Dielli | The Sun

Albanian American Newspaper Devoted to the Intellectual and Cultural Advancement of the Albanians in America | Since 1909

Kangjelja e Damastionit, një alegori që të le pa fjalë

by

Nga Sulejman Dida/
Romani “Kangjelja e Damastionit” i autorit Rushit Ramabaja duhet të ket tërhequr vëmendjen e kritikës qysh kur është botuar në vitin 2009, por unë shpreh mangësinë që nuk më ka ra në dorë më herët. Sepse në morinë e librave që shkruhen sot, shumica e të cilëve të rëndomtë, ky roman përbën një vepër elitë të letrave shqipe pasi është shkruar me elegancë dhe mjeshtëri për tu patur zili. Për më tepër përmes çasjes diakronke të fatit tonë, jep një mesazh të qartë për mbijetesën në të ardhmen. Romani ka si nëntitull ndajshtimin: Apokrife për mbretëritë shqiptare. Me apokrife kuptojmë të vërtetat biblike që u ruajtën për një kohë të gjatë si mistere dhe asnjëherë nuk u bënë publike, janë letra me të vërteta që dhembin ose shkaktojnë ndryshim orjentimi e përmbysje venerimesh. Po sidoqoftë kjo është përdorur si një metaforë për krejt tregimin e ‘prrallës’ së jetës tonë në mijëra vite ku shpalos pretendimin e një djaloshi të soçëm për të ngritur, ose më mirë për të shpallur, një mbretëri në fshatin e vet, me dëshirën që ti bashkohet edhe ndonjë fshat i afërt, pikërisht në momentumin e një vakumi të presionit të sheklësve. Për mbretin pretendues nuk ka fare rëndësi tërësia si komb, për të luan rrol mbretëria në fshatin e vet, sepse prej nja dymijë apo tremijë vitesh, atij i vjen shumë tërheqëse jehona e mbetërive të dikurshme pellazge dhe ilire.
Vepruesit e romanit janë Djali i Kryeplakut dhe Çun Maloku, por edhe shumë të tjerë. I pari i hypur në një kal, ‘në shpinën e kalit brymës’ e i dyti në një gomar. Këta nisin aksionin e ‘shenjtë’ të shpalljes së mbetërisë së Damastinoit duke diskutuar edhe lementët që duhet të ket një mbretëri, me të gjitha takëmet, deri edhe te lufta me konkurrentët për vajzën më magjepse dhe harlistare që ndodhej në ato anë. Jehona rrëmujtare e pellazgëve të famshëm i vjen djaloshit krejt nëpër terr vetëm si energji e trashëguar, si një amanet i harruar në ‘adn’ e tij, por nga ana tjetër, mos na lashtë zoti pa njerëz të ditur, gjendet Mësuesi që shpalos krejt apokrifet e mbretërive pellazge dhe më vonë ato ilire, e më vonë akoma principatat e arbërve, e më vonë akoma fiset e veçuara si dhe më në fund një komb të hallakutur në mënyrën më të pabesueshme. Një komb tek i cili është vrarë ose është zhdukur dukuria e programacionit që duhet të karakterizojë komunitetet, veçmas ato të rrezikuar, një komb tek i cili ka humbur një nga shqisat që kanë qeniet e gjalla që ëshët nuhatja, një komb i cili është mpirë në përgjumje.
Djali i Kryeplakut dhe Çun Maloku ngjajnë aq shumë me heronjë kalorsiakë Don Kishoti e Sanço Panço. Kanë kalin dhe gomarin, ku sipas hierarkisë Djali i Kryeplaku hypën në kalë e tjetri në gomar, kanë plane, ndonëse planet e tyre nuk ngjajnë me ato të Donit që ishte një idealist dhe misionar i madh i të drejtës në botë, të cilin armët e vjetra e bënin qesharak, por është edhe Angjalina, një simbiozë apo bocet i dylqinjës së Donit e kështu me rradhë. Ndonëse ngjajnë aq shumë, kanë edhe dallimet e tyre themelore. Kishoti kishte një kauzë, ai luftonte për të vendosur drejtësi dhe rend në botë, ndërsa këta luftojnë kundër njëri-tjetrit në udhën e ngritjes së ‘mbretërisë’, e, as u shkon në mendje të luftojnë kundër pushtuesit, thjesht gjuajnë një dobësi të armikut për me ba hygjym e me ngritë mbretërinë në katund. Janë ndoshta porterti më real i shqiptarëve të soçëm, e ndoshta të gjithkohshëm. Eshtë mbreslënëse por edhe mjaft brengosëse thirrja, ah, burra bre, ulni hunjt. Sepse fiset shqiptaee desh po dalin fare duke luftuar kundër njëri-tjetrit me hunj. A nuk po dallohemi sot, ndër të tjera edhe si hunjtarë të zot?! Në një farë mënyrë i bie që të lëshojmë thirrjen: ah paralamentarë në Tiranë, Prishtinë e Shkup, pash njat Zot si u ka falë, ulni hunjt!
Vetëm kundër njëri-tjetrit shqiptarët kanë qenë të famshëm në ndeshjen me hunj, kundër huajit jo, sepse ose nuk ka pasë armë të mjaftueshme, ose paria kanë qenë të hamgjitur nëpër mejhane në net fajnore, ose kanë ba si gomari andërr, sepse kur po e hante ujku, gomari siç thonë mbylli sytë duke u lutur, ishalla jam në andërr, ose… Me një kulturë të habitshme Ramabaja shpalos ‘apokrifet’ e cubave të vjetër dhe perandorëve Emathiotë, të Hyllit dhe të zanave, të Hektorit dhe Akilit, të Filipit dhe Olimbisë, të Akesandrit dhe Roksanës e deri te Gjergji. Qysh në kohët e vjetra rraca jonë mori një ftohmë e asnjëherë nuk qemë në gjendje për udhë as deri te pragu etnik, te Molla e Kuqe që i tërheq gati gjithnjë vepruesit si një mirazh, por fisi jonë nuk ka gjunj me shkue te Molla.
Përpos historisë tonë të vjetër, imperatorive të Evropës, invazionit sllav etj. me një ironi të lakmueshme Ramabaja tregon se sa lehtësisht e kanë humbur davanë të parët tonë, siç po e humbim ne sot. E nga ana tjetër shpalos dukurinë gjermane të dominimit, dhe, admirimin e ndërsjelltë po ashtu.
Viktimizimi, masakrimi i pashembullt për faktin se nuk arrijmë më u ba bashkë, amatorizmi dhe mabicia për pushtet si dhe mungesa e dritës e çojnë një komb në shpërbërje të sigurtë. Emblemat e dikurshme, shenjat mbretërore dhe flaka e gjenisë krijuese e kanë humbur kuptimin simbolik e janë shndërruar tashmë në alegori. Herë-herë autori e ngre zërin në dhimbje, e lexuesi, si një fëmijë i bindet plakut që rrëfen. Sepse autori e ka të qartë faktin se lexuesi është mashtruar tej mase nga letërsia e mbulesës dhe mirazhit, autori e di që krejt letrat shqipe glorifikojnë trimërinë e shqiptarëve në shekuj, çka përbën një mashtrim gjigant, madje flagrant, edhe pse e ka humbë flagrancën me kohë. Sepse në të vërtetë shqiptarët janë aktualisht më të dobëtit në Evropë. Derisa ende nuk e pranojmë këtë gjendje, asnjëherë nuk nisim kah rimkëmbja. Të lexosh se shqiptarët janë të fortë dhe trima, ke lexuar një rrenë të hatashme. Ata as janë trima e as janë solidarë me familjen. Ata kanë heshtur ose kanë ba sikur nuk po ndodh asgja, kur në pjesë të ndryshme të territorit etnik bashkëkombasit janë masakruar nga serbët dhe më herët nga kush ka mundur. Dhe gabimisht në histori dhe letra të tjera është glorifikuar trimëria në vend që të glorifikohej mendja si fuqia e kombit. Sepse, siç e vumë në dukje, në roman është Mësuesi që ‘ndriçon’ me dritë të fortë tunelin e vetëdijës shqiptare. Dhe ja si bërtet ai duke portretizuar shqiptarin, e pra jo vetëm shqiptarin e soçëm: “A lufoti ai gjithnjë kur pa batrdinë e shkelësit mbi atdheun dhe kur dëgjoi klithmat e fëmijëve majë syngjisë tij? Ndonjëherë po, s’mund ta fshehim, veç jo rrallë ai, në vend se ta fsidonte barbarin te dera e shtëpisë, ia dha vrapit dhe vetëm kur kapërceu kufirin e mënzyrës u shtrua shesh e ia mori të qarës”. (f.41). Kështu pra, edhe lotët i kemi të shpifur, thotë më tej. Ne nuk mundëm kurrë të provojmë takatin tonë me të tjetët, por veç me njëni-tjetrin, ashtu si Haktori dhe Akli, të cilët ‘ndonëse ishin gjak mesvete, luftuan që ti hanin kokën shoqi-shoqit’.
Kangjelja e Damastionit është një roman që do të udhëtojë gjatë në kohë dhe hapësirë sepse është shkruar me një stil të lartë, me gjuhë lakonike dhe mjaft të pasur. Madje me një gjuhë të cilën Ramabaja e përdor me virtuozitet në sintakstë dhe fjalformim. Duke mos marrë përsipër ti caktoj vendin në letërsi, e konsideroj romanin e Ramabajës si një poemë me plot situata groteske dhe paradokse, me përshkrime mbreslënëse dhe me një ndërthurje të miteve, legjendave dhe brengës aktuale. Në shumë episode në duket se ndodhemi në një orë historie, por, me mënyrën se si e tregon atë, nxënsi ashtu si mësuesi, ‘mbetet pezull mbi akthin e vet’. Në fund dua të nënvozoj edhe këtë pasazh:
Mbas Hektorit dhe Akilit, si stërgjyshër që vijnë nga legjenda, “disa nga ata të mëvonshmit, ata që erdhën pasi kërcyem kohën mitike, i lëvizën epokat përsëmbari vertetë, që nga Leka i madh e deri te Gjergji. Shumica, megjithatë u bënë të famshëm vetëm kur qëlloi tu prijnë të huajve. Të vetët nuk ua kanë duruar lavdinë. Madje kur kanë luftuar për ta, në të shumtën o i kanë vrarë vetë, o i kanë lënë të digjen filli vetëm në zjarrin e betejës. Pse psh, Gjergj Elez Alisë iu desh të ngrihej nga shtrati mortor e me dhimbjet nëntëvjeçare të plagëve, fillikat vetëm të sfidonte Bajlozin? Ku ishin kryezotët e tjerë të Arbrit? … Apo shpresonin se Bajlozi do nginjej me motrën e Gjergjit e me shtrimin e krahinës së tij dhe se ata do ti linte të qetë?”. (f.42).
Ky roman të kënaq me bukurinë e gjuhës dhe fantazinë, po nga ana tjetër etnisë tonë të përgjumur i jep një thupër të fortë për ta sjellë në vete.
Kukës, 11.01.2016

“Gjurmë të tradhtisë”- NJË ROMAN PËR DY TEMA SOCIALE

by

Lavirati – një zakon që duhet zhdukur/
Nga Adil FETAHU/*
Nuk e di prej nga e ka marrë autori fjalën lavirant, me të cilën e damkos një zakon jo të mirë ndër shqiptarët, zakonin e martesës me së kunatit me kunatën. Në fjalorët e gjuhës shqipe as në ata të drejtësisë, nuk e gjeni dot këtë term. A është kjo fjalë sajesë apo e gjetur diku, le t’i mbetet autorit.
Romani “Gjurmë të tradhtisë” i autorit Halit Gashi, trajton në mënyrë artistike dy tema sociale sa aktuale aq dhe brengosëse ndër shqiptarët, jo vetëm të Kosovës. Fjala është për zakonin e mbrapshtë e primitiv të martesës së kunatit me kunaten, dhe për migrimin.
Martesën e kunatit me kunatën, autori e quan lavirat. Fjala është për martesën me gruan e vejë të vëllait të vdekur, ose me motrën e gruas së vdekur. Ndër shqiptarët ky është një zakon i lashtë fisnor, jo i rrallë, sidomos në Malësinë e Gallapit, prej nga është autori i romanit, i cili e njeh mirë këtë zakon dhe traditën e vendit, dhe e ka shtjelluar mirë në romanin e tij.
Është praktikuar dhe akoma praktikohet, ndonëse më rrallë, që kur vdes mashkulli i shtëpisë, nëse ka lënë gruan, të re ose me fëmijë a pa ta, të ndalet e kthehet e veja të martohet me vëllain e burrit të vdekur, apo me ndonjë mashkull tjetër të shtëpisë, qoftë ai beqar apo vejan. Ka pasur raste që është “kthyer” si grua e dytë e martuar si ortake, me burrin që kishte një grua. Kjo ka ndodhur sidomos nëse e veja kishte fëmijë, ndërsa burri i shtëpisë nuk kishte fëmijë me gruan e parë. Forma tjetër e “leviratit”, siç e quan autori, është martesa me motrën e gruas së vdekur, qoftë se motra ishte beqare apo e vejë. Të dyja këto forma të martesave, levirate, bëheshin dhe diku-diku akoma bëhen, për arsye dhe interesa të ndryshme, dhe shpeshherë pa dëshirën as pëlqimin e femrës. Dallimi në moshë nuk ishte me rëndësi. Ka ndodhur të martohej me nusën për të cilën ka qenë “bullan.” Arsyet më të shpeshta për të “përligjur” këto lloje të martesave janë: “jemi mësuar na me te, dhe ajo me ne”; “ që t’i rritë fëmijët e të mos mbetet e vejë”; etj. Por, këtu është edhe interesi material, sepse martesa e tillë kushton ma lirë si në përgatitjet për martesë, ashtu edhe për faktin se për këso martese, me të vejen e vëllait të vdekur, nuk bëheshin ceremoni martesore. Ndërkaq, martesa me motrën e gruas së vdekur, arsyetohej me ruajtjen e miqësisë dhe për interesin e fëmijëve, se: “Motra-tezja kujdeset për fëmijët e motrës më mirë se çdo njerkë tjetër”.
Nga aspekti fetar, në islam këto lloj martesash janë të lejueshme, ndërsa kisha katolike, edhe në kohën e zbatimit të Kanunit, këto i ka quajtur konkubinate dhe i ka dënuar. Ligji aktual për familjen, nuk e ndalon një lloj të tillë martese, por me shkollimin dhe emancipimin e rinisë, të të dy gjinive, këto lloje martesash do zhdukën.
Ja si e shtjellon leviratin autori i romanit.
Vetëm dy javë pas martesës, Fatmiri i Lugështajës shkoi ushtar, në ushtrinë e Serbisë. Nusja, Sala, ishte e mirë, e bukur, e vyeshme dhe i respektonte vjehrrinë dhe kunatin, Talin. Siç dihet, në ushtrinë e Serbisë, janë vrarë shumë shqiptarë në rrethana të ndryshme, si para ashtu pas rastit të Paraçinit (Aziz Kelmendi). Ushtarët e vrarë shqiptarë ktheheshin në arkivole (autori i romanit i quan: arkëmorte) të mbyllur, me shpjegimin zyrtar se kishin bërë vetëvrasje, ndonëse në shumicën e rasteve ishin vrarë pas shpine. Kështu, pak para se ta kryente afatin e shërbimit ushtarak, Fatmiri u kthye në arkivol dhe u varros. Pas një kohe, nusën e Fatmirit deshën ta kthejnë, ta martojnë me Talin, vëllain e Fatmirit. Ditën që e “kthyen” nusen, Tali iku nga shtëpia, pa paralajmërim dhe kurrë nuk u kthye te ajo nuse. Nuk deshi të martohej me atë që deri dje e respektonte si ta kishte motër. Tali kishte ikur në Gjermani, dhe nuk ishte lajmëruar asnjëherë në shtëpi. Edhe i ati i Talit, kishte pas marrur për gra hallë e mbesë, por edhe xhaxhai e kishte“kthye” gruan e vëllait të madh, e më vonë e kishte marrë mbesën e saj. Kjo martesë “levirate” ishte bërë diçka e zakonshme në atë familje. Por, këtë praktikë e ndërpreu Tali në mënyrë të vendosur. Në ndërkohë, i vdiqën prindërit dhe Sala u kthye në gjini, më vonë u martua gjetkë, u rahatua dhe kishte një djalë. Kështu, me kundërshtimin e heshtur por të vendosur të Talit, dështoi martesa sipas zakonit të mbrapshtë. Sala nuk kurrë e fajsoi as nuk u hidhërua në Talin, Kur doli nga shtëpia, ajo në heshtje i dëshiroi fat atij.

Mërgimi i të rinjëve

Mërgimi është një plagë e rëndë jona. Shkaqet e mërgimit janë të natyrës politike dhe ekonomike-sociale. Të dyja të rënda, por nga shkaqe politike kanë migrua edhe shumë të rinj të cilët kishin gjendje të mirë ekonomike. Të rinjtë iknin për të mos shkuar ushtar të Serbisë, që të mos vriteshin në luftërat që ajo zhvillonte në Bosnje e Kroaci, apo të mos torturoheshin, maltretoheshin, burgoseshin ose vriteshin pas shpine gjatë shërbimit, në roje, në kazerma, në ushtrime, në llogorime apo në rrethana të ndryshme. Dhe kur migrojnë të rinjtë, kjo ka reperkusione sociale: bie potenciali i fuqisë punëtore në vend, rrallohen martesat dhe lindjet, të moshuarit mbesin pa kujdesin e duhur.
Në periudhën që shtrihet romani i Halit Gashit (1992-1998), shumë të rinj nga Kosova emigruan, për të ikur nga ushtria serbe. Ilir Thanishta, me disa autobus plot të rinj shqiptarë nga Kosova, por edhe shumë me gra e fëmijë, ia kishin mësy Evropës qendrore, kryesisht Gjermanisë. Autobusët i qonin deri diku, i lenin në Hungari ose në Çeki, prej nga duhej të udhëtonin këmbë, me javë a muaj, nëse mund të arrinin në Gjermani. Peripecitë e atij udhëtimi, nëpër mot të ftohtë, me acar e borë, nëpër male e për të kaluar lumenj, dinë t’i tregojnë vetëm ata që kanë kaluar ato rrugë, gjithnjë me frikën se do t’i zënë policia, t’i burgosin e pastaj t’i kthejnë, shumë prej të cilëve edhe iu ka ndodhur kjo.
Iliri me disa shokë, mezi kishte shpëtuar gjallë dhe kishte arritur në Gjermani. Kishte gjetur punë, për të kryer të gjitha punët e bujqësisë, në një familje gjermane. Si punëtor i zellshëm, që kryente mirë punët, ishte pritur mirë nga familja gjermane, paguhej nga 500 marka në muaj dhe kishte të siguruar ushqimin dhe dhomën e vet, me hyrje të veçantë, ku herë pas herë i shkonin edhe shokë. E kishte mësuar mirë gjuhën gjerman, por e kishte “humbur” emrin e mbiemrin, ata të shtëpisë e quanin: “Ihuaj”.Njëherë gati ishte mbytur në lumin Rajna. Romani nuk do ishte interesant po të mos kishte edhe një aventurë intime me zonjën e shtëpisë, Evën, të vejen e Adolfit që kishte vdekur para pak ditëve. Iliri qëndroi e punoi aty katër vjet. Me disa shokë takohej në qytet, e ndonjëherë edhe në banesën e tij. Një ditë, u morën vesh që të kthehen në Kosovë, dhe u tha e u bë. Rruga e kthimit ishte shumë më e lehtë, se ajo e shkuarjes në mërgim. U gëzua nëna Zylë për kthimin e të birit të vetëm, që shpresonte të martohej shpejt (me Tufën e Nazës), që ishte një vajzë e shkolluar nga qyteti dhe që e vizitonte shpeshherë nënën e Ilirit. Por pushteti serb kishte rrjetin e spiunëve të vet. Një i tillë (Dan Kryeziu. Ish-korier i komunës) e kishte lajmëruar policinë për arritjen e Ilirit dhe shokëve të tij. Nga gjurmët që kishte lënë nëpër borë, pranë shtëpisë së Ilirit, autori i ka dhënë emrin romanit: “Gjurmët të tradhtisë”. Polica dhe ushtria serbe të nesërmën e arrestuan Ilirin dhe shokët e tij, i dërguan në Nish, ku gjyqi ushtarak u shqiptoi dënime me burgim, dhe që pas vuajtjes së dënimit me burg, ishin të obliguar të shkonin në shërbimin ushtarak. Burgu i Nishit, sikurse edhe të gjitha burgjet e tjera në Serbi, ishte plot me shqiptarë të dënuar për shkaqe e pretekste të ndryshme. Kur e vuajti dënimin dhe u kthye nga Nishi, Iliri nuk e gjeti nënën të gjallë, sapo e kishin varrosë. Dhe në marrëveshje me disa shokë të rinjë (Tali, Loni, Vali, Drini) vendosin t’i bashkohen UÇK-së, të luftojnë kundër ushtrisë e policisë serbe, e jo t’i shërbejnë asaj ushtrie e të vritën në luftë në Bosnje a Kroaci, si ushtarë të Serbisë.
Në temën e mërgimit, autori fshikullon edhe raste ekstreme të moskujdesit të të rinjve ndaj prindërve të moshuar që kanë lënë në Kosovë. Teta Sadia që kishte tre djemë, jetonte e vetme në fshat. Djemtë me gratë dhe fëmijët e tyre jetonin në Gjermani, Kishin ndërtuar e mbyllur tri shtëpi në Thanishtë. Ata gjashtë vjet e kishin lënë vetëm nënën plakë e të rraskapitur, cila tërë dashurinë e djemve dhe të nipave e mbesave ia kishte kushtuar një mace (Macuka), me të cilën jetonte. Ditën vizitoheshin shpesh me nënën e Ilirit. Por, kur kishte vdekur teta Sadia, tri ditë kishte mbetur në dhomën e mbyllur, dhe Macukja ia kishte hëngër tyryën, gjinjtë dhe këmbët, dhe ishte tërbuar që kur fqinjët e hapën derën e dhomës, Macukja i kisthe sulmuar ata!
Për më shumë, lexonie vet romanin.
* * *
Gjurmët të tradhtisë, është libri i gjashtë dhe romani i dytë i shkrimtarit Halit Gashi, anëtar i Shoqatës së Shkrimtarëve të Kosovës. Para këtij, ka botuar një roman dhe katër përmbledhje me poezi; dy për fëmijë e dy për të rritur.
Romani është i lehtë për ta lexuar. Shkrimtari ka një gjuhë të pasur e të rrjedhshme në përshkrimet që u bënë ngjarjeve e personazheve. Aq hollësisht përshkruan ngjarjet e vendet, sa herë-herë fitohet përshtypja se romani është një prozë poetike. Të lë përshtypje të mirë thellësia dhe gjerësia e njohurive të autorit për historinë, gjeografinë, traditën, kulturën dhe personalitetet kombëtare. Ai nuk le pa përmendur trojet shqiptare (edha to akoma të pushtuara) prej Çamërie deri në Tolicë. Në malësinë e Gallapit, edhe ashtu toponimet janë kryesisht shqiptare, ashtu sikur i përdorë shkrimtari: Kroi i Hajdutit, Shpella e Zanave, Gryka e Naletit, Varri i Nuses, Livadhi i Marisë, Lugu i Kishës, Strofka e Dhelprës, Rrastat e Gjarpërit, Lisi i Korbit, Guri i Haberit…etj. Në vend të fjalës vendlindje, autori përdorë: Dhelindja, Tokëlindja, Gurëlindja etj. Në vend të prangave, përdorë fjalën “bileçe”, kurse në vend të gajtanit të tirqëve – “spika”. Mund të thuhet se e tepron me përshkrimin poetik e të shpeshtë që bënë: “këmisha e hollë e natës e Rajnës” (fjala është për lumin Rajna, prandaj romani nuk duron këso përshkrime poetike). Ka edhe kapërcime të befta, të papritura, prej një ngjarje në tjetrën. Në dialogje, në vend të vizave para fjalive, fjalitë i futë në thonjëza. Mund të vërehet edhe ndonjë lëshim për kryerreshta. Por, porosia e romanit për temat që trajton, ia shton peshën specifike, ndërsa shtjellimi dhe gjuha e bëjnë leximin të lehtë e të këndshëm.
*(Halit Gashi: “Gjurmë të tradhtisë”, botoi : “Faik Konica”, Prishtinë, 2007)

Një ditë me shi

by

Tregim nga Përparim HYSI/
Sot e hëngra një shi të rëndë dhe, tek çaja përmes ujit që vërshonte deri në trotuar, befas m’u ravijëzua në kujtesë xha Solli që e kisha njohur dikur. Ky xha Solli sikur kish lindur ditën e shiut, se me shiun sikur kish nënshkruar një pakt. Ç’shkruaj, mos kujtoni se është një shpikje ime dhe aq. Jo. jo. Xha Solli edhe në të ri të tij, kurrë nuk kish zënë punë me dorë, po, kur binte shi qoftë dhe me rrebesh, atëherë shfaqej ai, sikur jo vetëm nuk i trëmbej shiut, po i bënte dhe karshillëk!!! Ndërsa punëtorët e tjerë, burra dhe gra, zinin ndonjë strehë për t’u mbrojtur nga shiu, xha Sollin e shihje me një lopatë në dorë a me çfarëdo vegle tjetër, që dilte në mes sheshit dhe bërtiste:- Ah, moj e shkretë kohë që na le batall! Kur bërtiste kështu, mos kujtoni se fliste me vete. Jo,jo. Drejtohej andej nga ata “frigacët” që i trëmbeshin shiut dhe nuk ndiqnin këtë, të “guximshmin”, xha Sollin që aq i hanin duarët për punë, sa dhe në “kiamet” e bënte ferk. Ata , të “strehëve”, ia njihnin mirë atë “guxim” dhe atë dëshirë të madhe për punë. Kishte kohë që qeveria ( fshati sa qe bërë fermë), kish vendosur që në ditët me shi, punëtorët merrnin tetëdhjetë përqind të pagës dhe xha Sollit, nuk ia hante kollaj qeni shkopin për qelepir.
Kozmai, një moshatar me të, atje që nga streha e zgjati bodecin e shpotisë:- Po hajde, o ditëzi, se do ta marrësh brinjë më brinjë, dhe do të dalë qelepiri nga hundët! Por xha Sollli nuk lëshonte mez kollaj. Aha, re Komi, në ke brigadierin mik, tija, ajo më është punëza jote, po unë le të lagem deri në palcë, nuk jam mësuar të ha harram. Njerëzia, tek shikonin këtë pehlivan që luante atje mes shiut, gajaseshin së qeshuri. Gra e burra bënin sehir se si “kotej” atje nën vragën e madhe të shiut. Aha,- mbante veten me gajret xha Solli,- punës duhet t’i rrish ballas,se, po i ktheve krahët, të lë fukara ajo. Ja, për këtë trok dheu që do na hajë,- betohej. Dha e dha kështu një copë herë të madhe dhe, kur mendoi se ia “kish bërë hyzmetin” punës, ashtu siç u rrëfye në “sheshmejdan”, shkoi e zuri strehë atje me të tjerët. Tek shtrydhte takijen e bardhë që çurgonte, vazhdonte “leksioni” për punën.
Që the ti, re Komi, – se ti dhe më njeh dhe më mirë nga këta rinia ( epo rrushi i papjekur nuk hahet,de), unë këtë qëne punë, sikur e kam parë me “diell nga jashtë”. Epo kot nuk thonë: kur u ndanë, kaq na ranë. Unë isha i madhi në shtëpi. I madhi, po si “hallemadhi”. Jo do shkoje mik, jo do prisje miq. Epo kush do t’i bënte këto “punëza kaq të rënda”? Veç i madhi. Unë, or unë. E, sa për punët në bujqësi, ato m’i bënte Xoxi, imvëllla. Se, mahere, e kishim kalidhen tok. Punonte Xoxi ama dhe unë kurrë nuk i hyja në hak. Uleshim për të ngrënë, i thosha asaj simes, Varës, una: thelën e madhe ia hidh Xoxit, se qy dhe do ngasë qetë nesër. E, kështu vazhduam gjer sa erdhi kjo “komprativa”. Se kjo,”komprativa” ta mat kokën me pe, or tunjatjeta. Dhe më gjeti ca më keq: kur u bëmë “komprativë”, u ndati dhe Xoxi nga unë. Tani gjeta keq e më keq. Vjen e keqja, hapi derën ,thuaj. Tani që m’u ndati Xoxi më vete, thashë una: hapu dhe të futem se ku qeshë mësuar me punë. Po dhe këtij “halli” sikur ia gjeta vegën ku të varja katruven. Yrysht dhe tujte nga doktori. Jo më dhëmb këtu, jo kollem kështu ( epo kollla më nget, or tunjatjeta,se që dy vjeç. imgjysh më mësoi të pi cigar). Dhe doktori: jo ktheu këtej, jo kollu andej xhëku kuptoi që kisha një “hijez” të vjetër në mushkëri dhe më dha një raport si për punë të lehtë. Të lehtë i thënçin, po, kur më çoi për të bërë “krahaz domatesh”, thashë se m’u këput trupi mëdysh. Aha,- i thashë brigadierit una,- unë më mirë vdes për bukë, se sa të vdes nga puna. Dhe ika, që thoni ju, e nuk u pashë më andej nga fusha. Ika- ika, po “kur të hanë duarët për punë”, nuk të rrihet, ndaj dhe më patë sot në këtë ditë kiameti. Ik në shtëpi, xha Sillo,se do plevitosësh,- ngriti zërin brigadieri
Brigadier, të keqen xha Solli tyja, do m’i hedhësh ato pikët për sot që të iki me mendjembledhur xha Solli?
– Pa merak xha Solli dhe veç duku kur të ketë ndonjë tufan tjetër,- i tha brigadieri.
Dhe iku xha Solli i shoqëruar me britmat shpotitëse të atyre që rrinin në strehë.

* * *
Po nuk mbaron këtu kjo histori me xha Sollin. Kish dalë një ditë e shullëhej nën një rrezedielli dhe i hanin brirët për muhabet. Tek e pashë ashtu, shpotita:- Ah, moj e shkretë kohë që nuk po na hedh një pikë shi!
Qenke ti, mor dhaskal,- foli tek shullëhej. Ore, të ishte e mirë puna, punonte dhe mbreti. Punës, or dhaskal, duhet t’i rrish me “krahëmarrje” si luftës. Pa dili ballas luftës dhe vete mu në hale të gomares. Edhe puna është ca më keq: ta merr shpyrtin pak e nga pak. Keq në vapë e keq në të ftohtë. Në vapë të bie pika mbi kokë; në të ftohtë, të futet dridhma mu në bark. Dhe hajd ma ndreq atë punë,- digjo xha Sollin tija, dhaskal. Unë nuk e mbaja dot ë qeshurin dhe, pa e lënë të vazhdonte më këtë “lexion” kaq me vlerë, ia prita:- Epo nuk bëhet çdo ditë “kiamet” që të marrshë tetëdhjetë pikë!!!
Aha, gjer aty më paska vajtur nami! Opo unë të kem nderin si njeri, pa për të tjerat nuk bëhem merak.
* * *
Kisha kohë pa u parë me xha Sollin, por një ditë prej ditësh, kur shkova që të bëja informacion plotik me brigadën, e gjeta atje dhe xha Sollin. Mos kujtoni se po punonte? Jo. Po u mbante leksion atyre që punonin. Kapa vetëm fjalët e fundit të tij:- Eh, Solli! Eh, Solli! Ku ishe dhe ku je? Baraz me shoqërinë, mbi qenërinë!!!
Tek i dha fund ligjëratës, ndjeva një të qeshur kolektivshe të brigadës dhe, kur kërkova të më tregonin shkakun, një nga të rinjtë, më tregoi.
– Në në fshat kemi një thënie: dikujt që i ecën në jetë, themi: i ka pjellë kau! Një fatkeqi që punon dhe nuk i ecën, themi: i ngordhi lopa. Kështu ka ndodhur dhe me xha Sollin. Këtij, sado që nuk ka punuar kurrë, i ka pjellë kau. Qëlloi një djali i tij, mori një nuse me shkollë. Nusja u fut shitse në fshat dhe dihet kush ka një të punësuar me rrogëbazë në shtet në fshat, ka të ardhura të mëdha. Xha Solli e kuptonn dhe vet, ndaj dhe thotë: “baraz me shoqërinë” ( se do mos bëj karshillëk jetese me të tjerët) dhe “mbi qenërinë” ( e ka për ata që e mbajnë në gojë). Tani, mbas këtij sqarimi, dhe unë nuk e mbajta të qeshurit.
Ja, të gjitha këto m’u kujtuan sot, në këtë ditë me shi, dhe më ravijzohet xha Solli, tek bërtet:- Ah, kjo kohë e shkretë që na la batall!!!

Tiranë, 6 janar 2016

Mitrovicë-Promovohet libri “Vepra” i autorit Hysen Ibrahimi

by

– Prej 28 vitesh jeton, punon dhe krijon në Suedi. Është njëri ndër më të merituarit për punën e Shoqatës së Shkrimtarëve dhe e Artistëve Shqiptarë ‘Papa Klementi XI–Albani’ në Suedi, kryetar i së cilës është aktualisht, dhe njëri nga themeluesit e Lidhjes së Krijuesve për Mërgatë, ku është nënkryetar/
MITROVICË, 4 Janar 2016/Është promovuar libri me vlerësime, opinione, intervista dhe recensione “Vepra”, të autorit nga Mitrovica, Hysen Ibrahimi, një veprimtar i devotshëm që tani e 28 vjet jeton, punon dhe krijon në Suedi.
Duke folur për autorin, Hysni Syla ka thënë se Hysen Ibrahimi, është njëri nga qindra e mijëra shqiptarë që u detyruan të emigrojnë në vende të ndryshme të botës dhe i cili, për dallim nga shumica prej tyre, nuk qëndroi atje vetëm sa për të sigurua një kafshatë buke për veten e familjen e tij, por kreu me sukses shkollimin në fushën e informatikës dhe të politikës ndërkombëtare, si dhe me përkushtim të jashtëzakonshëm u angazhua në veprimtari të ndryshme për të mirën e shqiptarëve dhe të Kosovës.
“Hysen Ibrahimi dhe shumë mitrovicas e bashkëkombës të tjerë, me veprimtarinë e tyre të palodhshme po lënë gjurmë në kulturën tonë të përgjithshme kombëtare, por edhe në kulturën e shtetit ku jetojnë dhe veprojnë, pra të Suedisë. Ai është njëri ndër më të merituarit për punën e Shoqatës së Shkrimtarëve dhe e Artistëve Shqiptarë ‘Papa Klementi XI–Albani’ në Suedi, kryetar i së cilës është aktualisht, në mandatin e dytë dhe njëri nga themeluesit e Lidhjes së Krijuesve për Mërgatë, ku është nënkryetar”, tha Syla.
Ai në vazhdim tha se krahas veprimtarisë së lartpërmendur, autori Hysen Ibrahimi u mor edhe me shkrime dhe se deri tash ka botua veprat “Solidariteti i Mërgatës Shqiptare në Suedi”; “Kosova në Zemrën e Mërgatës në Suedi”; “Mërgata për Arsimin në Vendlindje” dhe librin “Vepra”.
Kryetari i komunës, Agim Bahtiri, pasi e përgëzoi Ibrahimin për librin e botuar, tha se autori Hysen Ibrahimi është një nga veprimtarët më të devotshëm nga komuna e Mitrovicës, që është angazhuar për të ndihmuar Mitrovicën dhe Kosovën në momentet më të vështira dhe më kritike për të.

“Hysen Ibrahimi është nj veprimtar i devotshëm, i cili edhe pse jeton që prej vitesh në Suedi, bashkëjeton me hallet dhe problemet e bashkëqytetarëve dhe qytetit të tij, vështirësi këto për zhdukjen e të cilave Hyseni është angazhuar në mënyrë konkrete dhe ka dhënë kontribut të çmueshëm”, ka thënë kryetari i komunës së Mitrovicës Jugore, Bahtiri.
Recensentja e librit, krijuesja nga Maqedonia, Sadije Aliti, tha se Ibrahimi me këtë libër shpalos të djeshmen e të sotmen, që me veprimtarinë e tij të përcjell një porosi për të nesërmen.
“Porosia është e qartë, shumë sublime, për shumë breza, të kohës së tij e të kohës para tij, se ‘puna e veprimtaria jonë me vite është e grumbulluar, e shënuar në letër, andaj nuk mund të lihet anash”, tha Aliti.
Recensenti tjetër, Fidan Baliu, tha se autori, përveç që admiron figurat kombëtare, ai edhe zhvlerëson disa fenomene prapanike, që i sjellin dëm shoqërisë sonë.
“Ai në mënyrë të thuktë e urren hakmarrjen e mbështetur në Kanun, pasi që siç thotë, një njeri krejt i pafajshëm mund të bjerë viktimë për fajin e tjetrit, kinse për të ndarë drejtësi”, tha Baliu.
Ndërsa recensenti i tretë, Muhamet Ibrahimi, tha se librat e Hysen Ibrahimit janë shndërruar në sinonim të vet autorit dhe tregojnë qartë për jetën e tij, duke përfaqësuar denjësisht veprimtarinë e tij, e cila është gjithanshme.
“Libri është një vepër e realizuar mirë, ka një gjuhë të pasur dhe është mirë e organizuar. Është e ndarë në katër kapituj, ku secili përmban tema të ndryshme dhe emra që kanë lënë gjurmë të pashlyeshme me veprat e tyre. Nga titulli i kësaj vepre vërejmë se autori ka vullnetin dhe zotësinë t’u qaset temave të ndryshme që janë me rëndësi e interes për çështjen kombëtare”, ka thënë ai.
Në këtë event është promovuar edhe libri me poezi “Klithmë nate”, të autores Mone Juniku, që të dyja botuar nga Shoqata e Shkrimtarëve dhe e Artistëve Shqiptarë “Papa Klementi XI–Albani” në Suedi.
Për këtë vepër ka folur recensenti Agim Desku, i cili tha se në artin poetik te ky vëllim frymon bukur poezia njerëzore, ku shkrihen mrekullueshëm ekzistenca e të gjitha kohëve dhe ngjyrave, gjallon bukur realiteti objektiv me të gjitha thyerjet, rëniet, digresionet, kthesat, dramat dhe dyzimet ekzistenciale.
Në sallën ku është bërë promovimi, piktorja e talentuar Valdete Berisha, e cila jeton dhe vepron në Belgjikë, kishte ekspozuar pikturat e saj me motive të ndryshme, që u pëlqyen shumë nga të pranishmit./b.j/

Ferit the “Cow”, Partisan

by

By Visar Zhiti/
(Excerpt from the book, “Trails of Hell” pg. 227,228)/
Hundreds of spoons clattered and scared the swarm of flies buzzing all around. We no longer washed our bowls; instead, we wiped them clean using the last bite of our bread, which we still ate despite the bitter taste of aluminum, because waiting in another line would mean another long torment for us. Washing the dishes every day from the water pipe, perforated in a row of holes, (I could compare it to a monster’s fife), where cold water spouted, would have caused us more distress.
In the meantime, the prisoner Ferit the “Cow,” was observing and waiting there. As soon as you left your bowl on the ledge of the washing station unattended for longer than a minute – just to wash your hands or to drink water, there, he would snatch it. And you had truly forgotten it. “Aha! You lost it,” he would smirk. He would sell you back your bowl a few hours or days later, and you could not always borrow someone else’s bowl to eat. You would have to buy it back cheap –for a pack of Partisan cigarettes. Ah, the partisans! Was Ferit the “Cow” a partisan? He says, “Yes.” His surname was not actually “Cow.” Ever since he stole a cow from the Cooperative and put children’s rain boots over the cow’s hooves so that the tracks of the cow’s hooves could not be traced as he walked to sell it at a faraway market, and, so they say, fooled the animal to eat straw by putting his green-tinted sunglasses over the cow’s eyes so that the yellowed straw looked green as fresh grass, etc.. etc.… – he is full of adventures, from that time, the nickname “Cow” stuck with him. He quite resembles the good face of a cow: in the way his cheeks droop, in the way he stares at you and in the way he bellows when he speaks.

Translated from The Albanian by Kelly Mema