LETERSI – Page 261 – Dielli

Prej përtej dallgëve vjen idhnake fjala

January 25, 2016 by dgreca

(Triptik për Faik Konicën)

Nga Anton CEFA*/

Kritika/
Prej përtej dallgëve vjen idhnake fjala./
Ndërgjegjja e kombit shkundet,/
Kah turmën me zulu e zallahi/
Mundshton, godet, shpotit./

Turmën me zulu e zallahi!/

“Nuk jeni Zululand,/
Por Kopsht shkëmbor n’lulëzim,/
Lexoni në Trumpetë, në Diell e n’Albani!”

Prej përtej dallgëve vjen idhnake fjala.

Mohimi

Si një afishe vdekjeje
Shpallet mohimi :
“Im bir ti s’je.”

Sa kob!
Mbi dhimbjen lak të kombit
Rri pezull frika.
S’i skuqet fytyra turpit,
Krimit s’i dridhet dora,
S’i erret nata tmerit.

“Im bir ti s’je.”
Sa kob!

III

Apoteoza

Ajrin dalldisë me erna jaseminësh
e krizantemash
begatojnë eshtnat – si lutjen mbramja.

Qiellnajesh të shpërbamë nga era
Homazhet e Atdheut i rrinë kunorë.

*(Shkrue me rastin e dërgimit të eshtrave të Konicës në Atdhe).

VEPRA E KADARESË E SHKRUAR GJATË DIKTATURËS KA QENË VEPËR ME TIPARE DISIDENTE

January 25, 2016 by dgreca

Në kuadrin e 80-vjetorit të lindjes së shkrimtarit/
Nga Thanas L. Gjika- Massachusetts/
Ismail Kadareja ka qenë shkrimtari ynë më i talentuar, më prodhimtar dhe më i lexuar i kohës së diktaturës. Madje ai vijon të jetë shkrimtari më prodhimtar dhe më i lexuar edhe sot, njëzet e pese vjet mbas shkërmoqjes së diktaturës, kur kanë dalë dhe shkrimtarë të tjerë shumë të talentuar si Visar Zhiti, me problematikë, tematikë e stil krejt të ndryshëm prej tij. Mbas përkthimit të veprave të Kadaresë krahas frëngjishtes dhe në gjuhë të tjera të huaja, ai ka marrë disa çmime të rëndësishme ndërkombëtarë dhe po bëhet një nga autorët më të kërkuar e më të vlerësuar në plan botëror.
E madhërishmja e këtij shkrimtari gjatë periudhës së diktaturës është se, ai krijoi vepra me tipare disidente në një kohë, kur disidenca si dukuri nuk lejohej dhe dënohej shumë rëndë deri në zhdukje fizike.
Në shtetet diktatoriale komuniste, partitë-shtet luftuan që të planifikonin ashtu si për prodhimin bujqësor, blegtoral e industrial edhe për atë letrar e artistik. Këto parti sipas porosive të V. I. Leninit i kthyen krijuesit në punëtorë për krijimin e kulturës, letërsisë dhe artit socialist. Partia shtet planifikonte zhvillimin e letërsisë e të artit zyrtar me krijues të paguar prej saj, të cilëve ua mbulonte shpenzimet e botimit, të përkthimit e të botimit në gjuhë të huaja. Në këtë proces, këto parti, për të maskuar shtypjen e vërtetë, zbatonin dhe një farë plani për një politikë gjoja tolerance.
Si është shprehur Visar Zhiti në veprën studimore “Panteoni i Nëndheshëm, ose Letërsia e Dënuar”, dikujt i jepej më shumë racione lirie, si racionet e bukës, djathit, mishit, etj. E dinte partia se kujt t’i jepte një, dy, ose tre racione lirie. E nëse ky krijues e tejkalonte racionin e tij të lirisë, ndëshkohej. Disave, që ishin jashtë kësaj liste, u merrej dhe racioni bazë i lirisë që u takonte. Ata ndëshkoheshin, jo rrallë dhe me marrje të jetës, për t’u përdorur si gogol për trëmbjen e krijuesve të tjerë e të mbarë popullit.
Kështu po ta shohim procesin letrar të krijuar gjatë diktaturës shqiptare mund të bëjmë një farë ndarjeje për shumë prej krijuese, por Ismail Kadareja, si do ta shohim më poshtë, është një fenomen letrar që i doli partisë shtet nga skemat e saj.
Zakonisht quhen krijues disidentë ata krijues, të cilët u kundërvihen hapur me vepra artistike, ose me fjalime politikës e bëmave të qeverive jodemokratike ose diktatoriale, ku ata jetojnë dhe si pasojë janë dënuar me pushkatim, varrje, burgim, internim dhe mohim të së drejtës së botimit. Në letërsinë tonë të kohës së diktaturës, për nder të letrave shqipe, kemi pasur krijues disidentë që u pushkatuan si Genc Leka e Vilson Blloshmi, që u varrën si Havzi Nelaj, që u dënuan me burgim si Astrit Delvina, Kasem Trebeshina, Pjeter Arbnori, Jorgo Bllaci, Visar Zhiti, Maks Velo, Zydi Morava, etj, etj dhe shkrimtarë disidentë që e zhvilluan krijimtarinë e tyre pasi u larguan prej Shqipërisë para nëntorit 1944 si Ernest Koliqi, Vasil Alarupi e Isuf Luzaj dhe shkrimtarë që lulëzuan si krijues disidentë pasi u arratisën prej Shqipërisë komuniste si Martin Camaj, Arshi Pipa, Sami Repishti, Bilal Xhaferi, etj.
* * *
Kadareja shkroi në rininë e tij mjaft poezi e ndonjë roman si Dasma, etj me lavdërime ndaj rregjimit komunist, më vonë disa poema si Shqiponjat Fluturojne Lart dhe Vitet 60-të, ku glorifikoi partinë. Kjo shpjegohet nga fakti se ai vinte nga radhët e shtresave të ulta të shoqërisë, të cilat në dekadat e para të rregjimit komunist përfituan prej reformave të tij ndaj e përjetuan instalimin e këtij regjimi si fitore dhe nuk ushqyen mendim kritik ndaj asaj që po ndodhte në të vërtetë.
Kadareja bëri një hap të lavdërueshëm kur hartoi e botoi tregimin Gjenerali i Ushtërisë së Vdekur më 1963, e pastaj të romanit me po këtë emër më 1964. Këtu ai vuri si figura qendrore të veprës një gjeneral e një prift italian dhe jo heronj pozitivë, komunistë a ndonjë sekretar partie. Kjo dëshmoi se artistikisht ai kishte rezerva dhe po rebelohej ndaj metodës së realizmit socialist. Kjo ishte një shprehje artistike e frymës të tij kundërshtuese ndaj regullave të realizmit socialist.
PPSH-ja mbas ndarjes nga Moska, pra nga vendet e kampit socialist, ndodhej në një gjendje krize dhe izolimi. Veprat letrare të shkrimtarëve shqiptarë që kishte përkthyer në gjuhë të huaja nuk pëlqeheshin askund. Në të tilla kushte ajo pranoi që përkthimin në frëngjisht të romanit Gjenerali i ushtërisë së vdekur bërë prej Isuf Vrionit, ta botonte e ta dërgonte në Francë. Këtë veprim ajo e bëri sipas psikologjisë së vet, jo për të popullarizuar autorin në botën Perëndimore, por për t’i treguar kampit socialist dhe botës Perëndimore, se arti dhe letërsia në Shqipërinë e shkëputur nga Moska po lulëzonte me nivel edhe më të lartë artistik.
Më tej, pasi ky roman u ribotua frëngjisht në Francë dhe autori u lejua të shkonte atje disa herë, ku pa nga afër një botë krejt tjetër nga ajo që kritikohej në shtypin shqiptar, Kadareja bëri hapa të rinj drejt pjekurisë ideore. Kjo pjekuri u manifestua në novelat Urra me tri harqe, Pallati i Endrrave, Pashalleqet e Medha, Qorrfermani, dhe në romanin Koncert në fund të Dimrit, etj, ku ai u shpreh kuptueshëm kundër deformimit shpirtëror që i bëhej njeriut nga sistemi diktatorial.
Duhet të pranojmë se ky autor me këto vepra i kishte tejkaluar racionet e tij të lirisë, dhe ky tejkalim ishte meritë e tij. Duan apo nuk duan ata që shkrujnë kundër Kadaresë, e vërteta është se ai iu imponua politikës së PPSH-së përsa i përket politikës së saj djallëzore të përdorimit të racioneve të lirisë.
Ky imponim ishte i ndryshëm nga imponimi që arritën disa persona si ingjinieri i mekanikës bujqësore Mërgim Korça, përkthyesi Isuf Vrioni, etj. Këta arritën ta detyronin diktatorin që të ndërhynte për t’i vlerësuar ai personalisht, vetëm në saje të aftësive të tyre dhe nevojave të vendit. Për ing. Mërgim Korçën, me baba të vdekur në burg dhe vëlla të arratisur në SHBA, Enver Hoxha ndërhyri t’i jepej titulli i lartë Punonjës i shquar i Shkencës, për shkak se zhvillimi i bujqësisë kishte shumë nevojë për aparaturat që projektonte dhe zbatonte ky ingjinier. Kurse Isuf Vrionit të dalë nga burgu i besoi përkthimin e veprave të veta në frëngjisht. për shkak se donte që veprat e tij të përktheheshin e botoheshin në frëngjisht në nivel sa më të lartë gjuhësor.
Ismail Kadareja; përveç aftësive personale si krijues me nivelin më të lartë artistik, përveç nevojave të mëdha që kishte partia shtet për të përmirësuar imazhin e saj përpara botës (sikur ajo u kishte dhënë liri krijuesve të talentuar të shpreheshin lirishtit); pati dhe një avantazh që nuk e patën shkrimtarë të tjerë. Ai pati paguar një haraç të madh me romanin Dimri i Madh, ku glorifikoi figurën e Enver Hoxhës. Dënimi i Kadaresë do të sillte si pasojë edhe dënimin, djegien e kësaj vepre, e për të mos ndodhur kjo, diktatori i vdekur për lavdi, u detyrua të vinte veton për të mbrojtur Kadarenë nga sulmet e Sigurimit e të përgjuesve vullnetarë, që kapnin e raportonin gabimet e tij.
Kur Anastas Kondoja i shkoi me ankesa kundër Kadaresë, diktatori ia preu shkurt: Më lodhët më këtë djalë. Kjo përgjigje donte të thoshte ta linin rehat e të mos e shqetësonin më për Kadarenë, sepse ai i duhej partisë…
Natyrisht ky imponim i Kadaresë ndaj diktatorit e diktaturës, duke fituar më shumë racione lirie se krijuest e tjerë, nuk përbën disidencë të mirëfilltë, mbasi lufta e tij ishte e kufizuar vetëm kundër krijimit të çnjeriut, Lajfenit shqiptar. Një dalje e hapur e shumëplanëshe kundër politikës së partisë shtet, patjetër do të sillte edhe dënimin e Kadaresë si disident, sepse disidenca e mirëfilltë ishte e palejueshme për partitë shtet të botës komuniste e aq më tepër për diktaturën shqiptare që shquhej për egërsinë e saj.
Hartimi dhe botimi I veprave me tipare disidente, duhet pranuar se ishte maksimalja e mundshme që mund të arrihej në Shqipvrinë e asaj kohe, më tej vinte shkatërrimi. Faktin që vepra e Kadaresë e krijuar gjatë regjimit komunist nuk është vepër disidente e ka pranuar dhe shpallur disa herë vetë ky autor. Vepra Nga një Dhjetor në Tjetrin, ku autori i kërkonte Ramiz Alisë diktatorit pasardhës, që të përmirësonte disa aspekte të jetës pa mohuar socializmin si sistem të gabuar, tregon se Kadareja deri në tetor të vitit 1990 nuk kishte pasur bindje politike kundërsocialiste, pra nuk kishte bindje disidente ndaj regjimit komunist, ai kishte vetëm pakënaqësi të pjesëshme.
Kjo ngecje e autorit tonë më të talentuar e më të guximshëm vetëm në kuadrin e tipareve disidente, vetëm në shprehjen e disa pakënaqësive të pjesëshme, është njëherazi edhe shprehje e gjendjes shumë të trembur, të izoluar e të nënshtruar të mbarë shoqërisë sonë. Goditjet e njëpanjëshme shfarrosëse ndaj elitës intelektuale klerikale e laike kundërkomuniste që nga nëntori i vitit 1944 e në vijim, dënimet e herëpashrëshme për një fjalë goje me burgime, bashkë me propagandën e fuqishme të shtetit diktatorial, kishin krijuar një atmosferë mbytëse dhe frikë të madhe. Brezi i ri i formuar nëpër shkollat e vendit, për më keq akoma dhe ata që ishin krijuar në botën Lindore, ku kishin shijuar disa liri më të mëdha se në Shqipëri, ishin pajtuar me këtë gjendje mbytëse. Madje ishte bërë sundues mendimi se ishte e moralshme të nënshtroheshe e të mbyllje gojën, sepse nuk mund t’i bihej murit me kokë, se një dallëndyshe nuk e sillte dot pranverën. Shkrimtarët e formuar paraluftës në botën Perëndimore dhe që kishin mendime disidente ishin mjaft të moshuar jetonin disi të mënjanuar. Ata nuk krijuan shoqëri të afërt me Ismail Kadarenë, nuk i shprehën atij rezervat e tyre ndaj sistemit socialist, pa le mendimet kundër. Përjashtim bën këtu vetëm Lazgush Poradeci, i cili gjatë një takimi i tha me të qeshur, por natyrisht dhe me qortim: Si je o nimfa e përkëdhelur e Partisë! Por një shaka qortuese ishte vetëm një shaka qortuese dhe nuk mund ta ndihmonte Kadarenë për një formim kundër regjimit. Për më tepër ajo nuk u përsërit me qortime të tjera e biseda kritika ndaj socializmit si sistem politik shoqëror.
Pra një disidencë, si fenomen politiko-shoqëror dhe artistik, që shfaqet me kundërshtim të hapur ndaj politikës së regjimit në fuqi, ka munguar në veprën e këtij autori dhe ata që bëjnë përpjekje për ta gjetur atë gabojnë. Këtë gabim e kam bërë edhe unë në kumtesën që mbajta me rastin e festimit të 65-vjetorit të këtij shkrimtari, organizuar prej të paharrueshmit Anthony Athanas në Pier Four Restorant, Boston MA, (botuar në Illyria N.Y, 2001, 30 janar, faqe e mesit).
Në kushtet e diktaturës tepër të egër shqiptare, krijuesit u detyruan të ishin shumë të përmbajtur e të kujdesshëm. Në këtë rrugë, që duhet quajtur rruga e pajtimit me politikën zyrtare, ecën shumica e krijuesve shqiptarë, sidomos ata që ishin pjellë e shkollës socialiste. Këtë fakt e ka pranuar me guxim qytetar vetë Kadareja te skica Prometeu ribotim i vitit 1992 ku ai i shtoi kësaj skice nënkapitullin Prometeu i Pajtuar, të cilën e kemi quajtur katarsa e Kadaresë (Gazeta Rilindja, Tiranë 1994, 25 maj, f.9 dhe “Illyria, N.Y. 2001, 30 Janar, faqe e mesit).
Natyrisht duhet të vemë në dukje se mjaft krijues u përpoqën t’i largoheshin pajtimit të plotë me politikën shtypëse të regjimit komunist. Dhe në këtë aspekt vepra e Kadaresë ka merita të mëdha, mbasi kjo vepër, më shumë se veprat e botuara të autorëve të tjerë, luftoi disa aspekte të politikës çnjerëzore të partisë shtet.
Në veprat e Kadaresë gjeje më shumë se kudo kritikë e zbulim të të metave të njerëzve të pushtetit. Edhe pse temën e ndaluar, atë të pasqyrimit të jetës në gulaget dhe në burgjet shqiptare, ky autor nuk e trajtoi, duhet pranuar se në veprat e tij u është dhënë vend më shumë se në veprat e autorëve të tjerë, klasave të përmbysura, të cilat janë trajtuar pa përbuzje, dhe jo pa dinjitet.
Ishte Kadareja ai që e formuloi socializmin luftë midis të aftëve e të paaftëve, ku të aftët lodhen të parët (Dimri i Vetmisë së Madhe). Pra, tërthorazi ai e shpalli socializmin një sistem shoqëror pa të ardhme, mbasi nuk stimulonte të aftët.
Ai krijoi universin e tij letrar me temë nga koha e Perandorisë Osmane për të trajtuar probleme të jetës aktuale shqiptare me nëntekst në pasqyrimin e jetës shqiptare nën sundimin obskurantist osman. Kështu ai, nga njëra anë sfidoi thirrjen e partisë për të pasqyruar në letërsi dhe arte realitetin socialist, nga ana tjetër i jepte tingëllim aktual shtypjes së personalitetit njerëzor që ishte kryer në shekujt e sundimit të rëndë osman, por që ishte aktual në gjysmën e dytë të shekullit të XX-të.
Autorët që krijonin brenda burgjeve dhe ata që krijonin letërsi sirtari jashtë burgjeve, edhe pse kishin brenda tyre trajtim disident të jetës shqiptare, nuk luajtën e nuk mund të luanin rol për edukimin e popullit, sepse veprat e tyre nuk u botuan e nuk qarkulluan midis lexuesve. Kurse vepra e Kadaresë, megjithëse nuk ishte vepër disidente e mirëfilltë, por vetëm me tiparet disidente duke luftuar kundër krijimit të njeriut të Ri të socializmit, kundër çnjeriut (Koncert në Fund të Dimrit), kundër ndërhyrjes së partisë në jetën personale të shqiptarit (novela Nata me Hënë ), etj, luajti rol të ndjeshëm në trimërimin e karakterit të shqiptarit. Pjesë të këtyre veprave mësoheshin përmendësh prej të rinjve.
Veprat më të mira të Kadaresë shërbyen si ushqim shpirtëror e artistik për shumë krijues të kohës të cilët të mbushur me guxim prej leximit të tyre, u përpoqën ta shpinin më tej cakun e racionit të lirisë që jepte partia shtet. Të tillë ishin Visar Zhiti, Genc Leka, Vilson Blloshmi, Havzi Nelaj, etj, të cilët e paguan guximin e tyre aq rëndë.
Faji kryesor që shkrimtarët dhe krijuesit tanë më të talentuar të kohës së diktaturës, nuk e kundërshtuan hapur regjimin, nuk duhet parë thjesht dhe vetëm si dobësi e karakterit të tyre, por edhe si pasojë e egërsisë së diktaturës shqiptare, e cila si askund në Evropën Lindore, jepte dënime kapitale edhe për shfaqje të vogla disidence.
Gjatë regjimit diktatorial në Shqipëri ndiqej politika e ndotjes së përgjithshme. Sejcili detyrohej prej regjimit të kryente veprime ose të thoshte gjëra të tilla, që edhe në kohën kur ky regjim mund të përmbysej, askush të mos kishte sy e faqe ta shante atë. Sa më të talentuar të ishin krijuesit, aq më të rafinuara merreshin masat për t’i njollosur edhe ata. Këtë politikë të ulët e kishte zbatuar partia shtet edhe ndaj Kadaresë. Edhe atë e kishte porositur të shkruante reportazhe e vepra lavdëruese për partinë e politikën e saj, me qëllim që po të përmbysej situata, t’ia përmendnin, si ia përmendin me të madhe shpesh herë kalemxhinjtë ishkomunistë e sigurimsa.
Për ta vijuar politikën e njollosjes ndaj Kadaresë e zgjodhën nënkryetar të Frontit Demokratik, organizatë pa asnjë pushtet. Po për këtë qëllim hafijet e Sigurimit pëshpëritën sikur ai i quajti Jashteqitja e kombit ata që u futën nëpër ambasadat në korrik të vitit 1990. Kjo shprehje nuk u botua prej vetë Kadaresë në asnjë artikull të asaj kohe, nuk u dëgjua në asnjë intervistë radiofonike a televizive të tij, madje autorësinë kadarejane të saj e ka mohuar dhe Dritero Agolli në një intervistë të tij para disa vitesh.
Kadareja, ndonëse gjatë viteve të diktaturës tha e shkroi dhe vepra haraci, ku lavdëroi partinë dhe diktatorin, pas vitit 1990, ndryshe nga shumica e krijuesve shqiptarë, pati kurajon qytetare që t’i njihte e t’i hidhte poshtë gabimet që kishte bërë nën trysninë e pushtetit diktatorial.
Kadareja, me arratisjen e tetorit 1990 fitoi pavarësinë dhe filloi të jetojë epokën e evoluimit të tij. Ky evoluim ideor e nderon qytetarinë dhe letërsinë shqiptare. Vlerësimi i ri që ai u dha mbas vitit 1991 figurave të shquara të kombit si Gjergj Fishtës, Ernest Koliqit, Bilal Xhaferit, etj, të cilët në kohën e diktaturës, nën presionin e propagandës së kohës, i kishte kritikuar, ose sulmuar, janë dëshmi e pjekurisë së tij qytetare, prej së cilës duhet të mësojmë të gjithë.
Si përfundim mund të themi se vepra më e mirë e Kadaresë e shkruar dhe botuar gjatë regjimit komunist nuk ishte një vepër disidente në kuptimin klasik të fjalës, por ishte një vepër me tipare disidente. Ajo nuk ishte një vepër antikomuniste, mbasi si e tillë nuk mund të botohej, por ajo e orientonte drejt lexuesin për të parë e vlerësuar si duhej shumë aspekte antinjerëzore të politikës së regjimit komunis. Ajo trimëroi mjaft krijues të rinj që kaluan në radhët e disidencës shqiptare.
Për këto merita që ka vepra e këtij shkrimtari aq të talentuar, sulmet që i janë bërë dhe i bëhen duke e quajtur poet oborri, shërbëtor i regjimit komunist, njeri me karakter të dobët, etj, nuk janë të drejta.
Kur vlerësojmë krijimtarinë e një shkrimtari duhet të marrim në konsideratë jo veprat e zakonshme, por kryeveprat e tij, kurse dobësitë e karakterit nuk duhen pasur parasysh dhe nuk duhen përmendur.
Po të shohim se kush e ka sulmuar shkrimtarin Kadare dhe veprën e tij këto njëzet e pesë vjet, mund të bëjmë këtë grupim:
Disa ish sigurimsa e ish komunistë, të cilët përfituan prej diktaturës e diktatorit poste e detyra të pamerituara. Këta duke mbetur nostalgjikë ndaj rregjimit komunist, urrejnë çdo njeri që shau e shan atë sistem shoqëror, pra urrejnë edhe shkrimtarin që e kritikon atë rregjim.
Disa shqiptarë të pakët, të cilët, po tregohen më osmanë se vetë turqit dhe po përpiqen të ngjallin dashuri për sulltanët e Perandorinë Osmane, njerëz të cilët i shqetëson kritika që Kadareja i ka bërë politikës antinjerëzore e antishqiptare të kësaj perandorie…
Disa shqiptarë të pakët që mendojnë se gjuha letrare shqipe me bazë toskërishten duhet mënjanuar e duhet zëvendësuar me një gjuhë te re letrare me bazë gegërishten. Duke qenë se Kadareja simbolizon shkrimtarin që i dha nivelet më të larta artistike gjuhës letrare mbi bazë toskerishten, ata nuk mund ta lenë pa e sulmuar ashpër për shkak të gjuhës së tij…
Ndonjë shqiptar mysliman fanatik, që nuk ia fal Kadaresë thirrjen për t’u kthyer te feja e të parëve, te feja e krishtere…
Me pak fjalë mund të themi se ata pak shqiptarë që sulmojnë Ismail Kadarenë duke u kapur pas dobësive të disa veprave ose të karakterit të tij bëjnë pjesë në radhën e krijuesve mediokër e ziliqarë, ose janë të lidhur e paguhen prej qarqeve të huaja antishqiptare…

Pak fjalë për një libër që meriton shumë

January 25, 2016 by dgreca

“Përkthimi – një histori pasioni” i Prof.Dr. Eshref Ymerit/
nga Dr. Andon Dede, Nju York/
Në një cikël emisionesh për historinë e Kinematografisë, që e pata ndjekur vite më parë, jepej një detaj tepër interesant e domethënës. Duke bërë fjalë për një dokumentar për peshkatarët, autori theksonte se ”ai peshk që ju hani në restorant apo në shtëpi, në një mjedis komod dhe e shijoni për shtatë palë qejfe, ndofta as që ju shkon në mëndje se sa mund e djersë është derdhur, për të përfundar ai peshk tek pjata juaj…”. Dhe autori, përmes një retrospektive, kthehej tek gjuetia e peshkut në një ditë jo të zakonshme, por në një det me dallgë e stuhi që e bënte peshkimin aq të vështirë sa që të rrezikonte dhe jetën e peshkatarëve. Më pas ai tregonte rrugën që bënte peshku i zënë deri sa përfundonte tek pjata jonë.
M’u kujtua kjo histori tek po lexoja librin e Prof. Dr. Eshref Ymerit, botuar tani vonë, me një titull tepër tërheqës: ”Përkthimi, një histori pasioni”.
Lexuesi, me të drejtë, mund të habitet nga kjo përqasje: e ç’lidhje ka peshkimi me përkthimin? Në vështrim të parë edhe unë bashkohem me të. Por, më lejoni ta shpalos deri në fund idenë që më lindi nga përqasja e mësipërme. A nuk kënaqemi dhe ne, tek lexojmë një roman, përmbledhje me poezi apo tregime, në mos dhe çdo libër të ndonjë fushe tjetër dhe, ndofta, jo për fajin tonë, as që na shkon ndër mend se atë kënaqësi po na e jep jo vetëm autori por dhe ai që e ka sjellë aq bukur, natyrshëm në gjuhën tonë sa ne jo vetëm që e kuptojmë plotësisht por dhe e shijojmë estetikisht. Për hir të së vërtetës duhet thënë se jo gjithmonë i jemi mirënjohës edhe përkthyesit krahas autorit, ndonëse ai, për të na e sjellë në gjuhën tonë, ka derdhur mund e djersë, në mos sa ai peshkatari në dallgë e stuhi, por shpirtërisht e mendërisht, është lodhur e cfilitur jo më pak se ai. E, pra, me punën krijuese por dhe të vështirë e të mundimëshme të përkthyesve, pse jo dhe me heroizmin e heshtur të tyre, na njeh libri i sipërcituar. Autori shkruan diku se : “njëlloj siç njohim arrtistin e madh në secilin prej roleve që ai luan, po ashtu edhe në çdo vepër të përkthyer gjejmë se cili është përkthyesi i shquar që domosdoshmëisht duhet të jetë një mjeshtër i vërtetë i fjalës artistike me artin që prodhon pena e vet.” Më tej ai shtjellon bindshëm idenë se për një përkthim cilësor është e domosdoshme jo vetëm zotërimi mjeshtëror i gjuhës burimore por dhe i shqipes, çka nënkupton njohjen me themel jo vetëm të pasurisë leksikore por dhe të strukturës gramatikore të të dyja gjuhëve, të cilat mund të mos kenë përputhje me njera tjetrën.Ajo çka mund të shprehet me mjete morfologjike në një gjuhë, në tjetrën mund të kompensohet me mjete leksikore.
Por, ky aspekt i përkthimtarisë është vetëm njera nga trajtesat e shumta që përmban libri. Autori e ka parë këtë veprimtari intelektuale në shumë plane e prerje, horizontale e vertikale. Ai e nis shtjellimin e kësaj teme që nga orgjina e lashtë, si lindi vetë termi përkthim, si një nga llojet e hershme të veprimtarisë së njeriut dhe, kapitull pas kapitulli, vjen deri në ditët tona. Ndërkohë që je duke lexuar librin, ti iu je përgjigjur një sërë pyetjeve që edhe mund t’i kesh pasur që më parë në mëndje apo që t’i ofron vetë autori si fjala vjen, pse lindi nevoja e përkthimit; sa lloj përkthimesh kemi; a ka dallim midis përkthimit të një vepre artistike dhe të një tjetre tekniko-shkencore, të biznesit e të tregëtisë, diplomacisë apo të gazetarisë e të publicistikës. Po në vetë letërsinë artistike, a përdoren të njëjtat mjete e rrugë për të sjellë në gjuhën tonë prozën e poezinë? A e vlen të ripërkthehen veprat e përkthyera tashmë, qoftë dhe nga mjeshtër të shquar të fjalës shqipe, si Fan Noli, Mitrush Kuteli, Skënder Luarasi e plot të tjerë? Parë në këtë prizëm libri, krahas kënaqësisë që të jep të pasuron edhe me një informacion të bollshëm. Për të qënë sa më bindës autori nuk mjaftohet thjesht me shpalosjen e mendimevet të veta por iu hap derën dhe krijuesve e përkthyesve të tjerë për të plotësuar sa më gjerë e sa më thellë përgjigjet për pyetjet që shtruam më sipër e për shumë të tjera që gjallojnë në faqet e këtij libri.
Do të mjaftonte gjithë sa thamë më lart për të përligjur botimin apo dhe leximin e tij. Por, po ta linim me kaq do të bënim një mëkat të madh se libri përmban dhe shumë e shumë informacione e trajtesa të tjera, njera më interesante se tjetra. Autori përveç shtjellimit teoriko-shkencor të kësaj veprimtarie të vyer intelektuale e sheh atë edhe në një sërë planesh psiko-sociale. Ai ndalet gjerësisht tek puna kolosale, po, po e përsëris, kolosale e një brezi të tërë përkthyesish që kanë sjellë në gjuhën tonë kryevepra botërore, jo vetëm të letersisë artistike por dhe politiko-shkencore-shoqërore dhe që jo vetëm nuk u shpërblyen materialisht për atë stërmundim prej sizifi por, për arsyet që merren me mënd nga ne që e kemi jetuar atë kohë, emri i tyre nuk është vënë as në ballinën e shumë e shumë botimeve voluminoze. Le të përmendim, fjala vjen përktheysit e veprave të klasikëve të Marksizëm-Leninizmit. Mos e paragjykoni nga përmbajtja apo konotacioni i keq që mori kjo rrymë e shkencave shoqërore me dështimin e utopisë komuniste. Por, a e merrni dot me mend se ç’punë e madhe është bërë për të sjellë në gjuhën tonë vepra të tilla si “Kapitali”, “Teoritë e Mbivlerës” e plot të tjera, kur edhe terminologjia e përdorur në to thuajse mungonte fare. Parë në këtë prizëm, autori, që është edhe vetë një përkthyes i njohur, i bën një homazh të shkëlqyer atij brezi që punoi pa u lodhur, me sakrifica të mëdha, për të pasuruar fondin e literaturës tonë politiko-shoqërore, apo dhe atë të terminologjisë përkatëse. Është kjo arsyeja që autori, këtë libër, siç e pohon vetë që në faqet e para të tij, ua blaton “të gjithë atyre Njerëzve të Shquar të Kombit Shqiptar, që ia kushtuan jetën artit të përkthimit, duke dhënë një kontribut të paçmueshëm për pasurimin e kulturës sonë kombëtare me thesare të kulturës botërore, paçka se disave prej tyre, si pasojë e luftës së klasave që e ushtroi me aq dhunë diktatura komuniste, ose thjesht për tekat autoritariste të kësaj të fundit, emrat nuk u figurojnë në ballinat e veprave të përkthyera dhe ata mbetën heronj të heshtur.” S’ka si të mos ndjesh dhimbje në shpirt kur lexon një nga rrëfimet e sjella në libër të një koleges së tyre, Violanda Canko: “Fatkeqësia është se ndokënd nga përkthyesit e përkryer të asaj kohe, e ndesh rrugës, të katandisur mos më keq, në një pleqëri të mjerë ekonomikisht dhe të mbaruar shpirtërisht.”
Me shumë interes janë dhënë nga autori apo dhe nga ata që ia kanë përcjellë atij mbrest e tyre, portretet e shumë përkthyesve të shquar, duke nisur me Gjon Shllakun që solli në shqip “Iliadën” e Homerit, e deri tek Isuf Vrioni që përktheu në frengjisht Kadarenë.
Por, edhe me këtë parantezë që bëmë nuk i treguam gjithë shtigjet që ka çarë autori për të plotësuar tablonë e përkthimtarisë në vendin tonë. Jo pa qëllim e theksojmë këtë aspekt se ne, ndryshe nga tërë bota, edhe në këtë fushë kemi specifikën tonë. Brezi im nuk e ka vështirë ta marrë me mend se përse e kemi fjalën. A ju kujtohen veprat “madhore” të diktatorit që përktheheshin e botoheshin në tërë ato gjuhë të botës? Me siguri që iu kujtohet por jo të gjithë e dinë se si është punuar për to dhe sa kanë kushtuar. Në libër jepet një tablo e saktë dhe e plotë e tërë asaj pune të jashtzakonshme që kanë bërë përktheysit e Shtëpisë Botuese “8 nëntori” për t’i përkthyer ato jo më nga një gjuhë e huaj në shqip por në drejtim të kundërt. Vetëm kush është marrë sadopak me të tilla punë mund ta kuptojë se sa e mundimëshme ka qënë ajo. Jo vetëm kaq, por siç vë në dukje autori, mjaft prej atyre “veprave të shquara”, duhet të përktheheshin shumë shpejt se “mezi i priste proletariati botëror e marksist-leninistët në tërë rruzullin për t’u njohur me përvojën e shkëlqyer shqiptare dhe me mendimin teorik të udhëheqësit të shquar ku i pat drejtuar sytë gjithë bota”. Ato vepra, thekson autori, duhet të përfundonin në duart e antarëve të grupeve dhe të partive M-L, të cilat kishin për mision të “zgjonin proletariatin botëror për tu çuar peshë në këmbë që të hidhej në revolucion, për të marrë pushtetin me grykën e pushkës.” Pohime të tilla janë njëkohësisht tragjike e komike kur mendon se sa mund e djersë është derdhur për to e, bashkë me to dhe paret e një populli ekstremisht të varfër që s’ngopej as me bukë. Kujtojmë me këtë rast, se ato libra u botuan me letër shumë të shtrenjtë, me kapak të fortë e me lidhje speciale, pra bëhet fjalë për miliona e miliona dollarë. Tragjizmi merr përmasa edhe më të mëdha kur njihesh me fatin e tyre, shumica e të cilave, në mos të gjitha, përfundonin në koshin e plehrave.
Duke qënë shef i asaj redaksije, autori ndjen keqardhje për atë punë që i qe ngarkuar. Ja si shprehet ai: “Më vjen keq për kolektivin e redaksisë që punonte duke gogësitur mbi makinat e shkrimit, që raskapitej me orar aq të stërzgjatur dhe në fund të pesëmbëdhjetëditëshit, (siç paguheshin rrogat asokohe), nuk merrte asnjë shtesë mbi rrogën. Ajo ishte një grabitje e pastër e punës intelektuale, të cilën, përveç mohimit të mbishpërblimit material, shteti e shoqëroi edhe me mohimin e pronës intelektuale, duke mos lejuar shënimin e emrave të përkthyesve dhe të redaktorëve në ballinat e librave të përkthyer.”
Por autori nuk bije në pozita qaramane, por sheh me objektivitet dhe anën tjetër të medaljes se, siç thotë një fjalë e urtë, çdo e keqe e ka dhe një të mirë. Mund të them me bindje të plotë, – pohon ai, – se puna në atë Redaksi ka qënë një “kudhër” e vërtetë, një “universitet i dytë”, siç e quan me shumë të drejtë përkthyesi i njohur Edmond Tupja. Pra, ajo djersë e derdhur atje për gati dy dhjetvjeçarë, nuk shkoi dëm për përgatitjen e gjithanshme shkencore të përkthyesve, të cilët, pas shpërbërjes së Shtëpisë Botuese, u larguan me disa gjuhë të përvetësuara dhe me një bagazh të admirueshëm kulturor e profesional, çka bëri të mundur që ata të gjenin veten pa vështirësi në kushtet e reja të ekonomisë së tregut.
Në libër është pasqyruar edhe puna e vëllimshme që është bërë jo vetëm në atë shtëpi botuese por dhe në Radion e Jashtëme e në ATSH.
Libri nuk është vetëm një pasqyrë e përkthimtarisë tek ne dhe as një paradë e sukseseve të saj por, në të njëjtën kohë, edhe një vështrim kritik për të meta e dobësi që vërehen në këtë fushë, veçanërisht të theksuara këto pas ndryshimit të sistemit. Me të drejtë autori vë në dukje se shumë shtëpi botuese, që mbas ’90-ës mbinë si kërpudhat pas shiut, tashmë janë të lira të përkthejnë e të botojnë ç’të duan, mjafton që të tërheqin vëmëndjen e lexuesve e të shesin libra, duke shkelur me këmbë parimet aq të domosdoshme për një përkthim dinjitoz, siç e vumë në dukje më lart. Ne të gjithë jemi dëshmitarë të kësaj të vërtete të thjeshtë. Të më falë lexuesi që po rrëfej një përjetim timin: sa herë që shkoj në Shqipëri, mbushem me libra të autorëve të ndryshëm. Pa ekzagjerim mund të them se më ka ndodhur disa herë që librat e përkthyer nga ato gjuhë që nuk i zotëroj, të botuara në shqip, nuk i kam marrë vesh, jo më fraza e paragrafe por jo rrallë edhe pjesë të tëra të librit. Ndaj, me të drejtë në veprën që po diskutojmë, tërhiqet vëmëndja se përkthime të tilla jo vetëm që i bëjnë një shërbim të keq autorit të përkthyer por dhe vetë lexuesve me shijen e keqe që iu lënë. Gjuha shqipe, – shprehet në një intervistë autori i librit, – është shpirti dhe zemra e kombit shqiptar, “dritarja” përmes së cilës, nëpërmjet përkthimit, thesaret e kulturës botërore, në lëmin e letërsisës artistike, vijnë e bëhen pjesë e pandarë e thesarit të kulturës sonë kombëtare se, siç thotë një nga teoricienët e shquar të praktikës dhe të teorisë së përkthimit, J.I.Recker, “ Përkthyesi ka për detyrë të përcjellë me mjetet e një gjuhe tjetër, në mënyrë tërësore dhe të përpiktë, përmbajtjen e orgjinalit, duke respektuar veçoritë e tij stilistikore dhe shprehëse”.
Për të evidentuar bukurinë e Shqipes autori ka paraqitur tre fragmente veprash artistike, nga tre autorë të ndryshëm, të sjella në gjuhën tonë nga tre përkthyes të njohur. Këtu, thekson ai, kemi të bëjmë me një lidhje të goditur martesore të gjuhës së huaj me atë amtare.
Edhe pse voluminoz, libri me atë mozaik formash e polifoni zërash që përmban, paraqitet tepër i larmishëm dhe si i tillë lexohet me një frymë, nga fillimi në fund. Autori ka kombinuar bukur memoristikën e përsiatjet e veta me intervista të të tjerëve, me kuriozitete nga tërë bota që lidhen me këtë temë. Aty këtu, në funksion të ideve që hedh, ka futur citate e aforizma që të ngelen në mëndje për nga forca përgjithësuese e tyre. Ai ka shpalosur në të edhe përvojën e tij të pasur, jo vetëm si përkthyes por dhe si pedagog i përkthimit në Universitetin e Tiranës. Pa e tepëruar, mund të themi se ai është si një enciklopedi që hedh vështrimin në tërë aspektet që lidhen me përkthimtarinë.
Ne e pamë këtë libër nga këndvështrimi i lexuesit por ai është në të njëjtën kohë dhe një manual i vyer për përkthyesit e rinj, nëse duan t’i përkushtohen kësaj veprimtarie sa të vlertë aq dhe të bukur e të vështirë njëkohësusht. Siç vë në dukje Mira Meksi, në parathënien e librit, ky libër i Prof.Dr. Eshref Ymerit përmban një informacion shkencor tejet të pasur të nivelit erudit për problemet e përkthimit dhe bart vlera të jashtazakonshme njohëse. Kam bindjen, përfundon ajo, që kjo vepër e përmasave encikopedike do të jetë një traktat plot vlerë për studentët e degëve të gjuhëve të huaja”.

Vështrim rreth librit “Vite të stuhishme” të autores Remzije J. Zekolli

January 25, 2016 by dgreca

Nga Mevlide Saraqi/
E lindur mes shkreptimave të vitit 1968, vitit të kthesave të mëdha historike ndaj padrejtësive shekullore mbi shqiptarët, autorja Rezmije J. Zekolli vjen me librin e saj më të ri me titull “Vite të stuhishme”.
Në një libër mund të gjejmë të përmbledhura dhjetëra romane në miniaturë. Remzija me modestinë e saj, me punën përkushtuese, angazhimin e fuqishëm në të gjitha periudhat e zhvillimeve të rëndësishme shoqërore ka arritur që më në fund të na dhurojë në formë të shkruar një pjesë të përjetimit, të gërshetuar në kapituj e tituj, në një libër të veçantë i cili erdhi si shpërthim i emocioneve të saj.
Vërtetë Remzija është shumë e fuqishme ashtu seç e gjejmë edhe në shkrimet e saj. Ajo që nga lindja, në vitin historik të kthesave kombëtare por edhe të sakrificës e pati fatin që të rritet bashkë me kërkesat e drejta kombëtare, të zhvillohet dhe të rreshtohet aty ku e kërkonte nevoja por edhe si prijatare e shumë proceseve bashkë me miq e kolegë.
Jeta private e Remzijes i ngjan jetës kolektive, sepse çdo përjetim i saj lidhej me atdheun. Përkrahja e madhe nga familja është pjesa më e fuqishme e përshkruar në këtë libër ngase aty mori hov edukimi atdhetar, zhvillimi shpirtëror dhe intelektual, socializimi, humaniteti dhe lufta për të drejtën, për jetën.
Në një familje ku zhvillohen mijëra ngjarje dhe sakrifica po aty zhvillohen edhe shkëndijat e rezistencës duke marrë parasysh angazhimet e autores në një moshë relativisht të re, rreth përkujdesjes për nënën e sëmurë dhe të palëvizshme, ndërkaq që nga i ati kishte një shtytje dhe mbështetje heroike.
Asgjë nuk ka ardhur rastësisht në jetën e Remzijes. Janë vlera si trashëgimi brezash dhe vazhdimësi e angazhimit atdhetar.
Ishin kohëra të vështira për të përballuar vështirësitë për njerëz të rritur e të pjekur e lëre më për një vajzë si Remzija, megjithatë ajo me vetëdije sakrifikoi të gjitha ëndrrat dhe dëshirat individuale për ta bërë realitet aspiratën kombëtare.
Remzija i dha shkëlqim edhe gjeneratës së saj, shpalosi virtytet dhe guximin e shokëve dhe shoqeve studentë, në vitet e vështira dhe të rënda për Kosovën dhe veprimtarinë e tyre në përkrahje të kërkesave të drejta të protestuesve por edhe minatorëve grevistë, të cilat e tronditën botën.
Autorja e këtij libri ka përshkruar ngjarje dhe data historike që kanë shkëlqimin e vet në raport me kohën dhe hapësirën duke paraqitur me modesti edhe veprimtarinë e saj në raste dhe momente të ndryshme gjatë proceseve historike kombëtare.
Mbase ata që e njohin autoren në përditshmëri e gjejnë të tillë edhe në librin e saj, sepse aq natyrshëm ka shënuar dhe përshkruar gjërat sa që mund të themi se është modesti e tepruar. Ajo nuk ka dëshirë të flet shumë për veten e saj por pasi ka lënë dhe po lë gjurmë të pashlyera në historinë më të re të Kosovës konsideroj se duhet të zgjerojë rrëfimet e saja dhe ngjarjet e përshkruara, mbase edhe libri i saj jetëshkrim mund të jetë edhe si një projekt i fuqishëm dhe paralajmërim për botime të reja të cilat mund të dalin nga kapitujt dhe titujt e paraqitur në këtë libër.
Remzija edhe në jetë edhe në këtë libër është atdhetare, modeste, madhështore, intelektuale e guximshme, humanitare, profesioniste, njohëse e mirë dhe luftëtare e pa epur e të drejtave të njeriut.
Remzijen e kam njohur në kohëra të vështira dhe fuqinë e guximin e saj e kam parë në sytë e saj, jam bindur gjatë angazhimeve të pandalshme, në rrugëtimin e saj duke kaluar nëpër barrikada kriminelësh, të cilat asnjëherë nuk kanë mundur t’ia ndërprenë aktivitetin.
Në jetë njeriu mund të ketë sukses kur e di çka do dhe kur ka guxim të punojë në atë drejtim. Këto virtyte e karakterizojnë autoren e librit “Vite të stuhishme”, Remzije J. Zekolli.
Ajo është personazh real, në të gjitha përshkrimet në librin e saj jetëshkrim del madhështore, sepse gjithmonë vë në pah të tjerët.
Kjo është Remzija, e cila si në rininë e hershme, në kohërat e okupimit, në luftë, në fazën e ndërtimit të institucioneve të Kosovës por edhe tani nuk ndalet por punon me përkushtim dhe dashuri ndaj atdheut.
Përveç anës profesionale ajo reflekton përmes poezisë dhe shkrimeve në prozë përmes së cilave njihet si krijuese dhe poete që depërton suksesshëm në letrat shqipe.
Uroj që Remzija të na gëzojë edhe me tituj tjerë të rinj të cilët padyshim që lexuesi i pret me padurim.

Iradeja

January 23, 2016 by dgreca

Tregim kushtuar Nikolla Naços/
nga Istref Haxhillari/
Deti i pamasë ngrohej në diellin e vakët të prillit. Bluja e syprinës së ujit, zgjaste duart të ledhatonte kaltrinë nazike të hapësirës. Loja e ngjyrave ngazëllente udhëtarët e ngeshëm në kuvertën e anijes luksoze “ Faraon ”, nisur para dy javësh nga Aleksandria. Vinin të vizitonin Stambollin. Ngjyra e qiellit zbriste përfund shpirtrave njerëzorë, ndizte fantazinë. Si çdo ditë, atij mëngjesi lyer me të bronztën e rrezeve të para të diellit, grupi i zotërinjve zhurmonte si zgjua blete. Po i afroheshin fundit të udhëtimit. Kur brigjet e mugëta u përvijuan në horizont, prenë bisedat, derdhën shikimin tutje.
Përtej vijës së ujit u shpalos pamja përrallore e qytetit të vjetër.
Stërmadh, pa fund e pa cak, i zhurmshëm e i pluhurt, Stambolli i ngjante një kafshe të shformuar parahistorike që merrte frymë me tërë qenien. Përmbi Bosfor, avujt e detit formonin shtëllunga të bardha, tymnajë që u merrte sytë, turbullonte shikimin. Në dy anët e detit hijeshonte Qoshk Jëlldëzi, përzierje pafund ngrehinash të shumëllojta prej druri përqark xhamive madhështore. Rrugët e spërdredhura në faqe kodrash të gjelbëruara, lagur nga ujnaja e pafundme, zvarrisnin vështrimin e udhëtarëve në Portën e Lartë, ku fillëronte stema kuranike e Kalifatit dhe manteli i Profetit. Zërat e fuqishëm të ulemave çanin qiellin e murrmë të qytetit tundues dhe depërtonin vagëlluar në veshët e udhëtarëve.
Përkundruall spikaste Gallata, lagjja e të krishterëve dhe selia e ambasadave të huaja, me ndërtesa të larta mermeri sipas arkitekturës së kohëve të reja. Në ngushticën e Harkut të Artë, përmes Urës së Gallatës takohej Lindja me Perëndimin, dy botë krejtësisht të ndryshme. Nga çdo cep i vaporit vështrimi i shikuesve ndehej përmbi Dardanele, bukuroshen e hijshme të Lindjes. Në pragun e saj të përbaltur, gurëzohej koha e thinjur.
Midis udhëtarëve binte në sy një burrë i gjatë e i pashëm që tërhiqte më së shumti vështrimet e kureshtarëve. Sy të kaftë zhbirues, mustaqe të shkurtra, kostum kamoshi vishnjë dhe papion ngjyrë alle, mysafiri i huaj ngjallte nderim përmbi të tjerët. Këmisha e bardhë borë dhe jeleku kadife bënin kontrast me qostekun e rëndë prej ari të kulluar. Dukej sheshit, ishte ben ollaxhëm, njeri me rëndësi.
Mbi supe i strukeshin gjashtëdhjetë vite.
Zbriti shkallët i ndjekur nga shoqëruesi me dy valixhe të rënda. Hamajtë e portit dhe lypsarët e ndoqën pas të huajin që shpërndante me bujari aspra argjendi. Turma rreth tij shtohej rrëmujshëm, pengonte lëvizjen e njerëzve dhe karrocave. Policia vendase zuri t’i shpërndante. Ofiqarët me uniformë përshëndetnin me përkulje pasanikun e largët, duke i kërkuar ndjesë për bezdinë.
Zotëria ngriti dorën, ndaloi një llandon me karroceri jeshile, ku qenë mbrehur dy kuaj të bardhë.
– Hotel “ Sheriat ”! – foli në turqishte të kulluar.
– Si urdhëron, efendi!
Si u përkul tri herë, sipas adetit vendas, karrocieri iu afrua shërbëtorit t’i merrte valixhet. Ai e kundërshtoi prerë.
Zotëria me papion buzëqeshi.
– Gjergji, jepja, – i tha me zë të ngrohtë shoqëruesit dhe shokut të udhës.
Djali muskulor, me duar të mëdha tërë kallo, shikoi i frikësuar turmën e njerëzve përqark, pastaj gjithë kujdes i besoi valixhet të huajit.
Koçia e stolisur filloi të çante me vështirësi grumbullin e dendur të njerëzve. Prilli rrëzëllente përmbi Stamboll, pamjet vallëzonin me shpejtësi marramendëse në çdo hap të kuajve. Gjergji përpinte shfaqjet mahnitëse të vendit. @@@@@@
Nëpër rrugën e zhveshur tërë pluhur barisnin lloj – lloj njerëz të gjithfarë race e ngjyre me të gjitha veshjet, ngjizur moteve të largët apo stisur kohës së vonë. Çuditë e qytetit të madh nuk kishin të shteruar, ndërroheshin njëra pas tjetrës si në një film me xhirim të ngadalshëm. Gjergji vërente i habitur këtë cep të pazakontë të dheut ku takohej mesjeta e vjetër me kohët moderne. Gjallonin kudo pranë vendosur kundërshti të skajshme, e vjetra me të renë dhe absurdi me të vërtetën.
Nga tirqet me xhufka dhe peshtemallët e mëdhenj dalë boje, te kostumet evropiane me papion, prej jelekëve të shkurtër dhe pëlhurave të trasha aziatike që i mbulonin femrat kokë e këmbë, në fustanet gjokse hapura të gufuara, nga këmbët e zbathura dhe opingat me lëkurë kau, te këpucët lustrafin ardhur nga Parisi dhe Vjena.
Pranë sarajeve shekullore buisnin shtëpi moderne me ndërtimet e përthyera sipas stilit barok të Rilindjes. Afër haneve të shëmtuar me dritare e dyer ngrënë nga koha, kishin mbirë hotelet e hijshme me ballkone të gjera e dritare zbukuruar nga perde damasku. Pranë e pranë udhëtonin qerret tërhequr nga buaj të zinj me brirët e mëdhenj të spërdredhur dhe llandonët e kohës, ku qenë mbrehur kuaj këmbëshpejtë stolisur me zbukurime shumëngjyrëshe.
Në hyrje të pazarit udhëtarëve kuriozë u zuri syri dyqane të vegjël çikërrimash, artizanë që shtynin me këmbë rrotat e poçerisë. Llandoni kaloi rrugës kryesore përpara trekëmbëshit, ku qëndronin varur kufomat e pesë të dënuarve mbuluar me këmisha të gjata prej pëlhure lini. Pamja e lemerishme u vrau sytë. Vdekja llërëpërveshur kishte zënë pritë për t’u treguar të gjallëve se ishte po aq e pranishme sa jeta. Gjergjit i kaluan mornica nëpër lëkurë, bëri kryqin i tronditur.
Kuajt e shkumëzuar ndaluan në hyrje të hotelit elegant.
Ndërtuar sipas stilit evropian në krah të godinës qeveritare bënte kontrast me godinat e vjetra përreth apo hanet ku rehatoheshin zakonisht të huajt. Burri sqimatar u habit nga pamja tjetër lloj e hotelit të para njëzet viteve.
Sapo u shfaq në hollin luksoz, një tog punonjësish erdhën t’i urojnë mirëseardhjen dhe t’i ofrojnë mysafirit të nderuar shërbimet e hotelit. E lutën të ulej në divanin me lëkurë krokodili, të mblidhte veten nga udha e gjatë nëpër detin e trazuar.
Pas pak u duk pronari, burrë i shkurtër, mustaqespicë, që shihte vëngër. Veshur me jelek dhe xhaketë të modës së fundit, Fatih beu mbante shallvare zbukuruar me xhufka të kuqe. Nuk merrej vesh në ishte i mençur shumë, apo trashëgimtar i zakontë pasurie të madhe me të cilën kishte ndërtuar atë hotel të bukur si dritë. Binte në sy klientela shumë e zgjedhur. Prej disa vitesh bujtnin mbretër, kryeministra dhe burra shteti, para ose pas takimeve me personalitetet më të larta vendase.
– Bujrum efendi, jemi të lumtur që zgjodhët hotelin “ Sheriat ”.
– Faleminderit! – u përgjigj ftohtë mysafiri. – Dua dy dhoma nga ana e detit.
– Po jap urdhër t’i bëjnë gati, – foli turku i shkathët. – Ju bëj rixha të pini çfarë të dëshironi.
– Birrë, – ia ktheu tjetri, me shprehje të papërcaktuar.
Fatih beu s’e kuptoi në i kishte pëlqyer hoteli këtij efendiu hijerëndë. Nuk i tha asnjë fjalë të mirë, si të tjerët që e kishin sajdisur.
Pastaj u afrua kryesekretari me defter në dorë.
– Efendi, një formalitet i vogël, emrin tuaj e të hyzmeqarit.
Zotëria nxori pasaportën. Tjetri e mori në duar dhe lexoi me zë.
– Nikolla Naço, kombësi shqiptare, shtetësi egjiptiane, banues në Bukuresht, Rumani.
Nëpunësi, i mësuar me gjithfarë vizitorë, nuk kuptoi asgjë. S’kishte parë ndonjëherë pasaportë të tillë, ndaj mbeti në mëdyshje.
– Më ndjeni efendi, si ta hedh në kartë adresën tuaj.
– Shkruaj se jam shqiptar, arnaut, – buzëqeshi me qesëndi Nikolla.
Sekretari u largua mbrapsht me përkulje i habitur prej këtij zotërie të pakuptuar.
Menjëherë në turmën e shërbyesve zunë fill hamendje në trajta të çuditshme, përthyer sipas mendësisë së gjithsecilit. Fantazitë përpiqeshin të zhbironin identitetin e vërtetë të ardhësit të mjegullt.
– Princ arnaut, mik i Vezirit me pasuri të madhe në Egjipt e Rumani.
– Porositi dhomën më të mirë përballë sarajeve qeveritare, – e mbështeti folësin një kamarier.
– Shumë i pasur duket, – u shpreh mendueshëm përgjegjësi i rojeve.
Thashethemet do të vazhdonin gjatë po të mos i ndërpriste pronari.
– Mjaft humbët kohë, shikoni punët tuaja. Zotëria kushdo qoftë është ben ollaxhëm.
Vetë Fatih beu e shoqëroi mysafirin e lartë te dhomat e hotelit, ndrequr e rregulluar posaçërisht.
Afër fundditës së gjatë e të lodhshme, Naçua zbriti ngadalë shkallët me parmakë të lartë, plasaritur nga kujtime të hershme. Si njëzet vjet më parë vegoi sërish Aleksia, rumunia e hijshme me kurmin e derdhur prej perëndeshe. Harresa ra në kurthin e dhimbjes, dallgët e mallit të pashuar e përmbytën. Duart e trëndafilta, vështrimi i ndezur i gruas së bukur e mbërthyen si atëherë. Lëngata rëndoi e plumbtë dhe hija e trishtimit u ndeh mbi ballin e plagosur. Në mesditën e shtyrë të jetës Aleksia i preu rrugën, ngjalli ëndrrën e venitur të martesës. Ishin gjashtë muaj të nxehtë që nuk i pati njohur kurrë më parë. Gratë patën hyrë shpesh në jetën e tij, por asnjëra nuk e robëroi si rumunia me shtatin e derdhur dhe përkëdhelitë e zjarrta.
Kur vendosi të martohej, gruaja e bukur u zhduk si hije fshehtarake, ashtu si pati ardhur. E kërkoi muaj të tërë. Nuk i hasi më sytë e shkruar, po vegimi i saj nuk u shkri kurrë. Brenga e mundoi gjatë dhe firoi ëndrrën e familjes. Fëmijët e munguar, pasardhësit u bënë vogëlushët e të njëjtit gjak në atdheun e tij. Si një baba i dhembshur iu përkushtua atyre me të gjitha energjitë dhe pasurinë e grumbulluar nëpër vite të gjata pune të vazhduar. I vetmi ngushëllim në fillesën e pleqërisë vetmitare…
Veshur me kostum mbrëmjeje ngjyrë bezhë, u drejtua nga restoranti. Porositi gjellët më të shtrenjta të listës që nxitoi t’i vinte përpara kryekamerieri. Klientët e rrallë vështruan plot kureshtje mysafirin e hijshëm.
Gjatë darkës përdori me elegancë takëmet e shumta, modë e vështirë për t’u ndjekur në Stamboll, ku vendasit hanin me dorë pilafin. Shumicën e pjatave vetëm sa i ngjëroi, ndërsa Gjergji përlante me oreks levrekët dhe havjarin e shijshëm. Nxori nga kutia e sermit një puro Havane, tymosi ngadalë me vështrim përhumbur hapësirës së hotelit. Mbajtësja e kushtueshme farfuriti në dritën e qirinjve.
Vezulloi sërish Aleksia, shkriu brymën e harresës me fije malli, zhytur kohës së largët. Lektisja ngjitej nëpër degët e kujtesës, godiste shpirtin e trazuar dhe çelte vetëm dhimbje. Tundi kokën ngadalë, mendueshëm, pastaj u kthye në dukjen e zakontë dhe misionin e udhëtimit.
Hodhi në tabaka një monedhë floriri me vlerë dy herë më shumë nga darka dhe u largua qetësisht. Kamerieri nxitoi të kthente kusurin, po ai bëri shenjë ta mbante. Me gojë hapur turku lëvizte buzët si peshku pa ujë. Bakshishi e kalonte pagën javore. Çudia e tij nuk kishte të sosur, ndaj mbeti i dyzuar me tabaka në dorë.
Me të njëjtën mënyrë shpërbleu punonjësit e tjerë. Shërbyesit të dhomës i fali dhjetë mexhite argjendi, kurse Fatih beut një napolon flori për nderet e veçanta që i rezervoi. Me të njëjtën sjellje fisniku të kamur plot sqimë e madhështi, të nesërmen dhe ditët e mëpastajme, zotëria i panjohur habiti nëpunësit e hotelit dhe klientët me emër në qytet. Shumë syresh u munduan të lidhnin miqësi. Ai qëndronte ftohtë, ndonëse i sajdiste me fjalë të zgjedhura.
Shumë shpejt arnauti hijerëndë u bë i njohur në rrethet më të larta të Stambollit. Nuk ishte parë ndonjëherë zotëri i kamur të shpërndante të holla pa kursim për cilindo që i shërbente.
Hamendjet nuk shternin dhe si qenie të gjalla depërtonin shtëpitë e para të qytetit nga klientët e sërës së lartë. Në trajtë hallkash zinxhiri stërgjatë mbërthyen një numër pafund njerëzish. Si gjithnjë në të tilla raste, çudia merrte pamje legjende, të dyshimtë e të pabesueshme, aq më tepër në një qytet si Stambolli që ishte vetë çudi e pa kuptuar.
Mehmeti, vizitor i rregullt i hotelit, që e mbante veten për shkencëtar, u kumtoi në fshehtësi miqve besnikë përfundimin e meditimeve disaditore.
– Ka nxjerrë me mjete të holla thesarin e madh të Bermudës, groposur për qindra vjet nga anijet që kanë rënë në grackën e trekëndëshit ujor të oqeanit më të madh të botës. Pasurinë e ka grumbulluar në një vend të fshehtë të Arnautistanit me roje besnike. Në Stamboll ka ardhur të prishë një pjesëz të vogël të pasurisë së pafundme.
Rivali i përhershëm i Mehmetit, Orhan efendiu, e kundërshtoi prerë, me inat dijetarësh dhe argumente shkencore të pakundërshtueshme.
– Nuk ka asnjë mundësi të dalë thesari i Bermudës për arsye të shtjellave ujore, që e shpërndajnë në brendësi të oqeanit, – foli me bindje. – Dëgjova se është alkimist. Ka arritur të kthejë metalet e rënda në ar dhe gurë të shtrenjtë. Ndërveprimin kimik e di vetëm ai, e mban të fshehtë. Ka lënë me shkrim të publikohet pas vdekjes.
Mehmeti e hodhi poshtë arsyetimin naiv të kolegut. Diskursi filozofik vazhdoi gjatë.
Vëmendja e njerëzve u mbërthye si me magji drejt këtij njeriu të veçantë që nuk ishte mbret, kryeministër apo princ trashëgimtar. Gazetat në fillim me kujdes e frikë shkruanin lajmin në kollonat e fundit, paragrafët e vegjël për bëmat e shumta të përditshme të Stambollit. Dalëngadalë filloi të zinte vende më të dukshme, derisa hyri në faqet e para fill pas lajmeve qeveritare. Shkrimet i bënin jehonë vizitorit enigmatik. Askush nuk besonte të ishte arnaut, siç u paraqit në hotel “ Sheriat ”. E quanin dredhi të mençur për të mos rënë në sy e bezdisje.
Vezirit ia dha lajmin ndihmësi për shërbimet e fshehta të shtetit, Damad beu. Rreth të pesëdhjetave, Damadi i rafinuar e dinak kishte zënë postin e lartë pas një lufte të gjatë bërrylash, falë aftësisë dhe dredhive thurur me kujdes. Në luftën për pushtet kishte vënë poshtë lakmitarë në zë, ca me të mirë, të tjerët përmes mënyrash të tërthorta. Të gjithë ia kishin frikën këtij nëpunësi të lartë autoritar, me sy të vegjël zhbirues. Fatihu, agjent i fshehtë rekrutuar herët, e vuri në dijeni të nesërmen e arritjes së mysafirit errëtiak.
– Dokumentet i ka të sakta, po s’më duket të jetë siç shtiret me tërë atë pasuri që e prish lehtësisht vend e pa vend, – i raportoi përgjegjësit të tij.
– Ndiq me kujdes çdo lëvizje, veri pas një hafije dhe më njofto dy herë në ditë, – urdhëroi Damad beu.
Ditën e tretë Nikolla u vu nën vëzhgim të rreptë në çdo hap, kudo shkonte. Një nëpunës i shërbimit të fshehtë, specialist i përndjekjeve të rëndomta, iu qep këmba – këmbës.
Me bisht të syrit dalloi lehtësisht spiunin. Sa herë binte rasti, nxirrte portofolin, i falte ndjekësit nga një monedhë për shërbime të parëndësishme, kur çelte derën ose i hapte udhë të kalonte përpara tij. Ishte fare i bindur se të gjitha këto do të vinin atje ku duhej. Misioni formësohej ngadalë i sigurt.
Atë mbrëmje Naçua fërgëlloi nga emocionet e fshehura gjatë. Po ngrysej një ditë e lagur me shi të imët. Retë gri vraponin qiellit për të shkarkuar barrën e ujshme. Nga dritarja e dhomës derdhi shikimin jashtë, nëpër qytetin e zhurmshëm. Mugëtira e zbërdhulur mbështillte Stambollin me një rrjetë të padukshme. Peizazh i njëllojtë si atëherë. I njëjti diell i kuq, stërmadh kishte cekur sipërfaqen e detit, sikur mendohej të zhytej apo jo. Pamje të tilla përrallore, goditëse marramendëse prodhonte vetëm ky qytet i mallkuar. Njëzet vjet pareshtur përfytyronte atë çast ogurzi. Asnjëherë nuk e sillte të plotë në kujtesë. Tani e përjetoi po aq të prushtë, të padurueshëm, të lemerishëm çmendurinë e atij pragu nate.
Aleksandra e braktisi në një muzg të tillë.
Kurrë nuk besoi se iku vetë, dikush e rrëmbeu në prerjen e ditënatës, e fshehu përgjithnjë. Kur u zgjua dhe gjeti dhomën bosh, nuk kuptoi saktësisht qe ditë apo natë. Çast i përçudnuar, diçka pezull midis të dyjave, përzierje levarashe e dritës me errësirën. Me kohë rrëmbyesi u bë një me muzgun e hirtë. Ai nuk e ndante dot, nëse ishte vërtet dikush apo vetë mugëtira e shpëlarë. Tani që u rikthyen të plota mbresat, përshtypja e formësuar ngadalë nëpër vite i dukej krejt e vërteta e hidhur. Tani ishte i bindur se njëzet vjet të shkuara ky muzg i rrëmbeu rumunen e bukur me sytë e qielltë, gremisi martesën, e la fillikat. Rivali i murrmë e fshehu Aleksian s’di se ku nëpër labirintet pafund, thau shpirtin e tij. Që nga ai çast i marrë, nuk pati kurrë pasardhës. Fëmijët e vendit të tij zaptuan imazhin e vijimësisë, i vetmi motiv i ekzistencës në dy dhjetëvjeçarë tejet të gjatë.
Dy pika lot trazuar me helm e shpresë morën udhë faqeve të burrit, drobitur nga kujtimet…
Raportet e Fatih beut vishnin vizitorin me vello misteri të pabesueshëm. Habitur prej informacionit të detajuar me hollësira tej reales, këshilltari deshi të njihej me këtë zotëri që nuk bënte asgjë të dyshimtë, përveç shpenzimit të parave. Rrahur me vaj e uthull në punë të tilla, vendosi të vinte në restorant ta shihte nga afër.
– Ku dihet se nuk është spiun? Përse ka zënë dhomën kundruall zyrës sime? – përpiqej të hynte në fshehtësirën që rrethonte bujtësin e çuditshëm të hotelit.
Damad beu nuk u vinte veshin gazetave. Pothuaj nuk i lexonte.
– Kalemxhinjtë atë punë kanë, – thoshte, – me këtë zanat nxjerrin bukën e gojës.
Pasi kaluan gjashtë ditë nga ardhja e Nikollës, në restorant u vu re lëvizje e pazakontë. Shërbyesit rregullonin tavolinat, drejtonin mbulesat e rrudhosura, qëndronin tërë merak nëpër vendet e punës, si rrallë herë ditët e qëndrimit të tij në “ Sheriat ”.
Së fundi hyri një burrë i shkurtër tullac, me krahë shumë të gjatë për trupin xhuxh, ndaj shpërpjestimi binte fort në sy. Prapa e ndiqnin një sërë burrash, mes të cilëve pronari i hotelit, i përngritur nga vizita e nëpunësit të lartë të shtetit. Autoritar e indiferent, nuk përfillte lajkatarët që përpiqeshin të tërhiqnin interesimin e tij. Shumica e klientëve u ngritën në këmbë, derisa këshilltari zuri vend në tavolinën e përgatitur enkas në krye të restorantit. Si u rehatua, Damad beu mjeshtër i zanatit, hodhi shikimin nëpër sallë. Pikasi menjëherë të panjohurin që e solli aty. Pamja krenare, shija në veshje e sjellje, qëndrimi hijerëndë i bënë përshtypje dhe përforcuan dyshimet.
Atmosfera u zymtua. Në thellësi të mbrëmjes mbiu trishtimi i hidhur ndehur nëpër hapësirën e gjerë të restorantit. Ku shkelte Damad beu, pasojat nuk mund të llogariteshin. Nëpër të çarat e mëngëve të kohës vrundulluan tallazitë e shkurtabiqit të fuqishëm. Të nesërmen e vizitës së fundit në “ Sheriat ”, para gjashtë muajve, Hysni pasha vetë i tretë përfunduan në litar për tradhti të lartë. Pashai ishte klient i rregullt, i respektuar dhe i frikshëm.
Naçua ndiqte ritin e vet të përnatshëm. Thithte qetësisht puron, nuk ktheu kokën të shihte si shumë të tjerë. Kredhur në qetësinë mikluese të mbrëmjes, nanurisej mes ëndrrash të mëdha. Nuk i dinte bëmat e Damad beut, po atmosfera cingëruese u përcoll përmes valëve të padukshme. Zemra i rrahu me forcë dhe djersë të lehta i bulëzuan nëpër trup. Cipa e qetësisë u turbullua, minutat e pritjes digjeshin ngadalë mes heshtjes së padurueshme. Akrepat e sahatit prej sermi në qostekun e artë dremisnin fushës ngjyrë kërmëzi. Era fshehtarake e heshtjes skërmite gjysmerrësirën.
Nuk i honepste gjysmakët. Gjendja e turbullt kur drita dhe errësira grinden për t’i zënë vendin njëra – tjetrës i cifloste nervat. Në këtë situatë të pafavorshme shihte tërthoras siluetën e beut tek luhatej në dritën e vakur të qirinjve.
Dy burrat e mençur e dinakë ndienin praninë e njëri – tjetrit ashtu si luani nuhat afrimin e kundërshtarit disa qindra metra larg sinorit të tij. Rrinin tërë sy e veshë në përgjim dhe pritje. Nikolla e dinte se burri i shkurtër e vëzhgonte me nge, përpiqej të kuptonte nga larg peshën, karakterin, çdo lëvizje që mund të tradhtonte qëndrimin e tij prej zotërie të pasur. Turku kishte përparësi, e shikonte drejtpërdrejt pa larguar vështrimin asnjë çast. Ai duhej ta ndiqte vetëm me sytë e mendjes, pa lëvizje të tepërta që mund të zhvlerësonin qëndrimin hijerëndë.
Zuri fill një luftë e ftohtë me armë fluide të padukshme për klientët. Mprehtësi, nerva, mençuri, arsyetime memece mbanin nën përngritje të skajshme ndërluftuesit. Secili epohej të lexonte mendimet e shfaqur tërthorazi të tjetrit, mbresat që kishte lënë, mundësinë e marrëveshjes. Ndonëse në rrethana dhe gjendje të pabarabartë, druheshin njëlloj mos gabonin në ndeshjen e afërme.
Damad beu s’e kishte vështirë ta thërriste ku të donte e si të donte. E kërkonte detyra dhe posti i lartë qeveritar, po i zgjuar me përvojë shikonte përtej këtij caku. Sikur të ishte agjent i huaj? Fërkimet e shtetit me fqinjët ishin mahisur dhe pritej luftë e përmasave të mëdha. Duhej ta zbërthente me mjeshtëri pa u nxituar, që do të thoshte ngritje tjetër në detyrë, ndoshta ministër i jashtëm. Në se qe hafie, prapë duhej ta peshonte mirë, të mos binte në grackë. Sidoq ë u përpoq, nuk mundi t’u jepte rrugë mendimeve të ngatërruara. Vendosi të sillej me kujdes derisa të nuhaste misionin e vërtetë të vizitorit sqimatar.
Nikolla qëmtonte se shkurtabiqi në krah, me pushtetin e madh, zgjuarsinë e dukshme, qëndrimin e kujdesshëm mund t’i shërbente më shumë se cilido misionit të tij në Stamboll. Sjellja kundrejt atij njeriu, përshtypja që do t’i linte, kishin rëndësi vendimtare. Tendosur, me nofulla shtrënguar e dukje të qetë, priti më shumë se një orë përballë kundërshtarit dredharak derisa e mundi dhe arriti fitoren e parë. Beu nuk duroi dot më gjatë, dërgoi Fatihun.
– Efendi, Damad beu dëshiron të piqet me ju, nëse nuk keni kundërshtim.
– I thuaj beut se jam i nderuar të takohem me një burrë të mençur si zotëria e tij, kurdo që ai të dëshirojë, – u përgjigj njerëzisht me indiferencë të shtirë.
Beu u nis të dilte. Në ikje përshëndeti me dorë në zemër. Nikolla u ngrit në këmbë dhe e ktheu përfilljen me lëvizje të lehtë të kokës.
Tërë atë natë nuk fjeti. U përpëlit në krevatin e rehatshëm gjer ndaj të gdhirë. Peshoi me imtësi bisedën e ardhme, çdo detaj të mundshëm përballë grackave të kundërshtarit. Fundi i takimit duhej të ishte marrëveshja me argumente e mençuri, po sidomos me para, shumë para. Të blinte turkun e pushtetshëm e të zgjuar, ta vinte në shërbim të tij. Suksesi apo dështimi tani qëndronin tek ky shkurtabiq, aftësitë e tij për ta bindur dhe joshur së toku. Gjumi u end rrethinave të syve gjer ndaj të gdhirë kur dita e vizitoi me rrezet e zbehta të mëngjesit. Nata brente mendimet e ngatërruara. Ëndrrat trazuan dremitjen e shkurtër gjersa në kapakët e syve trokiti zgjimi i beftë.
Shërbimit të tij po i buzëqeshte fati.
Damad beu i doli përpara ashtu si e kishte menduar gjatë, pa e ditur se cili funksionar do të interesohej. Nuk e njihte natyrën e beut, interesat dhe synimet e tij në dredhat e pushtetit. Biseda e pritshme do të zbulonte hollësi për të ndërtuar sjelljen e vështirë. E dinte se në postin e lartë të këshilltarit të shtetit për shërbimet sekrete nuk mund të qëndronte kushdo.
Me shumë kujdes, fshehur pas dukjes mospërfillëse prej ben ollaxhemi, mësoi nga kryesekretari se Damad beu qe dhelpër e vjetër. Kishte vënë përpara kandidatë të fuqishëm për të siguruar besimin e Vezirit. Kundërshtari dinak do të ngrinte kurth pas kurthi për të zhbiruar Naçon dhe misionin e tij të brishtë. Përpunoi në mendje disa variante për ndeshjen e pritshme. Do të nxirrte në tavolinën e lojës atë që i përshtatej më mirë natyrës së shkurtabiqit të fuqishëm.
Pas faljes së mëngjesit nga të gjithë punonjësit e kryeministrisë, sipas rregullit të pandryshuar në shekuj, te hyrja e pallatit qeveritar u shfaq zotëria misterioz. Fatih beu i pëshpëriti në vesh rojës; i priste Damad beu, dora vetë. Ai u priu me përkulje te oda e madhe e këshilltarit, pas një kontrolli të imtë nga të tjerë roje me feste të rënda.
Nikolla hoqi kapelën, u paraqit me fjalë të zgjedhura.
– Jam i lumtur zotëri të takohem me ju.
– Bujrum, mirëserdhe, – u përgjigj Damad beu, – urdhëro ulu.
Pas përshëndetjeve të para, shërbyesi solli kafe dhe ëmbëlsirë.
– Ma bëj hallall sëkëlldinë, efendi. Detyra ma kërkon të marr vesh kush je dhe për ç’punë ke ardhur në Stamboll, – e nisi fjalën nëpunësi i lartë i shtetit.
– Jam shqiptar, quhem Nikolla Naço. Vij për një punë me rëndësi, që dëshiroj t’jua them vetëm ju në audiencë private, nëse është e mundur.
– Ah, arnaut, – qeshi beu në mëdyshje trazuar me ironi, – mua më pëlqeni shumë se jeni trima dhe të besës.
– Dashamirësia juaj ma lehtëson së tepërmi shërbimin. Kemi dëgjuar për mençurinë dhe shpirtin tuaj të madh, po fjalët që më thatë e tejkalojnë së tepërmi nderimin tonë.
Beu dha urdhër të dilnin, ta linin vetëm me zotin Naço të këmbenin ca fjalë kokë më kokë.
Pas një çasti, në zyrën e madhe mbetën vetëm të dy.
Nikollës i rrihte zemra si e zogut rënë në kurth, po nuk lëvizi nga qëndrimi prej zotërie hijerëndë. Kërkonte të lidhte marrëveshje me interesa të ndërsjella, asgjë më tepër. Kishte ardhur më në fund shansi i madh. Do të ishte i zoti ta bënte për vete këtë burrë të djallëzuar që e shponte me sytë e shpëlarë dhe nuk kuptohej çfarë bluante në atë kokë pa asnjë fije floku?
Nxori nga çanta prej meshini të zi një statujë kalorësi mbi kalë prej floriri njëzetekatër karat. Damadi e shikoi i mahnitur atë bukuri me vlerë. E mori në duar, e vendosi në dollap poshtë tavolinës, pastaj iu drejtua Nikollës, me sy të zbutur po dukje njëlloj të rëndë.
– Urdhëro e fol, efendi.
Nikolla, me fjalë të zgjedhura, i shpjegoi se bashkëkombësit e tij kanë qenë e do të jenë besnikë të Padishahut. Vendi i tij nuk mund të qëndronte jashtë perandorisë se do ta copëtonin dhe gllabëronin fqinjët që prisnin rastin e volitshëm.
– Ne kërkojmë vetëm lejë të hapim shkollë në gjuhën tonë, – përfundoi Naçua ligjëratën me qëndrim të ftohtë, pa lënë asnjë shteg për prapamendim.
– Iradenë e lëshon Sulltani, – u përgjigj prerë këshilltari, – kjo punë nuk është në dorën time.
– Në dorën tuaj është Damad bej se keni dy armë të fuqishme, mençurinë tuaj dhe paratë tona. Ne paguajmë mirë, me gjithë zemër.
Beut i bëri përshtypje çiltërsia e arnautit dhe florinjtë që premtonte. Vështroi me kujdes për një kohë të gjatë burrin krenar dhe fodull. Nuk i lëvizte qerpiku i syrit, s’e tradhtonte asnjë lëvizje sado e vogël. Kishte menduar tërë ato ditë se fshehja pas arnautit, ishte maskë e grisur e të panjohurit përballë. Përshtypje e gabuar. Tani u bind dhe ndihej i plotë, pa frikën e ndonjë rreziku të mundshëm. Uli sytë, u mendua. Në ballin e rrudhur damarët blu regëtinin si piavica.
Dashkan shkollë në gjuhën e tyre. Kush e ha këtë? Kur të mësojnë e bëhen të ditur nuk do t’u vejë mendja për më shumë? Jo, mor efendi, nuk është kaq e thjeshtë kjo punë. Po të qe kështu, përse paguani?
Ama shihte një mundësi të leverdishme për t’u pasuruar. Ishte pesëdhjetë vjet, gjersa të hapnin shkollë këta e të mendonin për më tej duheshin edhe pesëdhjetë të tjera. Ku dihet ç’bën Allahu pas një kohe kaq të gjatë?
Pastaj foli me zë të ngadaltë e të ngjirur.
– Kërkesa juaj është me zarar. Kush na siguron se pas kësaj nuk do t’u vejë mendja për të tjera ndërmarrje të rrezikshme, siç kemi dëgjuar të përflitet?
– Zoti Damad, jemi vend i vogël, kemi treguar me vepra besnikërinë për një kohë të gjatë. E ardhmja jashtë shtetit tuaj është e errët. Nuk duhet t’u vini veshin thashethemeve të përhapura nga armiqtë tanë.
– Atëherë pse doni të paguani?
– Për të lehtësuar punë, të mos zgjaten pa fund procedurat. Ato para janë mbledhur nga një grup njerëzish të pasuruar falë hapësirave që kanë krijuar ligjet e Padishahut. Në se nuk i merrni ju sigurisht do t’i marrë një tjetër. Kjo punë do të mbyllet se nuk i sjell dëm askujt, aq më tepër shtetit tuaj që është edhe yni, – hodhi fishekun e fundit me ton të ftohtë, pa ndonjë ngutje të posaçme.
Mosbesues, i padepërtueshëm dhe kërcënues, beu e shikonte përmes qepallave të rralla ngjyrë kashte. Vetëm me një lëvizje të kokës nëpunësi i fuqishëm i shtetit mund të zhdukte pa nam e nishan Naçon dhe misionin e tij të thyeshëm. Dyluftimi hyri në vragë dhelparake të rrezikshme. Piavicat ngjyrëvjollcë përmbi ballin e madh të zbuluar u tendosën. Beut po i soste durimi.
Me tipare të zbutura njerëzore, Naçua theu heshtjen e rëndë të padurueshme.
– Zotëri, më lejoni t’ju bëj një pyetje intime?
Tjetri tundi i lodhur kokën në shenjë pëlqimi.
– Sa fëmijë keni?
– Gjashtë djem dhe dy vajza, – buzëqeshi lehtë Damad beu.
– Uroj të kenë jetë të gjatë dhe mendjen e të atit.
Pastaj me sy të mallëngjyer vazhdoi.
– Do t’ju rrëfej një sekret që më torturon prej njëzet vitesh, kur firoi përfundimisht ëndrra e martesës. S’kam fëmijë. Shpirti im është bosh si një rrënojë. Shterpësia është hiçi, shkretëtira dhe shurdhimi i jetës, fëmijët janë ardhmëria. Keni dëgjuar për murgjit e malit Athos në Greqi? Janë dënuar të mos martohen, të mos kenë trashëgimtarë. A mund të përfytyrohet gjëmë më e përbindshme?
Hyra në moshën e pleqërisë. Nuk dua të harrohet emri im si të mos kem qenë kurrë në këtë botë. Diçka e imja dëshiroj të gjallojë pas vdekjes. Kam vendosur të adoptoj të gjithë fëmijët e vendit tim, përndryshe nuk do të mund të vdes, as më tret dheu. Pa shkollë dhe pa dije është më ligsht se pa bukë. Ja pse kam marrë udhët deri këtu, të mos i le fëmijët e mi në errësirë. A nuk do të bënit edhe ju të njëjtën sakrificë për djemtë dhe vajzat tuaja? – përfundoi me vështrimin e ngulur dhunshëm në profilin e lodhur shëmtaraq të Damad beut
Fjalët e Naços lëkundën nga rrënjët shtetarin e rëndë, e plasaritën dhe zbuluan ciflat e atit të dhembshur me zemër të butë. I donte shumë fëmijët, sidomos djemtë. Djali i madh oficer drejtonte divizionin e kavalerisë së Stambollit, pjesë e gardës perandorake. Ishte i rrezikuar në çdo rast. Shpirti i babait dridhej sa herë përmendte të birin. Arnauti ka të drejtë. Vetëm një zemër e madhe përballet në këtë mënyrë me të pamundurën. Sigurisht ai e di se ky mision mund t’i kushtojë jetën.
Mandej pse t’i shpëtonte nga duart një pasuri e tërë për hiçmosgjë? Ç’do ta gjente shtetin për një shkollë idiote në atë cep të humbur? Veziri e dëgjonte fjalën e tij si askënd tjetër, i besonte logjikës së shëndoshë që e kishte nxjerrë shpesh herë faqebardhë nëpër dava të sëkëlldisura. Sulltani nuk ishte në ditët më të mira. Pushteti i tij kish marrë tatëpjetën. Klanet brenda Portës, grindjet, mosmarrëveshjet dhe era e luftës së afërt zinin kohën më të madhe. Nuk ishtë punë e vështirë të bindej për të firmosur fermanin pa ndonjë rëndësi në rrëmujën e çështjeve të mëdha.
Po, me përvojë të gjatë në vorbulllën e ngatërruar të goditjeve, përplasjeve dhe dështimeve në misione të tilla, Damadi u përkiste atyre që shohin qimen në kashtë. Ata që nuk e donin mund ta futnin përçapjen e tij në të tjera hulli të luftës së vazhduar për pushtet. Do ta këqyrnin në kënde të errëta, do ta zmadhonin rrezikun e kësaj ndërmarrjeje të dyshimtë. Në qarqet e larta të shtetit dhe ushtrisë kishte jo pak shqiptarë. Ata nuk patën kërkuar ndonjëherë mësimin e gjuhës amtare në trojet e tyre. Përse ngrihet një pasanik i panjohur, vjen në Stamboll për një punë të tillë? Çfarë marrëdhënie kishte ky zotëri me ofiqarët arnautë të perandorisë?
Nikolla përpiqej të nuhaste përsiatjet. E pamundur të lexonte shprehjen e pandryshuar të beut. Nuk ishte nga ata që shfaqen lehtë. Maska e fytyrës nuk lejonte askënd të hynte në të fshehtat e mendjes së tij. Me të njëjtën pamje të jashtme, pa u trandur asnjëherë të vetme, çonte në litar njerëz të pafajshëm, apo shtronte udhën për gradime. Jo, nuk qe e mundur ta kuptoje këtë njeri – maskë.
Mjeshtër i marrëveshjeve, Nikolla nuhati se duhej sulmuar me guxim, të mos e linte turkun të merrte frymë e të tirrte pa fund pengesa pas pengesash.
– Damad bej, e shoh se u zutë ngushtë. Bëni më të mirën. Në lojë janë njëzetepesë mijë napolona flori. Ju ose dikush tjetër do t’i marrë në çastin kur të dorëzohet iradeja që nuk i bën dëm kurrkujt. Fshehtësia është e siguruar se do të bëhet një shkëmbim i thjeshtë vetëm mes dy burrave. Dëshiroj të jemi unë dhe ti. Përfundimi i misionit më lehtëson shpirtin e zhuritur dhe rrit peshën në sytë e miqve të mi. Ndoshta këtë fat do ta ketë një tjetër.
Goditja e drejtpërdrejtë ngjante me kërcënim për tërheqje. Këshilltari u thye. Nikolla kurajoz i mençur, me damarin e sertë të vendit të tij, arriti fitoren e dytë.
– Do të shoh ç’mund të bëj, efendi. Tri ditë si sot do të marrësh xhevapin, po nëse del fjala nuk do të shohësh më as fëmijët, as ata miqtë e tu.
Nikolla qeshi me frikën e dukshme të beut, maskuar dobët.
– Unë jam tregtar zotëri dhe tregtia ka një rregull të fortë e të përjetshëm në gjithë botën.
“ Ai që bën kërkesën kurrë nuk tradhton, tjetri nuk dihet ”.
Qeshi edhe beu. Logjika e hekurt e arnautit e qetësoi përfundimisht, dërrmoi ngurrimin e gjatë. U ngrit, zgjati dorën, e përgëzoi si rrallë herë.
– Qenke i zgjuar, efendi. Mua më pëlqen të merrem vesh me burra të tillë.
Nikolla u ngrit, nderoi me përkulje të lehtë pa ndërruar shprehjen e papërcaktuar si përherë, pastaj i tha beut, gërmuqur në zyrën e tij të madhe, vetëm dy fjalë.
– Faleminderit zotëri.
Doli shoqëruar nga Gjergji dhe hyzmeqarët e zyrës së këshilltarit.
Mëngjesin e ditës së tretë Nikolla korri fitoren përfundimtare. Mori në dorë dekretin perandorak. Sulltani u jepte lejë të hapnin shkollë në gjuhën e tyre. Jashtë zakonit dhe natyrës së tij e puthi tri herë me gjithë zemër iradenë, lidhur me fjongo mëndafshi ngjyrë vjollcë, e vendosi në çantën e lëkurës dhe u nis.
Më në fund u groposën degët e kalbura të vetmisë.
Shirat qenë varur mbi det dhe mëngjesi hidhte supeve pelerinën e lagur. Qielli i grizhdë, i pamatë tretej tutje horizontit. Paradita me duart e ujshme përkëdhelte gëzimin e tij. Në trupin e Nikolla Naços nuk qarkullonte gjak, po llavë. Ngriti kokën, vështroi hapësirën e murrmë përmbi qytetin e madh.
– Shpirtrat janë si retë, – mendoi, – mbledhin e derdhin.

Stamboll, Qershor 2010