuk ka vëlla, ndaj të kërkoj që t’i bëhesh vëlla dhe ta konsiderosh si motër. Edhe Sara para se të ndërronte jetë i ka lëne të njëjtën porosi, të të konsiderojë vëllain e saj të vogël. Këtë porosi të ma plotësosh patjetër.

Lamtumirë, biri im. Dije se ju kam dashur shumë.

Të puth fort, babai yt, Myzaferi!

…..Me të mbaruar letrën, e vendosi në zarf se bashku me letrën e Sarës dhe e ndjeu veten më të lehtësuar, sikur të ishte çliruar nga një barrë e rëndë. U shtri ne shtrat dhe e zuri gjumi menjëherë. U zgjua pas katër orësh. Ndjeu dhembje koke e marrje mëndësh. U përpoq të ngrihej në këmbë, por nuk mundi. Po i rrotullohej gjithë dhoma. U ul serish ne shtrat, por përsëri sendet rrotulloheshin. Kështu vazhdoi deri në mëngjes. Myzaferi po e ndjente veten gjithnjë e me keq, por nuk donte të thërriste mjekun. Rreth drekës erdhi infermierja, që e gjeti me temperature të lartë e ballin të mbuluar me djersë. Thirri menjëherë doktorin, që mbërriti në çast.

-Sa kohe ka kështu ky? -pyeti doktori.

-Nuk e di, në mëngjes ishte mire, -iu përgjigj infermierja.

-Nuk ka mundësi. Ky duhet të ketë ditë i sëmurë, -tha doktori.

Pas rreth një ore Myzaferi filloi të flasë përçart. Erdhi dhe një mjek tjetër për konsulte. I ndërruan mjekimin. Afër mëngjesit u duk sikur u qetësua. I vendosen një aparat dhe serum. Myzaferi me buzëqeshje i thotë infermieres:

-Mund të më besh një nder?

-Me gjithë qejf, -i përgjigjet ajo.

-Ju lutem, njoftoni Elenën te vije të më takojë.

Infermierja doli nga dhoma dhe iu drejtua zyrës në fund të korridorit. Pas pak doli prej andej, iu afrua Myzaferit dhe i foli ngadalë:

-Elena është duke ardhur.

I kërkoi ta çlironte nga aparatet qe te mos e gjente Elena në atë gjendje. Infermierja i tha se për këtë duhej te bisedonte me eproret.

…Ne dhome hyri Elena. Myzaferi u gëzua që mbërriti në kohë, ai ishte ende në gjendje të komunikonte me të. Ajo kishte takuar në korridor doktorin, që i kishte thënë se Myzaferi nuk i kishte punët mirë. Iu hodh ne kraharor dhe e qafoi fort.

-Erdhi vajza ime e mirë dhe e bukur, -foli duke buzëqeshur me mundim. -E dashur Elene, dëshiroja qe te takoja për herë të fundit. Tek ti janë qëndisur tiparet më të bukura të nënës tende dhe mua me kishte marre malli për to. Të faleminderit që erdhe. Kaq desha, tani, te lutem, ik.

Bëri të gjitha përpjekjet që të ngrihej, por nuk mundi; e kapi për qafe, po nuk kishte fuqi ta shtrëngonte. Elena u ngrit me sy te përlotur. Ai i buzëqeshi. Ishte më shumë një ngërdheshje se sa buzëqeshje. Nuk kishte më fuqi, ato po e linin tërësisht. Mbylli sytë.

-Baba, të lutem, mos ik, -zëri i vajzës i erdhi nga një botë tjetër.

Mjekët shënuan në kartelë: Pacienti ndërroi jetë në orën 10, të datës 21 janar 2016. Diagnoza:..

LULJA E FUNDIT

August 12, 2016 by dgreca

NGA KRISTAQ TURTULLI*/

Kur infermierja gjoksmadhe, vetulltrashë, me nishan të zi po dilte prej dhome, dëgjoi që i tha:

-Sofi, dielli shkëlqen përjashta.

-Përjashta..! u përmend Sofia dhe u përpoq të shtynte disa shirita të trasha, të dallgëzuara errësire që i qëndronin të ndera mbi qerpikët e qullur.

-Po, është harlisur jeshillëku.

– Jeshillëku!- mërmëriti Sofia dhe pësoi në trup drithërimë. Iu bë sikur shiritat e errëta nisën të holloheshin, u bënë të përhime dhe ajo lëvizi kryet për t’i larguar.

-Thuaj shyqyr, na kalbi shiu.

Përjashta?! Jeshillëku! Përsëriti Sofia me vete pa hapur sytë. Iu bë sikur tisi i përhimët u largua e mbi qerpikë iu ndeh një perde e gjelbër, me ngjyra fosforeshente. Shelgje të vjetra, lotues pranë një lumi të turbullt dhe ca re të mëdha si gjirafa, qafëgjata, me kokat e vogla, në të verdhë të fortë, iknin me vrap drejt një shtegu të ngushtë, si humbëtirë, lumi u shndërrua në ujëvarë pastaj zhduk në honin e thellë…

Ajo shtrëngoi sytë fort të ndalonte ikjen e harbuar të gjirafave, lënë jeshillëkun të prehej dhe lumi të mos zhdukej në gropën e vet. I donte muajt prill, maj dhe qershor, me shpërthimin e mrekullueshëm të luleve dhe jeshillëkun e harbuar mahnitshëm. Oh! Si i doli prej mendjes! Ndoshta ngaqë u mbërthye prej kthetrave të sëmundjes. Hapi sytë ngadalë, iu duk sikur përpara syve iu ndeh një perde transparente që lëkundej prej erës dhe një ishull magjik lundrues mes shelgjeve të thyera. Paska erë dhe, nuk dua që ishulli magjik të ketë shelgje të thyera, të sakatuara, të shkaktuara prej rëndesës së shiut të akullt, mërmëriti dhe bëri të kthehej në brinjë. Menjëherë e preu një dhembje e padurueshme në shpatullën e majtë. Kafshoi buzën për të mos bërtitur dhe i mbajti sytë një copë herë mbyllur sa të merrte veten.

Ishte vetëm në dhomë dhe mund të shprehej hapur. Mund të ankohej, të rënkonte prej dhembjeve të trupit dhe vuajtjeve që ndjente, pse jo, edhe të bërtiste. Ta marrë dreqi. Ngandonjëherë, kur nuk mundesh ti përballosh më dhembjet, e ndjen të nevojshme edhe të bërtasësh. Jo për tu ankuar, ta dëgjojnë të tjerët, të qajnë hallin. Por vetëm për tu çliruar. Si për të bërë një përpjekje të mundimshme, për të shkulur dhe flakur tutje, kthetrën e keqe që të ka mbërthyer trupin. Por ajo, Sofia dhe vetëm ajo do ti duhej ti përballonte të gjitha. Ose ta lëshonte veten, të ligështohej, të qullej, të bërtiste. Infermierja do rrudhte vetullat, do mblidhte buzët pas shpine dhe ti ngulte fët e fët në këllk, një morfinë për ta qetësuar…

I shoqi dhe djemtë kanë ditë dhe net që i qëndrojnë pranë dhe përkujdesen për të. Djemtë, të mirët, të bukurit e nënës; Jani dhe Vangjushi i rinë tek koka e shtratit dhe bëjnë kujdes të mos i bjerë tuboja e oksigjenit. I fshijnë djersët, syzet e përmbytura prej avullit. Sytë e tyre janë gjithë merak dhe dashuri, aq sa ajo nuk guxon ti vështrojë drejt e në sy, sepse e di, menjëherë do të përlotet. Por nëna gjithashtu e di mirë, nuk duhet të përlotet. Nuk mund tu a shtojë edhe më tepër merakun të dashurve të zemrës. Ata janë të rritur tashmë, burra, por për nënën mbeten gjithnjë fëmijë të mrekullueshëm…

Ktheu ngadalë vështrimin nga i shoqi, Akile. Iu duk i dobësuar dhe sytë i kishte të buhavitura. Lëvizi pakës buzët e përthara prej sëmundjes, donte ta porosiste, të kishte kujdes veten. Mbase dhe diçka tjetër që nuk ia kishte thënë më parë. Të shtrenjtit e saj, burri dhe djemtë iu dukën shumë të lodhur. Mos ishte një budallaqe e pafajshme që lodhte të mirët e saj! Shtriqi pakës trupin dhe u foli ultas:

-Sot ndjehem më mirë. Do bëni mirë të shkoni në shtëpi të çlodheni një copë herë.

Ata e vështruan njëri tjetrin me dyshim.

-Je e bindur mama, kur na thua të shkojmë? – e pyetën djemtë.

-Po, shkoni,- këmbënguli Sofia dhe shtoi me zë të dridhur:- Paçi uratën bij.

-Djemtë le të shkojnë. Mirë do jetë të qëndrojmë një copë herë së bashku,- iu lut Akile.

Të bijtë vështruan në sy dhe të pavendosur bënë për nga dera. Sytë e tyre ishin të trishtuar, të merakosur dhe të lodhur prej pagjumësisë.

Akile priti sa u mbyll dera. Sofia ndjeu përbrenda një shkundje të fortë dhe iu duk sikur e zuri sakaq malli për të bijtë. Morri frymë thellë me zor, por e nxori ngadalë të mos i binte në sy të shoqit. Me bisht të syrit vështroi nga Akile, i cili lëvizi diçka pjerrtas, duke iu anuar pak shpatulla në anën e majtë. Asaj iu duk sikur i shoqi u lëkund, iu morën mendtë.

-Çfarë ke?- e pyeti Sofia e shqetësuar.

Akile nuk i ktheu përgjigje. U përpoq të buzëqeshte, iu afrua pranë, i mori me kujdes dorën e zbehtë. Ia ledhatoi gishtat e hollë, delikatë, gati transparentë. Në to dalloheshin shkoqur damarët blu dhe disa njolla të vogla në ngjyrë kafe. Ato gishta të gruas së tij, kishin krijuar gjitha ato vepra të mrekullueshme. Një jetë e derdhur në art, në telajo. Qindra piktura, pejsazhe, portrete. Ia ngriti dorën me kujdes, e afroi pranë buzëve, e puthi. Sofia fërgëlloi prej kënaqësisë.

-Jam mirë e dashur, jam shumë mirë. Ndjehem mrekullisht mirë kur të kam ty,- i tha Akile. Ai përkuli pak kryet dhe mbështeti faqen parruar në dorën e ftohtë e delikate të gruas. Iu duk sikur dora e saj u drodh. Akile shau veten, që nuk u tregua pak më i kujdesshëm. E pyeti gjithë merak:- E dashur, mos të shpova me këto qime? Më fal. Të premtoj që kur të vij, do jem i rrojtur, i qethur, i pastër si pëllumb.

Sofia u përpoq të vinte buzët në gaz.

-E më parë më ke shpuar me qime. Të kujtohet dhe çuditërisht ndjehesha mirë.

Akilit i qeshi gjithë fytyra dhe ngriti supet si i zënë në faj.

-E di,- tha:- Na rrëmbente puna krijuese, harroheshin, nuk e shihnim kohën si vraponte, por ndjeheshim vërtet shumë mirë.

Sofia kundroi fytyrën e tij me dashuri:

-Më jep pasqyrën e dorës, të lutem,- i tha të shoqit:- Është në sirtarin e komodinës.

Akile kaloi shpinën e dorës mbi mjekrën e parruar dhe e vështroi me habi.

-Dua të krihem. Të bëj buzët me të kuq. Të jem e bukur. Më duket sikur jam e thinjur e rrëgjuar deri në kockë,- foli ultas Sofia dhe mbajti me vështirësi psherëtimën. Ta marrë e mira jetën e shkurtër që të mplakën e ikën shpjet si hapje mbyllje sysh dhe nuk kthehet më, ia bëri me vete.

-E ëmbla ime, je e bukur si një lule,- i tha Akile.

-E di..!- foli zëmekur Sofia. Asaj i dukej se i shoqi kishte qenë gjithnjë ai që mbante çelësin për të hapur dyert e gëzimeve të jetës.

– Për mua je e mrekullueshme,- i foli me seriozitet Akile.

-Oh Akile, të lutem,-mërmëriti Sofia dhe ju duk sikur buzëqeshja e tij ishte pak e lagësht. Ajo përsëri kish nevojë për atë njomështi burri, për të njomur buzët e zhuritura prej sëmundjes i tha:- Më ndihmo të ngrihem.

Akile e ngriti të shoqen me kujdes, duke e mbajtur nga shpatullat. Vendosi dy jastëkë te koka e shtratit që ajo të mbështeste shpinën. Me njërën dorë i mbajti pasqyrën, ndërsa me dorën tjetër e ndihmoi të krihej dhe të bënte buzët me të kuq. Por buzëkuqi mezi i shkiste, i pengohej në thatësirën e buzëve të saj.

-Këtë buzëkuq ma dhurove në pesëdhjetepesë vjetor,- i tha Sofia.

Ai luajti kryet në shenjë pohimi. Sofia u lodh, krahu iu var dhe gati sa nuk i tha të shoqit më puth, por i bëri me shenjë ti hiqte jastëkët e tepërta dhe i shtri në shtrat duke marrë frymë me vështirësi.

– Të kam dashur dhe të dua Akile..,- foli ultas Sofia, por u lodh shumë shpejt. Iu duk sikur i tha shumë pak, për sa kishte menduar. I bëhej sikur qepallat i po i rëndoheshin prej një peshe të huaj. Sytë iu mbyllën vetiu.

-Edhe unë të kam dashur dhe të dua fort,-i foli zë dredhur Akili. Sa e rëndësishme dhe e pazëvendësueshme është gruaja në jetën thyer te një burri.

Sofia nuk po i përgjigjej. Ajo qëndronte symbyllur, po bënte të pamundurën të ndalte rëndesën e brengën e madhe, që i ishin grumbulluar në kraharor dhe po ngjiteshin me shpejtësi drejt syve për tu shndërruar në lot. Nuk mundi. Diku në vatërzat e syve ndjeu lagështirën përvëluese:

– Më dëgjon Sofi?-e pyeti i shqetësuar Akile.

-Të dëgjoj. Vallë a mjafton një jetë për tu dashur? – i pëshpëriti Sofia. I hapi sytë me ngadalë dhe vështroi nga i shoqi. Sa i rëndonin qepallat e syve: -Të lutem Akile, të drejtën më thuaj, a është mjaft një jetë?

-Jo shpirti im, jo. Kurrë nuk mjafton një jetë për tu dashur,- mërmëriti, gati në ngashërim Akile.

Atij iu drodh trupi, u zgjat dhe e puthi me majat e buzëve në ballë. Ajo lëvizi kryet ngadalë, kërkoi buzët e tij. Ai e puthi lehtë. Buzët e gruas ishin të thara dhe digjeshin. Ai u tërhoq ngadalë dhe mori me vete nxehtësinë dhe thatësirën e puthjes së lodhur. Ata ndenjën një copë herë pa folur duke vështruar njëri tjetrin në sy.

-Të lutem, mos qaj- iu përgjërua Akili.

-Lotët janë prej temperaturës së brendshme,- u justifikua Sofia. Akile u zgjat, ia hoqi syzet i fshiu sytë e më pas syzet.

-Të faleminderit Akile, tani shko. Djemtë të presin,- i foli Sofia zë ulët dhe e vështroi me dashuri. Do më pëlqente të qëndronim së bashku edhe pak, gati sa nuk i tha. Në buzë ndjente akoma lagështirën e njohur të buzëve të tij. Sa mirë është kur të pret dikush, mendoi. Akilen e presin djemtë, diku pas derës. Ndërsa atë shpejt a vonë e prisnin të tjerët, të largëtit…

Akile luajti kryet i bindur. I përkëdheli butë edhe një herë dorën e dobësuar, të gruas dhe eci me hapa të ngadalta drejt derës. Qëndroi, u kthye nga shoqja dhe i tha:

-Shërohu sa më shpejt Sofi. E ndej tmerrësisht mungesën tënde. Nuk mund të fle pa ty, më duket sikur jam me një këmbë, me një dorë, me gjysmë ëndërr, pa flladin e mëngjesit dhe pa ngjyrat e mrekullueshme të ylberit. Je gjysma e trurit tim Sofi, pa ty nuk më punoj e të jetoj si duhet…

-Akile!- ia bëri me përgjërim Sofia.

Ai e përshëndeti me dorë dhe u largua me hapa të kujdesshëm. Shpatullat i dridheshin lehtë.

Sofia mblodhi duart në gjoks dhe me shikim të përlotur ndoqi shpinën pak të kërrusur të njeriut më të dashur, burrit, bashkudhëtarit të jetës, që humbi pas derës. Rënkoi thellë. Akile ishte burrë hijerëndë i fortë dhe i talentuar. Një nga skulptorët më të mirë. Ajo nuk mund ta harronte atë moment, shumë vite më parë, kur pa Akilen elegant, të veshur shik, teksa zbriste me shkathtësi shkallët e prej mermeri të bardhë, të fakultetit. I thanë që ai student është shqiptar si ty, por ajo nuk guxoi ti afrohej…

III

Kishte kaluar një natë të vështirë dhe ishte përpjekur të mos e jepte veten. Akile dhe djemtë nuk bënë asnjë dremkë gjumë. Megjithëse ia fshinin për të mos e merakosur, ajo e kishte marrë vesh. Vuante prej sëmundje të rëndë, nga një formë kanceri në gjak. Doktorët në heshtje ulnin kryet dhe ngrinin supet, pra nuk kishte shpresë për shpëtim. Thuhej se, diku gjetkë, mund të parandalohej sëmundja dhe ndoshta gjendej shpresa për shërim. Andej, gjendeshin mjete dhe mjekime më të përparuara. Por kjo, ‘andej,’ diku gjetkë, pa përcaktim, ishte përtej kufijve, si të qe botë tjetër. Dhe për ikje dhe kurim jashtë shtetit, as që mund të bëhej fjalë.

Burri së bashku me djemtë ikën. Sofia mbajti vesh një copë herë hapat e tyre të rregullta tek ecnin në korridorin e pavijonit. U lehtësua që dërgoi të dashurit të çlodheshin. Ata po bënin shumë për të. Por njëherësh u ndje e dobët dhe tmerrësisht e vetmuar. Ajo e ndjente shumë më tepër mungesën e tyre dhe e dinte që do tu mungonte përherë. U mblodh kruspull dhe dënesi. Ambienti i spitalit iu duk jashtëzakonisht i ftohtë, sikur e kishin futur në një masiv akulli dhe kockat i ishin bërë akull. Mos u zemëro dhe mos u tremb, i dha zemër vetes.

Sofisë i dhembte i gjithë trupi. Herë pas here fryma i pengohej diku në gjoks. Mori frymë thellë, përsëri e shpoi dhimbja e fortë në gjoks dhe iu përgjigj në shpatullën e majtë, aq sa u përlot. Është vërtet e mrekullueshme të mos kesh dhimbje në trup. Tuboja e oksigjenit e ndihmonte mjaft të mbushej me frymë. Shyqyr që ishte dhe oksigjeni!

Nuk i durohej të hapte sytë dhe të bridhte shikimin përtej dritares, paçka se i digjnin. Aty, jashtë, shkëlqente dielli dhe kish shpërthyer jeshillëku. Sofia e adhuronte natyrën plot dritë dhe kolor. Mrekullohej prej madhështisë së magjisë së papërsëritshme të Nënës natyrë dhe thoshte gjithnjë: nuk ka gjë më të përkryer se ajo. Sa herë ulej pranë telajos së bardhë, të pikturonte. Mbyllte një çast sytë, e riprodhonte vetëtimthi në mendje, pamjen që kishte përpara. Mbushej me frymë dhe pëshpëriste me vete:

Sa do mund të mësoj dhe të marr, të hedh në telajo, bukuritë e kësaj mjeshtre të madhe. E cila të dhuron pa u kursyer të gjitha; ngjyrat, format, linjat dhe intonacionet. Mua më duhet ta bëj timen, të pamundurën, tu lë përherë njerëzve, të dashurve, një vepër, një inicial të vogël, një kujtim…

E paduruar vështroi përjashta dritares. U fërgëllua prej kënaqësisë. Ishte fillim qershori dhe molla e madhe përkarshi ishte mbushur e gjitha me gjethe të gjelbra. Oh zot sa bukur! Çfarë kthjelltësie të qiellit! Çfarë mrekullie! Çfarë ngjyrash të mahnitshme! Oh nëne si përthyhen, dridhen, dhe lëkunden rezet fosforeshente të diellit! Si të jetë një fustan, i madh, i bardhë, gati i tejdukshëm nusërie! Toka ishte veshur me petkun gjelbër, shpërthyes, të fund pranverës. Bari i jeshilët, gjethet dhe pemët dridheshin prej kënaqësisë së ripërtëritjes. Diku në të majtë, tek një dege të njomë, dalloi një lule të vonuar, me petale pakës të fishkura. Por gjithsesi, lulja qëndronte akoma me stoiçishëm në degën e hollë të pemës.

Sofia donte me gjithë shpirt që ajo lule e vonuar, me gjethe pakës të fishkura dhe transparente, të qëndronte sa më gjatë aty, në degën e pemës.

Një fluturzë e vogël, krahëshkruar u ul në degën që ishte më pranë dritares. Sofisë iu ndal zemra, se mos ajo flutur në ulje rrëzonte petalet e lules. Por ulja e fluturës ishte e butë. Përsëri iu duk sikur ndjeu drithërimën e lehtë të kërcellit të njomë dhe bulëza vese nisën të pikonin prej saj. Jeta i ngjan luleve, gjetheve dhe fluturave që ndihmojnë dhe shtyjnë në mënyrë të natyrshme njëra tjetrën. Më pas vijnë vemjet, që gërryejnë gjethet, si dhe insektet e tjera. Vijnë pastaj erërat e forta, ndërrimi i nxituar i stinëve, ciknat… Në fund, e pamëshirshme, zemërgure dhe kur nuk do ta presësh, vjen vdekja, e cila fshin me kosë gjithçka që do të thotë: Asgjë…

Fatalisht njeriu është tmerrësisht i përkohshëm, mendoi Sofia dhe psherëtiu. Përse të jetë kështu, përse? Kjo përkohshmëri sfilitëse, ç’merituese, përse? Ajo është artiste dhe i përjeton më shumë se të tjerët. I trokiti sëmundja e ligë, pikërisht atëherë kur ishte në valën e krijimit, pjekjes dhe shpërthimit artistik. Kur mund ta gëzonte më shumë jetën me Akilen, djemtë, me dasmat e tyre dhe me nipërit dhe mbesat.

Një sumbull loti iu rrokullis prej syrit dhe i qëndroi mbi mollëz. Po qaj, vërtet po qaj! Gati sa nuk foli me zë. Po qaj prej dhimbjeve apo prej trishtimit? Jo, nuk duhet të qaj! E fshiu lotin me të shpejtë. Jo, kurrsesi nuk duhet të qaj! Nuk mund të pranoj përfundimin shpartallues: ASGJË. Sepse kam lënë diçka. Jo, kam lënë më shumë se diçka që e injoron asgjënë. Por përsëri është një asgjë?! Sofi, kujdes, i hoqi vërejtje vetvetes. Kuptohet, ne nuk jemi të përhershëm. Ndërkohë, përgjatë jetës, bëjmë diçka, krijojmë jetë dhe vepra dhe i lemë pas. Njëlloj si natyra dhe tek njeriu, krijimi dhe vetëm krijimi, është e përhershëm dhe e patjetërsueshëm. Këto fjalë ia thoshte gjithnjë Vangjeli, babai i saj i mrekullueshëm.

Sofia përshkundi kryet dhe lëshoi një copë herë trupin të prehej. Jo, nuk duhet të mendonte për gjëra të mërzitshme e të trishtuara. Por ç’të bënte, shumë gjëra veprojnë në kundërshtim me atë që do dhe dëshiron. Para që gjithash ishte grua, nënë dhe artiste…

Përpara saj, natyra kishte shpalosur të gjitha ngjyrat, si një qilim të madh. Sofia nuk kish kohë ta mundonte veten për gjëra munduese, pesimiste, sido që ndjente dhembje në trup dhe nuk kish shpresë se mund të jetonte gjatë…

Së pari duhet të kesh shkallë të lartë ndjeshmërie, pastaj mund të jesh artist. Po nuk e ndjeve, e përjetove nuk mund ta realizosh atë që do.

Si tani, një vit më parë, bëri peizazhin e fundit. Shkuan familisht për të bërë plazh diku nga jugu, nga bregdeti. Dita ishte e nxehtë. Qielli ishte i kthjellët, si në pasqyrë. Disa dallgë të lehta vinin ngadalë, duke nanurisur dhe lëpinin shkëmbinjtë e zbardhur si eshtrat e një dinozauri. Ajo nuk u zhvesh të bënte plazh. I hanin duart për punë, bukuria që kish përpara e joshte. U ul në verandë dhe nisi të vështronte horizontin e pafund.

-Mama, eja bëj plazh së bashku me ne,- e ftuan djemtë.

-Sofi, ke nevojë për pushim dhe ujë të kripur deti,- i tha Akile.

Sofia vendosi dorën si strehë mbi ballë dhe u buzëqeshi ngrohtë. I shoqi nga dita në ditë po bëhej më dhembshur dhe i kujdesshëm me të. Ajo ndjente se diçka jo fort e këndshme po ndodhte në trupin e saj, por nuk donte ta bënte veten. I ngjante vetja si një mollë e lartë, që donte të dhuronte gjithnjë lule dhe fruta. Por përrenj idhnakë, të rrëmbyeshëm, nëntokësorë, kishin filluar ti gërryenin rrënjët. Ajo dita ditës ndjente lëkundjen e shkundjen dhe mos mbështetjen ndaj tokës. Kur çdo ditë që shkonte dhe nuk bënte gjë e mundonte, ndjehej bosh.

Prandaj nuk kish kohë të shëllërej pa ndonjë qëllim dhe vlerë nën rezet e ngrohta të diellit. Para së gjithash nuk mund të linte atë mbresë të papërsëritshme që e ngacmonte në shpirt: Natyra kishte një transparencë të mrekullueshme. Valët e vogla, shkumëbardha, vinin gjithë naze, me shushurimë të lehtë, fërkoheshin pas bregut dhe shkonin. Diku më tej, shkëmbinjtë e mëdhenj, të bardhë, të lëmuar prej dallgëve. Kaltërsia e papërsëritshme mbizotëruese, qiell dhe ujë.

Me një nervozizëm të pa kuptuar iu përvesh punës, filloi të përziente ngjyrat dhe ti hidhte në beze. E kaltra ishte theksuar, por që kishte një lëvizje të pandierë, befasuese. U shkri me natyrën, hidhte ngjyrat me vrull. Lart në qiell dalloi një zog të madh, që fluturonte qetë dhe rëndë. Iu duk si shqiponjë. Sa mirë sikur të jetë shqiponjë. E vështroi ngulët atë shpend të bukur, iu lëbyrën sytë.

Dielli si një saç i nxehtë kishte mbetur pezull në qiell dhe nuk lëvizte. Sofisë iu përcëlluan shpatullat dhe qafa nga rrezet e forta të diellit. Ajo ishte në kanotiere. Por kur vuri nënshkrimin dhe përfundoi peizazhin ndjeu kënaqësinë e krijimit, njëkohësisht dhe përcëllimin e lëkurës.

-Po hë moj Sofi, bëj pak kujdes dhe për veten,- u ankua butë Akili. E kuptonte fort mirë të shoqen dhe magjinë e krijimit, artist ishte dhe ai. Pas një copë herë shtoi:-Sofi, ia vlente qëndrimi në diell, bëre vërtet një punë të bukur.

Sofia e falënderoi me një puthje të shpejtë.

Akile i tha Sofisë të shtrihej nën çadër dhe me seriozitet nisi të përkujdesej. Ia mbuloi të djegurat me kos të freskët. I dha një aspirinë të plotë, për ti qetësuar dhembjet.

Në dhomë hyri infermierja, duke mërmëritur me mërzi. Ajo la në tavolinë një broke në ujë. Sofia e vështroi në mënyrë pyetëse, përse më le këtë broke me ujë.

-Më duket se ju ma kërkuat, harruat!- ia bëri me zë të grindur infermierja gjoksmadhe.

-Ah po, vërtet,- ia bëri kot Sofia.

Infermierja e vështroi me dyshim dhe doli duke mërmëritur:

– Njëra kërkon ujë dhe harron, ndërsa tjetri, aty matanë, ka gjithë ditën që ankohet, kërkon oksigjen…

Sofisë i dukej sikur buza i thahej, i bëhej trokë, prandaj i kërkoi ujë. Ndoshta për shkak të oksigjenit. Edhe harroi. Ngaqë e magjepsi natyra. Mendoi ti kërkonte të falur. Infermierja iku. Ajo kishte emër të ngatërruar diçka midis Esmeraldinës dhe Enkelajdinës. Për të mos e fyer e thërriste shkurt, Dina. Por fytyra e saj është mjaft interesante, sidomos profili, mollëzat e kërcyera si kubanet, me nishanin e zi nën buzë. Fytyra e saj ishte shumë ekspresive dhe me të vërtet dilte një portet shumë shprehës. Të qe ditë tjetër dhe të ishte diçka më mirë, do ti lutej Dinës ti bënte portretin. Vështroi duart, me damarët blu nën lëkurë. Ato tashmë nuk kishin më gjallërinë e mëparshme, kishin filluar ti rrudhoseshin e ti mpiheshin. Ajo nuk e kërkonte kurrë plogështimin e gishtave. Donte që ato të ishin gjithnjë të shkathëta, energjike.

Iu kujtua kur ishte studente dhe në klasë kishin sjellë për model një plak të çuditshëm, me kominoshe, këmishë të grisur në jakë, të zbardhëllyer. Këpucë të shtrembra dhe të ngrëna në majë. Ai plak ishte leshra gjatë, mjekërgjatë, të gjitha borë të bardha, të kërleshura, të pakrehura. Me hundë të kërcyer, me buzë të trasha dhe sy vezullonjës, protestues, i paqetë, si poetët e lashtë grekë. Në klasë hyri duke u kollitur Vikatos, pedagog kryesor i lëndës së pikturës dhe portretit. Ai mbahej si portretisti më i madh i Greqisë. Vikatos ishte një plak i imët, tullë në çaçkë të kokës, vetëm me pak flokë të bardha anash. Ai ishte rreth të tetëdhjetave. Sa hyri në klasë, fshiu ballin me shami dhe instinktivisht sytë i shkuan dhe iu mbërthyen mbi modelin e plakut. I cili qëndronte ulur në stolin e drunjtë, në pritje, shpatullvarur dhe i menduar.

Piktori i madh qëndroi një hop i befasuar pa ja shqitur sytë modelit. Pastaj, pa e bërë të gjatë u bëri zë studentëve ta ndihmonin si sillnin kavaletën. U tha të shtrydhnin bojërat dhe ju përvesh punës, pa përdorur penelat, por vetën duart dhe gishtat. Përziente, punonte ngjyrat si të ishin brumë, i hidhte në telajo. Filloi të krijonte format, linjat portretit të plakut dhe hijet. Studentëve nuk ju dukej se kishin përpara një plak tetëdhjetëvjeçar, por një djalosh të fuqishëm që punonte, me shkathtësi dhe shpejtësi të mahnitshme, pa ndërprerë mbi telajo. Befas profesori plak u plandos i dërmuar në stol dhe me shpinën e dorës fshiu djersët që i binin çurkë. Studentët e kishin rrethuar përqark dhe ndiqnin gjithë sy e veshë krijimin e profesorit të famshëm. Një moment atyre ju duk sikur përpara kishin vetëm një përzierje ngjyrash të forta, të ndezura të hedhura rrëmujshëm. Profesori u kthye nga studentët dhe ju buzëqeshi me përtesë.

-Kthehuni me shpinë nga punimi dhe ecni disa hapa,- u tha, heshti një hop dhe shtoi,-do tu them unë kur të ndaloni dhe të ktheheni.

Studentët e bindur dhe të hutuar bënë siç ju tha profesori. Ndërkohë piktori plak punoi me shpejtësi mbi portretin, i dha finesën e fundit.

-Ndaloni dhe kthehuni,- dëgjuan studentët zërin e lodhur të profesorit.

Studentët u kthyen dhe klithën të befasuar. Përpara tyre gjendej një portet i mrekullueshëm plaku, sikur ju fliste, gati të kërcente me padurim, të dilte prej telajos dhe të qepej pas tyre. Portreti kishte dritë hije të forta dhe një ekspresivitet të mahnitshëm…

Sofisë i kujtohej një ditë e ftohtë dhjetori, kur u sëmur prej gripit, me temperaturë dhe nuk shkoi në shkollë. Në klasë hyri profesori plak Vikatos dhe vështroi rreth vetes. Priti. Pranë tij nuk u afrua njeri si zakonisht, për ti marrë pallton, bastunin dhe kapelën e zezë republikë. Profesori hodhi vështrimin në auditor dhe pyeti menjëherë:

-Ku është shqiptarka?

Ai ishte mësuar, që vetëm vajza e brishtë me syze, Sofi, kishte të drejtë ti afrohej profesorit plak dhe ti a bënte këtë shërbim. Nga auditori i klasës dëgjoi një zë të ulët dhe të thatë:

-Sofia është e sëmurë, profesor.

Profesor Vikatos u kthye ngadalë. Hodhi me padurim bastunin me kokë të argjend nga një dorë në dorën tjetër. Përfshiu me shikim të shpejtë të gjithë auditorin. Studentët qëndronin të ulur përpara kavaletave, në pritje, me fletët e bardha të vizatimit të fiksuar në to. Profesori plak, u kollit. Ndjeu që po nervozohej dhe tha:

-Shqiptarka, qenka e sëmurë dhe ju qëndroni akoma këtu!

Studentët vështruan njëri tjetrin të hutuar, pastaj lëvizën të shqetësuar nëpër stola pa ditur se çfarë të bënin.

-Sofia është e huaj dhe nuk ka njeri kush ta shikojë, – u tha profesor plak Vikatos dhe e ton të prerë shtoi:- Mendoj të anulohet mësimi për sot dhe të shkojmë bashkërisht në konvikt për ta parë.

Profesori plak Vikatos, kur pa talentin e spikatur të studentes, u përkujdes ti mësonte Sofisë të fshehtat, linjat e kapshme e të fshehta të portretizimit. Kur pedagogu ishte në ditë të mirë e thërriste pranë dhe i thoshte:

-Pa eja këtu ti, shqiptarkë e bukur, na i trego punimet më të fundit.

Ai merrte punimet në duar, ulej në tavolinë. Rëndë -rëndë vinte syzet dhe i kundronte me kënaqësi portretet e freskëta të vajzës së re, duke ia bërë:

-Çëëk…çëëk, çëëk, mirë, mirë. Vetëm vëzhgo, vizato, gjej sekretin, ekspresiven dhe portreti do të flasë vetë.

Sofia u rit me artin, pikturën. E dashuronte me gjithë forcën e shpirtit. Fletoren, lapsnin dhe karbonin i mbante me vete, ngado që shkonte. Ajo realizoi me qindra portrete të punuara me karbon, laps e vaj, me atë përhumbjen e pikëllimin e largët të njerëzve të thjeshtë, që i rrethonin ato në jetën e përditshme. Natyrat e qeta, herë me një farë melankolie vesore, të tufave të luleve e herë me atë kuisjen e tyre të pasur e të vrullshme. Peizazhet e shumta me ajër të tejdukshëm të ndehur mes pemëve.

Sofia e harroi shpejt ujin dhe infermieren Dina me mollëzat e kërcyera si kubanet. Natyra, e madhërishme, shtrihej përpara saj, e ajo ishte përfshirë në magjinë e ngjyrave. Sa mrekullueshëm! U drithërua. Një moment iu bë të ngrihej me vrull, si dikur. Të flakte teshat e spitalit, të vishte përparësen e punës, të vendoste kanavacën, këtu në dritare, të shtypte tubetet, të punonte ngjyrat. Të ngulej një copë herë si zakonisht, të thithte të gjithën pamjen, pastaj të fillonte të punonte, të pikturonte pa pushim, pa pushim, pa pushim. Oh, të mos kish kurrë pushim dhe fund! Të përfshihej prej misterit të krijimit. Të krijimit të një mundimi të paemër. Të hidhte magjinë e dhuruar në magji të krijuar…

Iu kujtua si në film jeta e saj. Qyteti i vendlindjes në gji të maleve. Rrugicat e njohura, të drejta, me kalldrëm. Shtëpia e vogël, e thjeshtë, me mindere, ngritur në njërën prej rrugicave me kalldrëm. Shtëpia e babait të saj gjithnjë ishte e mbushur me cicërimat e vajzave të vogla, të lindura si kotele njëra pas tjetrës. I kujtohej fort mirë babai i saj, Vangjeli, me dollomanë e gjatë të zbardhëllyer dhe të përlyer gjithnjë nga bojërat. Ajo ashtu e mbante mend të atin, në këmbë, stoik, flokë shpupuritur. Si një sfinks i paarritshëm, me penela nëpër duar, hipte dhe zbriste nëpër skela, vizatonte, krijonte, jepte dhe merrte me shenjtorë e perëndi.

Baba i saj Vangjeli Zengo i përkiste brezit të katërt i traditës së madhe, familjare piktorë-ikonografë, si rrallë të tjerë në atë kohë. Breza me radhë piktorës, prej familjes së tij, brodhën në këmbë dhe në kalë, në çdo stinë të vitit, anë e kënd Ballkanit dhe Evropës. Ata vizatuan e krijuan qindra dhe mijëra ikona dhe mure kishash si rrallë të tjerë në Ballkan e gjetkë. Tradita familjare e piktorëve- ikonografë fillon me mjeshtrin dhe nismëtarin, Nikolla Zengo ( i Vjetri), që jetoi midis gjysmës së dytë të shekullit të 18 dhe gjysmës së parë të shekullit nëntëmbëdhjetë. Vazhdon me Andrea Zengo i biri i Nikollës, i cili shkoi pas të atit qysh kur ishte ende fëmijë. Më pas vjen Papajani Zengo ( Jani Ndoni Zengo) etj.

Por babai i saj Vangjeli ishte ndoshta më i mirë i më të mirëve, jo vetëm i fisit të tij por i shumë piktorëve të tjerëve. Gjurmët e punës së tij gjenden në dhjetëra kisha e manastire anë e kënd Ballkanit. Vangjeli me durim dhe përkushtim, qysh vajzat ishin të vogla, i mëkoi me dashurinë për artin dhe pikturën.

Fëmijëria e Sofisë ishte vërtet e varfër, mbasi gjithë ekonomia e familjes varej prej penelit të kryetarit të saj. Shumë herë, për muaj të tërë familja hante të njëjtin ushqim; bukë e thatë, që zbutej me verë dhe me pak sheqer për të tre vaktet. Por përsëri harmonia dhe morali ishte i lartë, shtëpia ziente nga zërat fëminore dhe nga këngët që përhapeshin në oborret dhe rrugicat rrethepërqark. Në atë shtëpi nuk dëgjoheshin grindje dhe sherre. Arti asnjëherë nuk të lë kohë të mpakesh.

Një mbrëmje vjeshte një fqinj i tyre, takoi të atin në rrugë. U përshëndoshën, drodhën nga një duhan, pastaj komshiu i tha:

-Ore Vangjel. Ti je babai shtatë çupave dhe nuk ke djalë, apo jo?

-Po babai i shtatë çupave jam,- i tha.

-Si është e mundur o Vangjel, çdo natë kur kthehem nga puna, unë dëgjoj këngë dhe hare në shtëpinë tënde?

Babai vuri buzët në gaz:

-Dëgjo këtu o mik,- i tha,- unë nuk kam shtatë çupa, por shtatë çifligje.

Komshiu e vështroi me habi, gati me nënqeshje. Nga do ti gjente çifligjet ky zanatçi, zograf, që bridhte si muhaxhir kishë më kishë! Hëm, ka një taborr me çupa dhe nuk di nga ti a mbajë. Hëm, nuk e thonë kot; që kur lind vajzë qajnë edhe strehët e shtëpisë. Jo një, por shtatë! Hej bela! Zografi i shkretë, që na ngjan më shumë me bojaxhi, nuk e mbulon dot diellin me shoshë!

Por i ati i saj, Vangjeli ishte intelektual, që shikonte shumë larg. Ai e njihte mirë madhështinë e pavdekësinë e artit. I mësoi vajzat e tij të mbanin penelin pranë që në vogëli. Me ikonat që i ati dhe paraardhësit e tij pikturonin.

Sofisë i kujtohej mirë fëmijëria. Kur luante në cep të dhomës dhe drita e qiriut luhatej. Nëna ndizte një qiri tjetër dhe ia vendonte babit në tavolinë. I dukej i magjishëm ai kënd ku punonte i ati. Braktiste lodrat dhe ngujohej me ndrojtje përpara ikonave të përfunduara, që shkëlqenin. E vështronte e mahnitur lëvizjen shkathët të penelit e shkëndijimin e ngjyrave. Krijimin e figurave dhe trishtimin mahnitës të shenjtorëve. Kërkonte me ngulm të gjente se çfarë fshihej përtej atij sfondi dhe atij trishtimi mahnitës.

-Zoçka ime, dëshiron të mësosh të luash me magjinë e penelit dhe të ngjyrave?- e pyeti i ati.

Ajo luajti kryet dhe i afrohet më pranë të atit, pa i ndarë sytë në ngjyrat e freskëta që vezullonin. Motra e madhe ishte bërë qyshkur piktore dhe çirake e parë e të atit.

-Arti është shumë më i gjerë dhe i madhërishëm se këto ikona,- i tha i ati, pastaj e mori në pëqi dhe nis ti përkëdhelte flokët.

-Fshiji duart kur u prek flokët vajzave, se do tu a bësh si lesh arapi,- i tha nëna.

-Ri rehat, o grua. Çupat duhen të mësohen qysh tani me erën e ngjyrave.

Ato filluan të ushqeheshin dita ditës me dashuri për këtë mjeshtri. Ato ishin pjesëtare të një mjedisi familjar sa të ndjeshëm nga ana e dashurisë për njëri tjetrin, aq dhe të rreptë nga ana e punës, ku orët e ditët kalonin duke përvetësuar mjeshtërinë artistike. Ato bënin çmos me këmbëngulje tu bëheshin krah të atit të tyre në bërjen e ikonave dhe në dekorimin e kishave. Babai u dha profesione vajzave të tij, duke u siguruar atyre mësuesit dhe shkollat më të mira që qenë në atë kohë…

VII

Flutura krahëshkruar fluturoi një copë herë mbi degë pa vendosur se ku të ulej. Sofia po e përgjonte pa i lëvizur qerpiku. Flutura një hop u ul mbi një gjethe të blertë, por siç dukej nuk ishte e kënaqur. U ngrit, rrahu flatrat, qëndroi pezull në ajër. Fluturoi, u fërkua pas gjetheve të blerta dhe si për inat të Sofisë shkoi e u ul mbi lulen e vetme. Asaj iu mbajt fryma. Mos, gati sa nuk thirri. Përse u ule aty, po sikur lulja e vetme të shkërmoqet dhe të rrëzohet prej rëndesës tënde të pakujdesshme? Shko, fluturo kudo, por jo aty.

Flutura, si për inat të saj, rrahu disa herë flatrat delikate. Kujdes, moj flutur, mirë që u ule mbi lule, por të lutem, mos u tund dhe u shkund, pëshpëriti Sofia gjithë ankth. Flutura gjithë indiferentizëm u ngrit prej lules. Pa u kushtuar rëndësi merakut të hapur, të gruas së sëmurë që e vështronte me shqetësim, përtej dritares së spitalit. Fatmirësisht asgjë nuk ndodhi, fletët e lules u drithëruan por nuk ranë dhe Sofia mori frymë e lehtësuar. Zemra e fluturës është e brishtë si zemra ime.

Përse iu fiksua pritja e ankthuar e rrëzimit të natyrshëm të lules? Përnjëherësh iu kujtuar motra e vogël Antoneta, më e bukura ndër vajzat, që vdiq nga skarlatina në moshën tetë vjeç. Motrat e më të rritura e thërrisnin lule dhe ëngjëllushe. Qysh atëherë iu krijua bindja, që lulet janë delikate si e motra, Antoneta. Dhe fluturat janë gjithashtu delikate. Kanë rrjedhur shumë e shumë vite dhe motra e vogël është lart në qiell pranë babait dhe nënës. Sa shpejt ikën njeriu, si era, sikur nuk ka qenë kurrë! E ajo, Sofia ishte bërë më delikate se delikatet…

Por nuk dua të jem e tillë, a do mund?!

Sofisë iu kujtua se sa me emocion priti ditën kur shkoi të studionte në Akademinë e Arteve të Bukura të Athinës. Në vendin, e Fidias dhe të Praksitelit. Në antikitet u zhvilluan në shkallë të lartë artet e bukura dhe kultura. Babai i kish parë së afërmi. Tani i erdhi radha asaj ti shihte dhe ti prekte. Ajo pa nga afër Akropolin dhe kryeveprat e artit klasik, teatrot ku e luajtën tragjeditë e famshme të Eskilit, Sofokliut, Euripidit, etj. Motra e saj Androniqi, e cila sapo ishte diplomuar, bëri një vit studime në skulpturë, me qëllim ti qëndronte afër motrës më të vogël. Ato të zëna krah për krah ngjitnin shkallët e ngurta të Akropolit. Dhe ajo kështu filloi të ngjiste shkallët e artit të madh, pikturës.

Iu duk sikur kish djersirë. Një hop bëri çudi, në dhomë nuk ish dhe aq vapë sa të djersinte. Me cepin e çarçafit fshiu qafën që i ish holluar…

I erdhi nëpër mend viti i fundit i shkollës së lartë, provimi i fundit për marrjen e diplomës. Në vendlindje, në Shqipëri sapo ishte ndehur terri i rëndë i pushtimit dhe në kufij po bëheshin provokime për një luftë më të zgjeruar, botërore. I bëri kërkesë drejtorisë që provimet përfundimtare ti bënte në muajt e pushimeve të verës. Dita e provimit i ra ta bënte së bashku me një student vendas por që e kishte vitin e gjashtë. Ai mundohej të merrte diplomën dhe nuk arrinte dot. Sofia e kish ndeshur shpesh herë atë student shtatshkurtër dhe kokëmadh nëpër korridoret e fakultetit por nuk i kish kushtuar rëndësi. Të dy, të ulur në pozicione të ndryshme po bënin vizatimin e një gjysmë trupi. Fytyra e studentit ishte zbehtë, shumë e trishtuar, njëlloj si ikonat që pikturonte i ati. Flokët kaçurrela i vareshin ankueshëm në fytyrë. Vizatonte e fshinte me nervozizëm dhe mërmëriste nëpër dhembë me vete:

-Kush e dëgjon çukullisjet e tim eti, në qofte se më shkon huq dhe këtë radhë. Më mirë të vras veten.

Sofia e dëgjoi. U zgjat me kujdes dhe vështroi nga punimi i tjetrit. Përnjëherësh konstatoi që vizatimi i tij kishte përmasa më të mëdha se masat natyrale që kërkoheshin nga komisioni.

-Shko merr në tjetër letër me vulë,- i pëshpëriti ajo.

-Çfarë! – ia bëri ai i hutuar dhe kapsalliti qerpikët.

-Të thashë. Shko shpejt merr një letër tjetër me vulë, sa komisioni nuk e ka mendjen,- i foli me të shpejtë ajo, e shtoi,- dhe grise të parin.

Shoku i kursit e mblodhi menjëherë mendjen. U ngrit prej stolit si vetëtima. Tërhoqi me shpejtësi një letër tjetër, me vulë dhe ia dha Sofisë. Ajo me zhdërvjelltësi dhe përpikëri e vizatoi modelin në përmasat natyrale. Sytë e tij e vështronin me mirënjohje.

Kur dolën rezultatet fituan të dy. Shoku i kursit sa nuk fluturonte nga gëzimi.

-Oh, nuk di si të falënderoj. Nuk do dëgjoj më gjëmimin çmendurak të tim ati. Ai është një njeri i pasur dhe do që unë të bëhem pa tjetër piktor. Të them të drejtën nuk jam dhe aq i prerë për tu bërë piktor i mirë.

Ai nxori një çek nga xhepi dhe i tha Sofisë:

-Për ndihmesën që më dhe, do ta shpërblej. Hap gojën, thuaj një shumë, sa të duash dhe unë do ta firmos menjëherë.

Sofisë iu qesh. Nuk e kish menduar që të ndihmonte dikë me para. Ajo tashmë e kishte fituar një byzylyk të artë. Të tjerat nuk i hynin në sy..

-Mua më mjafton një faleminderit,- i tha dhe i zgjati dorën ta përshëndeste.

Tjetri ngeli gojë hapur. Hapi krahët si ti thoshte, si të duash dhe iku.

Sofia me rezultate të larta në universitet mori rrugën e kthimit për në atdhe. Makina tundej dhe shkundej në rrugë e dëmtuar. Qielli ishte i vrenjtur me re. E shoqëronte nga pas një ankth dhe peizazh i zymtë. I rënduar me lëvizjen e nëndheshme, gjëmimet dhe lufta e përgjakshme.

Kur Sofia mbërriti në shtëpi, nuk e gjeti të atin. Babai i saj i mrekullueshëm, Vangjeli, i cili si rrallë tjetër prindër. Punoi me penel natë e ditë. I morri përdore të gjitha vajza e tij. I ndihmoi me të gjitha mundësitë. I mësoi të ishin të guximshme. I dërgoi nëpër shkollat më të mira. U hapi dritare të rëndësishme në jetë. Kishte vdekur disa javë më parë. Trupi i tij i lodhur prehej midis dy qiparisave. Asaj i mbeti peng që nuk mundi ta takonte.

Ajo ishte plot vrull e jetë dhe çdo mbrëmje kur nuk realizonte atë që donte, thoshte me vete: Iku dhe një ditë, çfarë bëra unë, asgjë. Pas dy vjet pritjeje filloi nga puna, por përkushtimin ndaj pasionit të pikturës asnjëherë nuk e braktisi. Ditë pas dite javë pas jave dhe vit pas viti. Pyetja: çfarë bëra unë sot? Analiza e vetvetes, për një ditë në qoftë se ishte pa fryt, e shoqëronte në çdo hap të jetës së saj.

VIII

Sofia u mbështet në bërryla dhe me vështirësi u ngrit pak ndenjur. Rregulloi jastëkun në shpinë. I dhembnin të ndenjurat, i gjithë trupi i shponte prej qëndrimit shtrirë. Por atë e kishin përfshirë kujtimet e shkuara, të bukura. Ajo ish përpjekur ta vlerësonte e ta përjetonte të bukurën dhe ta jetonte jetën…

Iu qesh, kur iu kujtua vajzëria e veshur me pantallona dhe hipur në biçikleta. Nëna rrahu pëqinjtë dhe bëri kundërshtim të butë, mbasi i besonte babait.

-Ç’ është kjo hata o burrë, të më dalin çupat me pantallona, kur shoqet e tyre nuk guxojnë të kapërcejnë pragun e shtëpisë!

-Ja që është, o grua e dashur. Vajzat e mia janë ndryshe, nuk janë si të tjerat, – ia pat babai duke qeshur, por vështrimin e kish të menduar. Kish merak si do pritej nga bashkëqytetarët e tij. Por tashmë vendimi ishte marrë.

Sofia kishte dëgjuar për Xhorxh Sandin, shkrimtaren franceze që vishej si burrë, e cila me kurajë sfidoi kohën dhe mendësinë. Babai i saj mund të mos kishte dëgjuar për atë grua shkrimtare dhe ajo nuk e pyeti kurrë. Por arti të zbulon ca shtigje, dhe të hapën ca rrugë, që të tjerët nuk mund ti gjejnë…

Ato ishin të parat vajza që filluan të ecnin me siguri në fushën e artit të madh, pikturës. Gjithashtu, ato ishin të parat vajza që mësuan të ngisnin biçikleta nëpër rrugët dhe rrugicat e qytetit. Përplasej ndonjë dritare nxitimthi pas tyre hidhej në ajër ndonjë sharje dhe pëshpërimë pezmatimi. Qyteti tinëzisht përgjonte, i përgojonte, mërmëriste, por dhe priste. Çfarë po ndodh me këto çupa të zografit, mos janë të shkrehura, të pacipa, që guxojnë e bredhin me pantallona dhe u hipin biçikletave!? Ç’po ndodhte vallë, mos u prish bota!

Por ato vajza ishin shembulli i përkushtimit dhe sakrificës. Me biçikleta shkonin në punë dhe me to shëtisnin nëpër rrugët e qytetit. Për më tepër, hipnin si djemtë majë skelave në kishat e reja, për të pikturuar basoriliefë, shenjtorë dhe perëndi. Të udhëhequra nga babai i tyre i qetë dhe pa fjalë.

Veprimet e saj dhe të motrave ishin krejtësisht të pazakonshme për kohën dhe mundësinë. Ato nuk e bënin prej qejfit, por prej nevojës, të fitonin kohën dhe bukën e gojës. Qytetarët shqyen sytë të befasuar me surprizën e zografit, dhe të çupave të tij të veshura si burrat. Ndërkohë ato vazhdonin të kacavirreshin nëpër skela dhe pikturonin në praninë e vazhdueshme të kalimtarëve të qytetit, ku të gjithë e njihnin njëri tjetrin. Një qejfli ngriti sakaq këngën:

Nuk ka si bukuroshet tona,

Janë si drita,

Të veshura me peliçeta,

Hipin në skela dhe biçikleta.

Babai i saj qe i ndërgjegjshëm për hapin delikat por të vendosur që hidhnin në jetë vajzat e tij. Ai e dinte mirë se nuk ishte një fjalë goje të nxirrje çupat nëpër rrugët e qytetit veshur me pantallona. Të kacavirreshin nëpër skela, të pikturonin mes kalimtarëve të shumtë. Babai i saj përgjatë gjithë jetës së tij e kish përballuar me guxim dhe vendosmëri. Ai ishte artist, piktor dhe ndryshe nga të tjerët. Prandaj dhe ato duhej të mësoheshin me të njëjtën ndjenjë, përgjegjësi dhe civilizim. Me ndjenjë krenarie çka bënin dhe përgjegjësi qytetarie çka vepronin. Babai në vite u dhuroi bashkëqytetarëve ikona mjeshtërore, u pikturoi kisha, ku shkonin faleshin dhe shpreheshin. Të gjitha këto përbënin fillesën e rëndësishme të mirësisë. Dhënies çka mund të japësh të tjerëve. Sepse do vijë një ditë, do të kuptojnë dhe vlerësojnë. Përgjegjësia personale dhe familjare u përkiste atyre, për të krijuar vepra të bukura emancipuese shoqërore.

Gjithsesi. E gjithë veprimtaria e fisit të saj, në breza, por dhe e familjes, motrave, ishte një sfidë dhe përballim, që kishte në thelb një farë sakrifikimi. Një dashuri të vështirë e të ndërlikuar me karakter emancipues ndaj vetes dhe bashkëqytetarëve.

Kur qyteti dremiste, nën petkun e muzgut. Hamejtë dhe tellalli thërrisnin që në pikë të mëngjesit dhe vendi hiqej mos e këput. Ajo dhe motrat e saj bënë hapa të madha, si rrallë të tjerë. Nga muret e kishave e të manastireve që pikturonin, shkuan me dinjitet me veprat e tyre në muret e galerive të artit. Në muret e shtëpisë së saj dhe nëpër galeritë artit anë e kënd vendit varen me dinjitet pikturat, portret dhe peizazhet. Ajo mendonte se me pikturat e saj kishte vënë një tullë modeste në godinën e madhe të artit dhe të kulturës. Ndërsa dikush me çiltërsi i kishte thënë:

-Sofi, duhet ta dish mirë, pikturat e tua janë një kolonë e rëndësishme në godinën e artit.

Ajo kishte buzëqeshur me modesti. Ajo, të motrat dhe familja e saj ishin munduar të bënin më të mirën, në shërbim të vendit të artit dhe të kulturës…

I kujtohej kur bëri kompozimin e demonstratës së parë dhe në qendër, vendosi njeriun që u vra. Që hëngri plumbin e parë. Dikush me indiferentizëm i tha:

‘Sofi, mendoj të vësh në qendër të kompozimit tënd figura që sot janë të rëndësishme e në pushtet, po të duash të fitosh pikë. Ky i gjorë ish veçse një shakaxhi. Doli të shiste sheqerka, e rrëmbeu turma dhe plumbi e mori rastësisht, e vrau.

Sofia e vështroi me dashamirësi dhe i tha:

-Vetë historia është grumbull rastësish në dukje të rëndomta. Prandaj dhe i vrari është një pjesë e rastësisë që quhet histori…

Sofia largoi me vështirësi jastëkun që kishte nën shpinë dhe e vendosi poshtë nën kresë. Ndjehej tmerrësisht e lodhur por shpirtërisht e çlodhur. Dielli shkëlqente dhe natyra dukej sikur këndonte. Lulja ishte në degë dhe era e lëkundte lehtë.

-Uh, ç’ ditë e vështirë sot për mua. Më shastisi kokën pacienti i dhomës përballë,- hyri në dhomë duke u grindur Dina, infermierja gjoksmadhe, vetulltrashë, me nishan të zi, shtoi:- Ka gjithë ditën që ankohet, bërtet, kërkon oksigjen. Ku ta gjej unë oksigjenin kur vetëm një bombol me be është në gjithë pavijonin.

-Vetëm një oksigjen paska në gjithë këtë pavijon? – e pyeti si fajtore Sofia. Me vete shtoi, dhe këtë tub me oksigjen e paskam privilegj ta kem vetëm unë!

Infermierja luajti kryet në shenjë pohimi. U vërtit si kot një copë herë nëpër dhomë. Qëndroi përpara dritares dhe vendosi duart në gjoks.

-Ua, paska një lule atje në degë! Nuk e kisha vënë re,- ia bëri e habitur, pastaj shtoi:- Të them të vërtetën ai pacient është shumë rëndë.

-Jepi oksigjenin tim,- i foli ultas Sofia.

Dina, infermierja u kthye dhe fërkoi nishanin e zi. Qëndroi pranë shtratit të saj dhe e vështroi gjithë habi.

-Po ti si do bësh pa oksigjen?- E pyeti.

-Më duket sikur ndjehem më mirë,- foli ultas Sofia dhe mbylli sytë.

-Sofi, je e sigurt çka thua?! – e pyeti përsëri Dina, infermierja. Dhe lëvizi shpatullat me indiferentizëm.

-Po.

Sofisë i dukej sikur vërtet ndjehej më mirë, por ndërkohë i bëhej sikur trupi po i shkrihej. Dina, infermierja iku së bashku me tubon e oksigjenit. Dhoma dhe korridori i spitalit dergjeshin në qetësi. Zëri i lartë, ankues i burrit të sëmurë në dhomën përballë ishte fashitur. Asaj iu bë sikur me qindra piktura i lëviznin përpara syve, portretet që i donte aq shumë: ‘Portret gruaje me shall’, ‘Portret plaku’ ‘ Autoportret’ etj, të tjera.

Hapi sytë dhe vështroi tavanin e bardhë, diku në qoshe të dhomës dalloi një pezhishkë dhe merimangën që po kacavirrej me nxitim nëpër fillin e saj. Nuk donte të kthehej nga dritarja. Le të mbante në memorie imazhin e lules në degë dhe të fluturës krahëshkruar mbi të. Merimanga mbërriti në rrjetën e saj. Befas u lëshua poshtë mbajtur pas një filli. Sofia largoi sytë prej aty. Sytë i digjnin në cepa. Bëra mirë që i dhashë atij njeriu të panjohur bombolën me oksigjen, mërmëriti.

Megjithatë, Sofia me ngadalë ktheu kryet majtas dhe vështroi përtej dritares. Më në fund lulja dhe fletët e saj ishin shkërmoqur, kishin rënë prej degës. Ato ishin përzierë me gjelbërimin e tokës. Dega e njomë, e brymtë, lëkundej lehtë, si fajtore dhe gjethet e gjelbra fërfërinin.

Sofia u çudit, si nuk e pat ndjerë erën që kishte fryrë përjashta, kur koha ishte aq e kthjellët. Vërtet të ketë fryrë erë përjashta, apo i kishte ardhur koha që petalet e lules të shkundeshin dhe të binin?

Dhe jeta e artistit, njeriut, është si ajo lulja delikate, në degë, ia bëri Sofia me vete. Qepallat po i rëndoheshin gjithnjë e më tepër, derisa iu mbyllën. Në vatërzat e syve lagështia përvëluese po bëhej e padurueshme. Por sytë nuk mund ti hapte…Lulja dhe jeta. Jeta dhe lulja, përsëriti si në jerm..

Fare pranë ndjeu zëra. Me siguri duhej të kishin ardhur të dashurit e saj, burri Akile dhe djemtë; Jani dhe Vangjushi. Kur shkuan në shtëpi dhe erdhën? A mundën të flinin? Djemtë janë të rinj dhe gjumi i çlodh u bën mirë…

Ata po i flisnin, i fshinin ballin, i fërkonin duart, një tjetër i ledhatonte flokët. Dukeshin të shqetësuar. Përse shqetësoheshin, ajo ishte mirë, shumë mirë. Nuk ndjente asnjë dhembje në trup! Sofia bëri të lëvizte qepallat, të hapte sytë. Ç’ishte kjo peshë e rëndë, e pamëshirshme mbi qepalla?! Hiqu tutje, më lër të shoh.

Sofia u përpoq tu buzëqeshte, por lëkura i dukej sikur qe e tendosur. Ajo lëvizi buzët për tu thonë, se i donte shumë dhe të mos bëheshin merak. Gjithçka do të kalojë, jam më mirë. Me të vërtet jam shumë mirë. Dikush e puthi lehte në buzë, ndjeu lagështinë e njohur. Me siguri duhej të ishte Akili, i shoqi. U fërgëllua. Kishin kaluar së bashku një jetë të mrekullueshme, artistësh. I dashur, për mua ke qenë gjithçka dhe të dua fort, fort. Nuk mjafton një jetë për të jetuar së bashku. Vallë e dëgjoi Akile. Sigurisht që duhet ta ketë dëgjuar, sepse i foli shpirti. Sa zhurmë që ka përreth. Iu duk sikur e kthyen në brinjë dhe i bënë gjilpërë. Por ajo nuk ndjeu gjë. Të dashurit e saj vazhdonin të fërkonin duart, ti fshinin ballin dhe ti ledhatonin flokët…

Donte ti falënderonte. Nuk pati kohë. Rreth e përqark shihte ngutje. Përse vrapon kjo kohë aq shpejt! Iu bë sikur po e thërrisnin prindërit, babai Vangjeli, si gjithnjë i përlyer fund e krye me bojëra, në këmbë, si një sfinks dhe motra e vogël Antoneta…

Iu bë sikur përsëri mbi qerpikë iu ndeh një perde e gjelbër, me ngjyra fosforeshente. Shelgje të vjetra, lotues pranë një lumi të turbullt dhe ca re të mëdha si gjirafa, qafëgjata, me kokat e vogla, në të verdhë të fortë, iknin me vrap drejt një shtegu të ngushtë, humbëtirë. Perdja transparente lëkundej prej erës dhe ishulli magjik lundrues po humbiste mes shelgjeve të thyera, të sakatuara, të shkaktuara prej rëndesës së shiut të akullt… Më pas ndjeu një dritë të fortë, vezulluese dhe më pas mijëra shkëndijime shumëngjyrëshe që përhapeshin ngado. Disa duart po e ngrinin ngadalë, butë. Gjendej krahëhapur. Ndjehej shumë e lehtë, si pupël. Iku ngadalë, u ngrit mes vezullimeve…

Pas dy orësh në dhomën përballë, vdiq dhe ai burri me tubon e oksigjenit në gojë…

*Novelë Kushtuar piktores Sofia Zengo Papadhimitri/