Dielli | The Sun

Albanian American Newspaper Devoted to the Intellectual and Cultural Advancement of the Albanians in America | Since 1909

POETI

by

Tregim nga Roland Gjoza/ New York/
Ai ishte nje djalosh i hajthem, qe priti me teper se gjysme ore dhe iku. Ernesti nuk priste me, sepse nuk kishte kohe te merrej me lunatiket e parnasit, ca fantazma qe ishin shtuar shume kohet e fundit. Te Kafja e Madhe shkoi me pajton. E pa serish perskithtasi ate djaloshin e hajthem, qe s’kishte asgje te vecante, pervec syve qe i digjeshin si ne ethe. Kishte nje vuajtje te thelle ne ata sy. Sikur i luteshin; A mund te vij? Ku? Kam nje sekret per ju. C’sekret? Jo prej andej, pra prej parnasit, po prej ketej, nga rruga.
Piu puron e zakonshme, surbi kafene e trashe te ziere ne prush te ri mbi banak, te pergatitur prej vete usta Rrokut qe s’ia hiqte syte, kthehu dy tri hurba vere kallmeti, nga ajo qe pinte at Fishta dhe mbylli syte. Ja, pra, asgje e re. As ne rrethet intelektuale, as ne plumbnajen e kohes qe po i vriste mushkerite e muzave, as ne bordelet e vogla ku gjallonin po ato trupa tashme te zdraluna prej perseritjeve te po atij pasioni vulgar. Cingijet qe vinin prej azise ishin me te molisuna prej epshit, me te nxehta ne shtrat. Ajo e mbremshmja qe ai e lakmoi prej tundjes se epshte te kurmit, vecan te vitheve mershore, vijes perpara qe gati zbulohej me nje rreqethje lektisese e me nje dhimbje te embel, i kishte lene nje mbrese te paharrueshme. Jo, sonte s’do te shkonte me te, ishte e rrezikshme, s’donte te vuante sepse ai binte shpejt ne dashuri dhe bente marrina.
Djaloshi s’po ia ndante syte. C’hiqte me keta rioshe te dalldisur pas bordelos se fjaleve, a kishte rene ky djalosh me ndonje nga ato ezmerkat qe kundermonin prej ererave trullosese, s’kish dyshim qe jo, prej lekures se zbehte dhe atij trishtimi si per here te pare. Trishtim poeti. Po ishte merzitur me keta poetet e rinj qe donin te dilnin nga labirinti i tyre si minotauri dhe mund te benin gjemen; mund ta hanin ate vete. Kishte tre numra rresht qe botonte nje Bodler te ri, qe s’i shqitej nga gjaku, aq shume e kishte turbulluar me vrullin e tij djaloshar pa nje cen. E kishte perpire qe ne leximin e pare dhe si me nje leter kopjativ, ai ia kishte perthithur me gjithsej shijen. E kishte lene pa mend dhe s’po gjente menyren se si ta sikteriste, prandaj e botoi tre here radhazi qe t’i merzitej, po sa here e conte mendjen tek ai ndjente nje tronditje gati si nje fatkeqesi. Vijne papritur si hordhite barbare dhe te rroposin per nje cast, mirefilli ndjen se te ka kaluar koha. O zot, ose duhet te vuajme prej vrasjeve te talenteve, ose duhet te poshterohemi me nje buzeqeshje triumfi per ta e t’u japim doren.
Djaloshi ishte fare afer dhe ai kthehu kryet plotesisht nga ai. I tha me sy; C’kerkoni, djalosh?
Zotni Koliqi, nisem per Puke e kushedi kur vij..ju lashe mbi tavoline nje poezi..i vetmi ngushellim per atje eshte nje gisht leter..
U kthye dhe iku si i ndjekur pa thene asgje tjeter. Mungoi ajo tirada kinse e dale prej zemre e mbushur me urime e pershendetje zemre. Ky djalosh kishte vetbesim gjer ne cinteresim per veten. Ishte i llojit sakrifikues. E shpetoi prej nje ftese kortezie; Doni dicka me pi, djalosh? Pra, ai i kishte hedhur dorashken. U terbua, i erdhi ta ndiqte dhe t’i terhiqte veshin per kryelartesine qe kishte treguar, por e permbajti veten, madje qeshi me kete parodi qe e shpiku prej vetevetes nga frika, vetem nga frika. Vec kur te degjonte edhe ne zerin burreror dhe lajkatues te Rrokut, britmen e majekrahut; erdhen barbaret! Se keshtu vijne keta te rinjte e zbehte, qe te sillen rrotull ngaqe ta kane nevojen e, kur i permbushin qellimet, bajne mahi per ty neper kafene e klube.
Mori serish pajtonin dhe shkoi te Shiltet e Stambollit, te hante pacen e Koles dhe te shikonte e te ndezullohej prej harese, sic bente cdo mengjes, keto kohet e fundit, cingijen me syte si bajame, Xhilanen xhind me krela gjer te thembra e kembes, me mishin pothuajse cullak, te zeshket e me vija te rrumbullta epshi qe te zinin frymen. Me te s’kish rene ende ne shtrat, se i druhej renies ne dashuri, e kishte kete dobesi, binte ne dashuri dhe bente marrina; pinte, i linte punet, edhe ato krejt te domosdoshmet, e ia mbathte ne arrati, pa lene kurrfare njoftimi. Fishta e perkrahte, madje i thoshte me buzagazin e tij shkelqyes; ia shkule puplat prej trupit si gjeli i zi i Llesh Kabetes? Me nje fjale, a e shkaterrove, a e hoqe merakun?
Ne redaksi shkoi ne mesdite, pasi i kishte bere te gjitha ritualet, u ul ne kolltukun rrotullues prej lekure te kuqe te erret dhe, kur pa nje poezi perpara, gjysme te hapur, iu kujtua djaloshi i zbehte. Pati nje grime frike, nje si medyshje e pakenaqesi, nuk i donte me befasite, tani qe pothuajse qe i ngopur me gjerat, po pikerisht ato fjalet e tij aq mekanike, kinse pa peshe e qe fshihnin nje te keqe, se do te nisej per Puke, e bene qe te zgjaste duart e te hapte fletet.
David, thirri, hiqe profesorin e latinishtes prej faqes letrare, fut ket poezi..
Ne mbremje nuk luajti brixh. Po pikerisht ate mbremje, kur fare s’i shkonte neper mend, Xhilana i premtoi se do t’i shkonte ne dhome, ne mesnate. Ai djalosh i kishte sjelle fat. Po i ecte. Kur perfytyroi kurmin e saj aq hamgjites, i lakmuar prej te gjitheve, edhe prej atyre qe iu dhimbseshin fort paret, erdhi menjehere ne qejf. I brodhi te gjitha vrimat e qytetit, takoi plot te njohur e miq, po ishte si ne ethe dhe aspak i qarte, sic i ndodhte pothuajse gjithmone.
Prej kah i vinte? Poezia. Ai djalosh e kishte tronditur, por krejt ndryshe, jo me cmire te fshehte, por me keqardhje. Ishte nje nevoje e brendshme per ta marre ne mbrojtje. Ishte njekohesisht nje kapitullim i pranuar me gaz, nje mundje pa u ndeshur, sepse s’kishte rivalitet. Zakonisht kur na mundin pa lene asnje grime dyshimi, eshte nje ndjenje nenshtrimi qe na kthen ne sherbyes te zellshem. Edhe pse jemi poshteruar boterisht brenda vetes, pa e shpallur, duke e ndrydhur e trysur thelle, sepse vetem keshtu mund te ruajme qetesine e jashtme.
Nuk i ngjante askujt ai djalosh, as Bodlerit, as Rembose, as Karducit, as Leopardit, po as shpures se tij, po ta merrte vesh Fishta, ne qofte se do ta lexonte, nuk do te tregohej entuziast, se tek ai djalosh kishte shume sarkazem e ironi per idhujtarin. Ai djalosh kishte dhuntine e nje moderniteti qe s’vjen prej ndikimeve po eshte thjesht prodhim i pavetedijshem i fares se vet. Ai pothuajse vinte nga rruga, prej pamjeve te vrazhdta te saj, prej vulgaritetit te bujshem, por qe kishte tharmin e vet impresionues. Mundohej ta hiqte nga trute dhe piu pa mase sepse te tjere po vinin. Ata ishin te porta. Sot, neser, ai do te hynte.
Kur piu goten e trete te veres, nxorri nje pusulle dhe shkroi; Ju lutem me e pase kujdes Migjenin, se asht nji talent i respektueshem.. Ia nisi menjehere nenprefektit te Pukes. Ishin gjeste qe ai i bente jo rralle. Por me fort kur ndjehej i nenshtruar, por kurre kete dobesi s’ia pohoi vetes.
Pas nje muaj po ai djalosh e kerkonte me sy te Kafja e Madhe, tashme i harruar plotesisht. Kush eshte ky?
Nuk po me njifni zotni Koliqi? Erdha t’ju falenderoj per fjalet e mira. Me emeruan drejtor.
Kaq?
Marr ma teper, qeshi djaloshi. Por nuk i tha kurrgje per poezite dhe skicat qe gazeta po ia botonte rregullisht.
Do t’uleni?
Jo, ju faleminderit..tash nisem per Greqi..arsyena shendetesore.. dhe i zgjajti doren.
Atehere pac shendet, i tha Koliqi dhe i shterngoi doren, por..sa u be gati ta pyeste per doren qe iu duk shume e nxehte, nderroi mendje, sepse nuk mund te poshterohej serish prej ketij djaloshi kaq delikat.
Dhe perseri e harroi. Vec njehere iu kujtua pas nje darke me miq, kur mbeti vetem dhe ishte ne forme per te shkruar. Po sapo hodhi vargun e pare e kapi veten krejt bosh dhe kjo ndodhi krejt papritmas, frymezimi qe i kish ardhur si shkulm iu be fir ne cast. Perse ndodhi? Ende kishte neper kujtese nje proze te migjenit per nje malesor me breke legjendare qe pershkon malet me nje thes me miser mbi shpine.. breke legjendare.. misri.. nje rreqethje, nje oh prej tmerrit dhe pena i ngeci dhe nuk shkoi me tej. Nje kokerr miser i kerciti dhe atij ne leter.. nje kokerr miser i verdhe qe leshoi nje vezullim te holle prej floriri.. dhe ishin ato dite kur malesore te veriut, prej ujes, hanin qershi, se qerdhite ishin ba me bollek ate vit..se s’kishte miser.. s’kishte buke me hanger..dhe ajo malesorja me barkun te goja qe prej ujes se perbindeshme i lutet plakes t’i kepus qershi.. e ai kishte pare dhe s’e njihte mjerimin. Po edhe poeti nji aristokrat ishte.. dukej prej bojes dhe kostumeve qe vishte.. po sa tronditese! Po aspak e bukur. Po cfare te ishte? Dhe i shkrepi qe ta merrte nje nate te cingijet, te ajo Xhilana me cica te medha e me thithka si gonxhe stambolli, ta shifte tu u zhigate ne epshe dalldisese, se ia ndjente mishi qe ai djale i hajthem s’kishte provue gja.
E pa dhe nja dy here te tjera, i buzeqeshi lehte, po nuk qendroi t’i jepte doren. E zinte nje ngutje dhe nje deshire per t’iu larguar.
Nje dite pyeti Davidin, redaktorin dhe faqosesin, nje inventar levizes i te gjitha imtesive qe lidheshin me te gerbulurit e parnasit.
S’na ka sjelle me ai djaloshi, David..ai.. Migjeni..
Ashte ne Itali, vuen prej tuberkulozit, zotni..
Ashtu? Sa keq.. Dhe une s’e kam patur mendjen me e pyet..Shkruaji nje leter si redaksi dhe kerkoji ndonje shkrim..
Ju ban pershtypje ai, zotni Koliqi?
Po, me ban pershtypje.. po ju?
Bah, vargje te lira, jo s’e s’kane mendim, po mezi kaperdihen..
Ti di shijet, David, po poezia e mire ashte e mire, me varg te lire a me varg klasik te rregullt, me rime e me.. shkruaji ate letren..
Siurdhenon, zotni Koliqi..tash menjehere..
Mos harro te permendesh dhe emrin tim..
Natyrisht, zoti Koliqi..
Kaluan muaj dhe serish Koliqi u kujtua per Migjenin. E pyeti Davidin per te;
Nuk ka sjelle ndonje shkrim Migjeni.. kemi nevoje per ndonje shkrim prej tij..
Nuk e moret vesh, zoteri Koliqi.. ai vdiq!
Jo, s’di asgje!
Paska vdeke ne vere.. Tash dy muej perpara.. I gjori, fare i ri..
Ne s’e dhame vdekjen e tij?
Jo.
Po pse?
Lajmi erdhi me vonese. Ndonje njoftim aty ketu..
Jepe lajmin.. te zgjeruem..
Ka dy muaj, zoteri.. dy muaj.. Epo i ri ishte..di dhe dicka tjeter..
Kishte nje liber ne shtyp, po ia censuroi mbreti..atje ka mbet, te Gutenbergu..
Ja, mbaroi dhe kjo marredhenie, me nje harrese. Dhe ai djalosh s’do t’i dilte me perpara me ato sy qe i digjeshin prej etheve, me ato duar te nxehta, me ate zbehtesi dhe asaj ndjenje te cuditshme per afrim, por qe ai s’e kishte afruar kurre. Dhe e shikonte krejt cullak para Xhihanes, asaj xhideje orienti, ashtu te dobet, me brinje qe i duken duke marre fryme me veshtiresi prej epshit. Ja, qe s’ia dha kete kenaqesi. Po pse, pse? Krejt pavetedije ndodhin shume fenomene te komplikuara brenda misterit te njeriut, por ajo qe te cudit se tepermi eshte gjendja e gabuar qe te kaplon ne rrethana te rendesishme, nje ironi e skajshme ne nje cast sublim, nje tallje ne nje cast sinqeriteti, nje lehtesim per nje vdekje. Ja, kjo e fundit i kishte ndodhur atij duke e tronditur se tepermi. Dhe ishte perforcuar kur Davidi i pat thene se libri i Migjenit ishte censuruar.
Dhe pastaj kishte bere ate gafen, qe ne mes te miqve te perkore, aq klasikegjante, aq te ditur per te mbushur mendjen se poezia e madhe ishte bere, dhe per kete s’kishte kurrfare dyshimi, duke u mjaftuar per shembull vetem me Danten, ai kishte thene ne nje cast pushimi, ne mes te nje qetesie meshe, se poezia e vertete eshte ne shpirterat, qe edhe vete shpirterat s’e dine. Ajo qe vjen, eshte ndryshimi. Ajo qe vjen. Ndoshta dhe ka ardhur po ne bejme sikur s’e veme re se duam te ruajme statukuone. Dhe kishte permendur, per te keqen e tij, Migjenin. Askush s’kishte folur. Pasi e tha kete, Koliqi u ndje serish i lehetesuar. Dhe prandaj e beri qe te hiqte pershtypjen e lehtesismit te meparshem. Dhe ishte cuar dhe, pa thene asnje fjale, kishte ikur.
Pastaj, pas disa vjetesh, kur ndodhej ne Itali, kishte kundershtuar qe eshtrat e Migjent te ktheheshin ne atdhe. Jo tani, jo tani, zoterinj, se do ta quajne komunist..do ta bejne sherbestar..dhe ndersa do te bejne plojen, gjaksine, si kengetar te plojes do te therrasin Migjenin.. Mos, zoterinj..
E kishin pare te varri i tij ne Torre Pelice disa here, krejt vetem, duke vendosur nje tufe lule, ne kembe, me fytyre poshte duke u lutur, me fytyre lart duke u lutur dhe pastaj kishte ikur me te shpejte. E kishin pare edhe kur eshtrat ishin marre dhe ishin derguar ne atdhe, me nje tufe lule qe i linte ne po ate vend dhe lutej pa fjale.

Nju Jork 2014

SOFRA E DIELLIT”RRËMBIMI I HELENËS”

by

Nga Xhemail Peci/

“A ishte kjo fytyra që fundosi me mijëra anije,/
dhe që dogji kështjella t’Ilionit me majat e tyre të pafundshme,/
Helenë e bukur, më bëj të pavdekshëm: me një puthje!”/
Kristofer Marlou: ”Dr. Faustus/
1.
Ç’dhunti e falur nga perënditë, shpalosur si n’një peng shpërblimi,/
tagrin e xhelozisë seç e pagoi edhe befas nisi e u bë zi dëshpërimi,/
në mes kujës e n’mes gjakut, në mes të lotëve dhe në mes të plojës,/
po shkonte kaluar e n’krah t’Paridit rënë si Hënë: Helena e Trojës./

Oh sa gjak dhe sa dhembje tok përzier janë me mllefin e mbledhur,/
nëntë vite rrjesht mëritë zier i kanë përbrenda e gati për t’u derdhur,
dhe në vitin e dhjetë vetë Parkat e mitologjisë fatin sa keq ua endin,
bukuri e nemur e Helenës me gjak dhe në plojë e lau gjithë vendin!

Një Hyjni e Olimpit bëhet sikur mjellmë, është Zeusi ai Zoti Mbret,
sa zog i mrekullueshëm i tha Leda, se zemrën ah sa fort zë e ia vret,
e gruaja e Tindarit, Mbretit të Spartës ç’iu lëshua pastaj tej pasionit,
lindet kështu Helena, dëshirë e hyjnive apo mallkim i ri prej fatit !?

Po vallë, përse qajnë Priami dhe Hekuba tej, e me lotët e tyre si shi,
Vetë perënditë Paridin ua kanë falë e pagëzimin e tyre për një fëmi,
ah sa ëndërr e tmerrshme, prindërve ç’ua shfaqë më tej një profeci:
Ai do të djegë muret e Trojës, ah ai do të ndjellë aty veç kob dhe zi.

Sa bari i pashëm që ishte Paridi! Edhe hyjnitë vetë dehte në dashuri:
e nimfa Oenone jepej në qejfe pas tij, shfaqej muzika e Panit magji,
ah sa keq i joshë mbret i pyllit me njëri-tjetrin, dhe tutje fijet e perit
i dredhin Parkat fatit, e prapë ç’e mbjellin tok n’mëri farën e tmerrit.

Mollë e sherrit qe e mallkuar apo zë i hyjnive klithja: Më të Bukurës,
harron Paridi Oenonë, e si për kob epitetin ia dhuron vetë Afërditës!
Dhe Afërdita di dredhi e ia premton gruan më të bukur në këtë botë,
e shkallët se ç’ia rrëfejnë n’ari Pallatin e Menelaut mbretit në Spartë.

Ah! Fytyra sikur drita e diellit ç’verbonte siç u verbua vetë Homeri,
e flokët si flakë yjesh, sytë e bukur sikur Deti Egje, një mollë sherri,
qafën si mermer e duart si zana vetë, vetullat më tej të zgjatura hark,
sfidë i bënin diademës ballit të Afërditës, dhe sfida seç u pikoi gjak.

2.

E molla e artë vallë kujt do i jipej, me mbishkrimin: Më të Bukurës,
n’logun e bjeshkëve a n’logun e fushës ajo si në vetë logun e luftës,
si në një log zanash kur shiu i njomë si një qiell lotësh-barin e rritë,
e keza gjethlare e fitimit, dridhur prej ngashërimit, rrinte duke pritë.

Dhe i tha Hera: Ah ma jep ti mua mbishkrimin, premtimin do kesh,
i tha ajo edhe e futi në lojë: se zot i gjithë Azisë vetëm ti do të jesh,
Athina e mençur i tha tej: bari i ri unë prore do t’bëjë fitues në luftë;
E Afërdita e di se: jo skeptër po zemrën Paridit me çka t’ia mbushë.

O bari i ri e i pashëm, bari i Malit Ida, o Paris, mollën e artë ti mua:
ma jep! Dhe unë s’të premtoj as skeptrin dhe as fronin, po një grua,
një më të bukurën që është në botë, por një yll që n’shqim vezullon,
ah buzëqeshje e ëmbël, ah magji e kurthë, ah mashtrim që i verbon.

Ti – fuqi që në tallje gjunjëzon zemra hyjnish dhe mortarësh njëlloj,
lajkat apo furtuna e fatit të pafat – që loznin edhe me njerëzit njësoj,
flakët e dashurisë ndezën pasionin, e zjarr i dhanë Trojës jo më pak,
e prenë Priamin plak! Në ankth e në lebeti zhytur mëritë la me gjak.

Prapa mbeti hija e Paridit me Helenën, kalorës dashurie magjepsur,
lëmsh legjendash a te vërtetash pa fund kur thanë se e kishte gjetur:
prapë burri i saj n’Egjipt, se me Akilin u bashkua n’Ishull t’Bekuar,
se e varën n’dru, urdhër i Mbretëreshës Polyxo a Amori mallkuar!?

Ç’mori vallë Paridi, kush humbi e kush fitoi kur gjaku e lau Trojën,
në re gjaku mbuluar qe Greqia e në shi t’përgjakur ata lanë epokën,
përgjakur heksametrat e Homerit, zemrat trandur si Toka e Olimpit,
trofe i luftës pru në Trojë, a fantazmë e Helenës në krah të Paridit!?

3.

Bukuri që verbon e dritë që dhe terrin e shpon, është vetë Helena,
s’ka parë jo Greqia femër më të bukur edhe as Homeri në rreshta,
të tillë s’ka parë as Zeusi, po Zot kjo flakë e ky gjak zie në zemër,
është Paridi vetë, verbuar prej bukurisë, Helenë ç’i thonë në emër!

Ah faj i zi, ah vaj e mëkat e rrënkim, a pasion i dehur në vërshim,
si Titania vetë në krahët e dashurisë Paridi, në afsh e në rrëmbim,
çante anije e tyre në mes dallgëve të detit, drejt Trojës ç’shkonin,
trazimin e gjakut përbrenda, dhe përpara: kobin që dot s’kujtonin.

Ç’dremitej Homeri nëpër epet e tij e tok me të po dremitej agimi,
e tutje brigjeve të detit, gishtërinjtë e trëndafiltë me vel trishtimi,
s’ish lëshuar si një shi i përgjakur Olimpit: Zeusi në vargje bardi.
e as Afërdita këmbëzbathur në det ecur, ishin Helena dhe Paridi!

Veshur i ka Helena rrobet e Greqisë, dheu i miteve edhe i arteve,
aty çdo nënë të birin e di si hyjni, e aty çdo krua nxjerrë Perëndi,
kujt më bukur ndenjur s’i kanë jo rrobet të mbërthyera për shtati,
ah ç’mynxyrrë dhe ç’lebeti – fushë e betejës për një qejf shtrati!?

Patkonjtë e kuajve u nxjerrin strall, dhe flegrat gjakun u nuhasin,
kujt do i mbajnë anën hyjnitë e ç’anmiq që as zotërat nuk i qasin,
Hënë e përgjakur ndrinë përmbi kufoma, s’po zbardhë dot agimi,
Pergament i Perëndive Helena, mallkim apo lot me zi trishtimi!?

Ah qejfi i një femre sa keq ka ndezur mëri zotërash në hakmarrje,
Kali i Drunjtë rri tek portat e Trojës, gaditur rri në luftën e madhe,
e ka ndjerë Helena dredhinë e Uliksit e zë t’i joshë si gratë e tyre,
po s’jepet Odiseu dot, shokët këshillon: kujdes sepse është yshtje!

O i ka endur pena e fatit penjtë e jetës, ç’ ogur i zi emër i Helenës,
Tezeut i lindi fëmijë, Menelaun e tradhtoi: Bir i Atreut t’Mikenës,
e ka lënë Hermionin foshnjë edhe joshur është në krahët e Paridit,
sa fat i zi e solli tek muret e Trojës e në gjak ç’u la toka e Olimpit!

Hutuar vështrojnë zotërat, gjaku rrjedhë rrëke, kufomat dergjen tej,
rrotull në betejë trima n’za: Agamemnoni, Idomeni dhe vetë Akili,
Patrokli e Menelau, Eneu edhe Hektori, trupa që heqen zi e zvarrë,
Hektorin e therrë Akili, Priami n’vaj e Andromaka e ve zemërvarr.

4.

Lotojnë sytë e bukur të Helenës për plagën kulluar gjak të Paridit,
Filoketa ç’e qëlloi me shigjetë hekuri ah tej për tej shpuar gjoksit,
Oenona s’ia heq dot, se shpagim i bën për shpinën që ai ia ktheu,
bariu i pashëm kur ate përbuzi dhe Helenën afshit kur e mbërtheu.

Lotojnë pallatit tej, Kasandra edhe Hekuba me lotët shkuar çurgë,
Paridi ka vdekur e ngjitaz është Hektori, gjaku gurrë, toka murgë,
e Pyrrusi, i biri i Akilit e ka mbytyr Piramin sulur mbi të n’egërsi,
kështu re e vdekjes shtrihet n’logun e luftës, si kob i zi mbi Greqi.

Gjaku i një gruaje ka ndjellë gjak dhe viktimat iu takojnë hyjnive,
ç’po dridhej si purteka zemra e Helenës n’mes fatit dhe dashurive,
Menelau dhe Uliksi e kanë çarë rrethimin e rrotull sundon vdekja:
Ajaksi vdes në duart e Akilit e Agamemnonin e vret Klitemnestra.

Fyta-fyt grekët me trojanët, ndezur keq mëritë e perëndive mbi ta,
mes Scillës dhe Haridbës bukuria që i verbon rri, rri në zi Helena,
e nëpër heksametra gishtërinjtë e saj të trëndafiltë ç’i pikojnë gjak,
si zemra vetë, mallkim hyjnish a bukuri vrastare n’Ballkanin plak!

Dashuri e verbër apo përgjërim i përshpirtshëm i zemrës së Paridit,
tundim a rrëmbim i afshit, apo Parkat që endur e kanë perin e jetës,
e mbushur mëkatit, zili e mëri a dënim i dhënë prej vetë Perëndive,
e bukur si yll: Helena e Trojës a enigmë me gjurmë të lashtësive !?

Elegji për Çamërinë

by

Poezi nga Arben Fetahu/

70 vjet pa të pare, malli shumë më ka marrë ; /
pres e pres të vij tek ti, të të shoh me sytë e mi /
Më shfaqesh në ëndër e bukur porsi peri ; /
më sjell erë portokalli, stolisur e tëra me ulli./
Vëshët më kanë dëgjuar,për ty shumë histori /
me to jam jam ushqyer,por ngopur nuk e di…!/

Di që jam rritur me mendjen tek ti
me gojë kam folur , shumë e shumë për ty
dhe shumë kam filluar,me kryefjalën Çamëri !
me duar pas, jo nuk kam mbetur,
me to kam shkruar shumë poezi
dhe këngë e valle për ty kam hedhur
moj e bukura Çamëri.

Rendur e rendur drejt teje të vijë
që të mos mbetesh më vetëm,as unë,e as ti ;
Tokën do të hap me thonjtë e mi,
Për të gjetur eshtrat e të parëve të mi .

Me eshtrat e gjetura një mal do të ngri,
që më shumë se unë, të dëshmojë vetë ai
për masakrat e bëra në Çamëri…!

Dhe eshtrat do ti marrë, dhe eshta do t’i bëj,
me to do të luftoj, do të luftoj që të mbijetoj
me ndihmën e Zotit,luftën ta fitoj…!

Të kthehem në Çamëri,aty ku lindën të parët e mi,
të marrë ato toka, që i kam me Tapi
trashgim, unë t’ia lë nipave të mi…!

Përtej

by

nga Gani MEHMETAJ*/
E pata vështirë ta kuptojë atëbotë, e kam vështirë ta pranojë edhe tash. Se si më rrëshqiste i tërë imazhi si drita e hënës në ujin e rrëmbyeshëm. Shpëtova pa dal fiqirit. Dola këndej pa u gremisur, megjithëse disa herë duke e ndjekur hijen e tij isha në teh të greminës. Me ndalte diçka në çastin kur me vrushkullonte dëliri, një guxim çmendurak nga bindja se mund të kapërceja honet dhe të vazhdoja pas tij, megjithëse ai me zhdukej nga pamja dhe shihja vetëm zbrazësi e humnera.
Nëse nuk arrini të më kuptoni, nuk do të me mbetet hatri. Me muaj e blova këtë ndodhi që do të përpiqem t’ua tregoj në kufijtë e ankthit, ëndrrës dhe anës së kundërt, nga ku askush nuk u kthye asnjëherë…
Me Shkëlqimin jetonim në harmoni e të lumtur. Nuk kishte shumë kohë që u martuam. E donim njëri-tjetrin. Ai ishte si prushi: digjej dhe të digjte. Unë e adhuroja dhe s’mund ta mendoja jetën pa te. Ishte i brishtë, i dashur, i kujdesshëm. Sa herë kthehej nga puna, apo sa herë kthehej nga qyteti, sepse shtëpinë e ndërtuam në periferi rrëzë kodrave, përtej lumit, më tregonte ngjarjet e ditës dhe bisedat me kolegë. Kështu kalonin javët dhe muajt. Por pa u hetuar ishim larguar nga njëri-tjetri. Ai me rrinte disi anash, pak i hutuar më shumë i përhumbur. Në fillim mendoja mbase u ngop më mua. Me therte diçka në gjoks si përdëllim a lektisje, por i jepja zemër vetës.
Tisi i hollë i melankolisë duket e kishte kapluar më herët, por unë e hetova një mbrëmje të vonë kur duhej të flinim. Ai rrinte ulur në karrige, duke shikuar i përhumbur tej dritares së errësuar. Nuk ishte i trallisur, por se si shihte, sikur ndjehej fajtor apo sikur të kishte bërë diçka, ndërsa e vuante e s’mund ta zhbënte më. Të njëjtin qëndrim mbajti edhe net të tjera. Më frikësonte më këtë përhumbje si të ishte me një këmbë në botën tjetër. Nisi të dilte natën i vetëm nëpër kodra. E ndoqa disa net deri në kufijtë kur s’mund t’i shkoja më prapa, më humbte sysh, më dukej sikur përzihej më fantazmat…
Derisa e ktheja imazhin e përhumbjes së tij, ai u shtri në shtrat. Si të mos merrte frymë. Rrinte i shtangur. Nuk them dot se qe i ftohtë në trupë, as nuk i vinte erë e çuditshme sikur të qe nga bota përtej. Edhe sikur t’i vinte erë e tillë, nuk do të më befasonte. Një parandjenjë ma thoshte se ai komunikonte me botën e përtejme. Rrëqethesha kur e shkoja nëpër mend këtë ide të çmendur. Me kujtoheshin rrëfime për burrat që u hynin grave në shtrat të ftohtë akull. Nuk dridheshin dhe as nuk kërkonin nga to që t’i ngrohnin me trupin valë. Më bëhej disi i çuditshëm i tërë trupi i tij. Lëkura i shkëlqente, dhe herë- herë i rrezatonte ngjyrë argjendi.
Mu mbush mendja: në mes nesh rrinte pezull një grua tjetër. Trupin ma përshkoi zemërimi i vrullshëm, me vloi gjaku deri në tëmtha dhe mu mblodh diçka në grykë sa që isha në gjendje ta mbërtheja për gjoksi dhe t’i bërtisja: kush është ajo lavire që na ndërhyn në jetën tonë. Por e frenova zemërimin, e mora vetë më të mirë. Zemërimi më shkarkoi nga tensioni. Doja të qe kjo arsyeja. Sepse, më mbërthente ndonjëherë frika e lemerishme, që ma përshkonte zemrën me akullim, kur i mendoja rrëfimet për burrat e akulltë. Më mirë të ishte një grua në mes e jo një varr, e ngushëlloja veten.
Ftohtësia e qëndrimi i tij sikur vinin nga përtej, nga atje ku askush nuk kthehej më. Ai vazhdonte të mos lëvizte. Nuk më bëhej të kthehesha e ta shihja, ishte gjallë apo jo.
Pas mesit të natës ndjeva që as ai s’kishte gjumë në sy. U kollitë thatë.
– Kush është ajo grua, që të ka dërmuar kaq shumë, – e pyeta qetë dhe me zë indiferentë. Nuk doja ta besoja se ai ngrihej jerm dhe bridhte natën pas fantazmave deri sa fekste drita e mëngjesit.
– E di, e ke vështirë të ma thuash, por herët a vonë duhet ta thuash, – fillova të zbrazëm si valvula e biçikletës.
Ai u kthye nga unë gati pa u ndjerë. Me atë lehtësi e zgjati dorën, por nuk me preku:
-Është vështirë të ta shpjegojë. Pështjellim ka edhe në kokën time.
-Të lutëm bëhu më i qartë. Sigurisht nuk shkon pas fantazmave, -doja ta bindja vetën më shumë se sa ta nxisja atë të fliste.
Ofshau dhimbshëm. Rrëfimi i tij i njëtrajtshëm me rrëqeth edhe sot kur e kujtoj:
“ Isha duke u kthyer në shtëpi. Hëna e plotë në një cep të bjeshkës dukej e zbehtë, por se si lëvizte pas meje sikur me ndiqte. Papritmas në pasqyrën e lumit me doli figura e saj. U rrëqetha. Nuk u besoja syve. Figura lëvizte me shpejtësi tatëpjetë lumit. Derisa e ndiqja me tmerr gati duke vrapuar, ajo doli nga lumi si portreti kur del nga korniza e praruar, duke marr trajta të gjalla. Të tillë e njoha shumë vjet më parë. Mu shtang nofulla. Edhe po të doja nuk mund të nxirrja zë, shihja i shastisur e i magjepsur. Prisja çfarë do të ndodhte. Hëna ndriçonte më një dritë të argjend. Natën e bënte disi të veçantë. Ndriçimi e qetësia dukeshin të jashtëzakonshme, si në një planet tjetër. Si të donte të më shkëpuste nga magjia me thirri në emër, me një zë të thellë. “Pse habitesh, me tha duke më shikuar më dashuri. Me ke harruar?”
Doja ta bindja për të kundërtën, por nuk ia thash. Nuk me doli zëri. Shihja i çoroditur. Mbase e hetoi tmerrin në sytë e mi, sepse prapë buzëqeshi me dashamirësi, duke iu formuar dy gropëza në faqet që e bënin më të bukur. “Nuk do të ndahemi më, nuk të mbajë mëri!”, më pëshpëriti në vesh duke më shtrënguar lehtë më dorën e butë, por të ftohtë. Nuk e pyeta pse e kishte dorën e ftohte, kur qe natë vere. Një herë ecnim krah njëri-tjetrit, dikur vazhduam të ngjiteshim në qiell sikur të kishim flatra. Nuk mu dha të habitesha, apo të pyesja si është e mundur që fluturonim.
Ajo kishte vdekur para dhjetë vjetësh. Ndonjëherë e kujtoja me mall e pendim, por gjithnjë i shmangesha kujtimit për te: me rrëmbente një angështi që zor ta hiqja disa ditë. E kujtoja me tmerr fundin e saj. Me t’u martuar e kujtoja më rrallë.
Pas shastisjes së fillimit, u çmagjepsa dhe e pash me mall. Ngashërimi mu ngjit në grykë. Me doli e kaluara jonë, afria që kishim dhe dëshira që më mbërthente sa herë më afrohej. Epshi im me të ndjerë aromën e trupit të saj e frikësonte dhe e largonte. Por prapë më afrohej me mall e përdëllim.
“Pse s’erdhe atë ditë më mua?” Më pyeti, ndërsa unë atë pyetje e kisha bluar natë e ditë, duke mos u ngushëlluar kurrë. Nuk dija si t’i përgjigjem, mbeta prapë i shtangur si belbatikë. Doja t’i tregoja sa jam penduar, por fjalët më mbetën në grykë. Nuk me hapeshin buzët as nuk më lëvrinin nofullat.
Ajo si ta kishte hetuar shtangimin tim, një buzëqeshje enigmatike ia përshkoi fytyrën e zbehtë. Derisa përpiqesha t’ia jepja arsyetim për mungesën time ditën e kobshëm, ajo ma ktheu si të donte të më shfajësonte: “S’ka gjë, ta kam falur. Nuk të lëshoj më!”
Prapë më vërshuan imazhet e së kaluarës. Fatkeqësia ndodhi atë ditë të pranvere. Lumi ushtonte shtratit të vet, i mbushur buzë me buzë. Vraponim si të dehur rrugicave, kalonim si fluturat mbi urën e lumit të rrëmbyeshëm. Fluturën, vajzën që e dashuroja dhe më donte e pata fqinjën e parë. Ishte dy vjet më e re.
U zumë kot nga kaprici , apo sepse mosha ime kërkonte më shumë se sa përkëdhelje, ndërsa ajo frikësohej nga epshi im. I zemëruar pse më shkëputi më egërsi nga vetja, të nesërmen nuk i bëra shoqëri deri afër shkollës, megjithëse të dytë e bënim të njëjtën rrugë. Çdo ditë e kalonim të njëjtin lumë mbi urën e drurit që shpesh lëvizte apo i thyhej ndonjë teh i dërrasave të kalbura nga shiu e koha.
Tregojnë se kur rrëshqiti në lumë dhe u kap për një degë shelgje, derisa kalimtari i parë u përpoq ta arrinte, lumi i rrëmbyeshëm e mori me vete. Trupin e saj e gjetën pas disa ditësh. Sikur t’i kishte qëlluar dikush afër, tregojnë ata që e panë, ajo do të shpëtonte. Kur e dëgjova nga të tjerët rrëfimin e tyre, sikur thërriste në ndihmë një emër por nuk e shquanin nga oshtima e lumit, mu duk që do të më shpërthente kafka. Ditë të tëra dridhesh si të me kalonte acari i dimrit sipëri, më muaj rrija zgjuar deri në mëngjes. Kur me lodhte gjumi e ndjeja klithmën e saj për ndihmë. Me drejtohej mua në emër. Zgjohesha i trembur i mbytur në djersë.
Ajo më shkëputi nga kujtimet. Ndërhyrja mu duk si kur këputët shiriti i filmit, përderisa ty të qesin sytë xixa nga ndryshimi i përnjëhershëm i sasisë së dritës që depërton në bebëzat e syrit.
“Mos e kujto, tash jam këtu! – më pëshpëriste ëmbëlsisht në vesh, ndërsa një shkëlqim i bëftë e rrethoi trupin e hajthëm, por të zhvilluar harmonishëm, me format provokuese të vajzës në pubertet. Zëri sikur i vinte nga një humnerë, i largët dhe pak i çjerrë.
Prapë ndjeja nevojë të shfajësohesha, më behej apo mund ta kem menduar se u përpoqa t’i tregoj për pendimin deri në fund të jetës pse nuk i bëra shoqëri. Më bëhet se i thash si i kalova net të tera në ankth të tmerrshëm, ditë me radhë nuk dija a jam në tokë a në qiell. Ajo fluturonte me mua, sikur mos të kishte dëgjuar, apo sikur mos t’i bënin përshtypje fjalët e mia. Mu kthye me buzëqeshje përrallore që mua me çarmatoste atëherë kur e doja aq shumë.
Me pa me mall. Nuk e di sa ecëm, thua të kemi fluturuar, pata ndjenjën që kalonim kodra e male, duke iu shmangur greminave. Pushuam në një rogë mali, ku na priu një cjap me zile. Pas i vinin dhitë. Hëna ndriçonte më ngjyrë të argjendet verbuese. Bari mori shkëlqim lëbyrës. Cjapi i zi u zhduk sa qel e mbyll sytë, u zhduken edhe dhitë e kuqe që i shkonin prapa. U frikësova për tmerr, gjithë kohën me ngriheshin mornica nëpër trup, por kur e pash se asaj kjo gjë nuk i bëri përshtypje, atëherë edhe unë e mora veten. Përreth dëgjohej muzikë. Vinte si jehonë e largët, duke u afruar, derisa nuk u mbush hapësira e rogës me tingujt e muzikës nga disa lloje instrumentesh frymore, të përziera me instrumente e tinguj që nuk i kapja nga e kishin burimin. Muzikantët nuk shiheshin. Hëna vazhdonte të ndriçonte me dritë depërtuese duke ma përshkuar trupin tej për tej.
Cjapi që në përrallat e fëmijërisë shndërrohej në djall, çuditërisht në kohën kur unë e prisja një gjë të këtillë u bë njeri dhe prapë u zhduk. Ajo rrinte pranë meje dhe buzëqeshte aq këndshëm .
Në fund kur unë e shihja i magjepsur, ajo se si ndryshoi qëndrim: “Ka kaluar kohë e gjatë, mbase ti nuk me do më?”. Si mund të dyshonte në dashurinë time? U ngashërova sërish dhe prapë s’arrita t’i tregoja për mallin që më gërryente, për pendimin që s’e mbyta kurrë. Ajo prapë më pa më dashuri, ndërsa sytë i shkëlqenin.
“Do të shihemi prapë”, me depërtoi në vesh jehona e zërit të saj derisa hija tretej në hapësirë. Në horizont depërtoi një rrëzëllim i zbehtë i ditës së re. Hëna u shndërrua në një cukël reje. Mbeta i vetëm jo në rogë, por buzë lumit. Shihja i hutuar, ndërsa ecja i shushatur. Nuk fluturoja as nuk shihja nga lartësitë…
*
– Kush është gruaja që të del para përtej urës? Është ajo nga fëmijëria apo fantazma që të shtihet si e dashura jote e dikurshme? E pyeta më të kaluar lumin. E prisja, duke u dridhur nga fresku i mëngjesit dhe frika. Mbeti i shastisur. Provova t’u qepem prapa disa herë. Por dridhesha nga pjerrësitë e frikshme të bjeshkëve dhe nga nata e mistershme. Brenda meje sikur me thërriste një zë tjetër që më jepte guxim për ta shkëputur nga magjia, ta shkëpusja nga fantazma se cilës i shkonte prapa…
Pas përgjërimit dhe këmbënguljes sime përpiqej të më bindte sikur nuk shkonte pas fantazmës, por kujtimet e ndërgjegjja e mbysnin. Shihej tmerri në sytë e tij. “Lëri të vdekurit të prehen, jeto me të gjallët”, iu shkreha me britma në natën e qetë më zërin që më dridhej nga mllefi. Frikësohesha për kthjelltësinë e tij, sepse një herë kalonte nga varret, qëndronte i shtangur para një varri të vjetër, e pastaj vazhdonte tutje. E di që kam vazhduar gjatë me britma derisa ai ma mbylli gojën dhe me mori për dore.
Pas asaj nate që mos u harroftë burri im nuk doli më natën, as me foli për netët e përhënta. Ndonjëherë zgjohej i trembur nga zërat e natës. Pastaj flinte si qengji.
Unë rrija zgjuar. U bëra roje e tij e natës. Nuk flija derisa dëgjoheshin gjelat e parë të mëngjesit. Ndërkaq, me të rënë nata më bëhej sikur dëgjoja jehonën e zërit të një femre, ndërsa rrëqethesha nga frika që këtë zë do ta dëgjonte i dashuri im. Dhe atëherë e dija se do ta humbisja përgjithmonë…

(* Tregim)

NJË NDODHI NË AUTOSTRADË

by

Tregim nga KRISTAQ TURTULLI/
Prej njëzet vjetësh nuk ish parë një dimër i tillë. Ditë e natë ra borë e rëndë. Pastruesit e rrugëve dhe autostradave s’kishin kohë të merrnin frymë. Pastronin dëborën dhe hidhnin kripë. Atëherë kur shpresohej dhe lutej të ngrohej moti, të çelte sythi. Retë e zeza si djaj me brirë, zgjidhën ushkurët, shtrydhën të brendshmet dhe derdhën shi të ngrirë. Natyra u vesh në argjend marramendës, me rëndesë torturuese kristalore. Bukuri e egër, aq sa të mbahej fryma prej mahnitjes dhe frikës. Pemët varën kryet në tokë, si pleq të mykët, u thyen, u shkalafitën me krisma të thata. Toka lëngonte nën ngricë. Pastaj ra prapë dëborë.
Në mesin e muajit maj u bë ngrohje e menjëhershme e motit. Pemët e sakatuara dhe lulet nuk patën kohë ti gëzoheshin shpërthimit të sythave. Nxitimthi dolën gjethet e gjelbra si në një përrallë të lashtë Vikingu. Indianët e fisit të vjetër ‘Thika e verdhë’, që jetojnë larg në veri, thanë se po çmendën muajt dhe vitet…
Dielli shkëlqen sikur të verbon dhe toka fërgëllon si lehonë… Ngrohja e nxituar na imponoi dëshirën për të shkundur plogështinë, apatinë, dimrin e gjatë, të mërzitshëm. Arratisur. Ikur, përtej stresit, zhurmës dhe rrëmetit. Gruaja tha të shkonin në ujëvarën e Niagarës.
Makinën tonë që e drejton djali, nuk e ngadalëson shpejtësinë. Me të njëjtin ritëm, të harbuar me makinat e tjera. Kur afrohet mesdita, piku i fluksit të trafikut bëhet gjithnjë e më i madh. Një herë më shkrepi, të ulja pak xhamin e dritares. Mu shurdhuan veshët prej zhurmës, fishkëllimës së erës, fërshëllimës së fërkimit të rrotave, rezonancës se përplasjes dhe të kthimit pas.
Nxitim. Vetëm ikje, shpejtësi, gati në çmenduri. Norma më zakonshme e shekullit të njëzetenjë. Kaptojmë me mjete lëvizëse qindra kilometra në ditë, në hapësirën e pamat. Fushë, fushë dhe prapë fushë. Ankohemi trishtueshëm për ditën që është çuditërisht e shkurtër këtej nga Amerika e veriut.
Prej asfaltit të nxehtë, ngrihet avull i rëndë. Përpara, tutje, përtej lumit të makinave, ku nuk përfundon horizonti, është krijuar një masë e madhe kristalore. Përfytyroj mirazhe dhe eklipse të ndryshme. Ndoshta ka mbetur pezull ndonjë lëngim, psherëtimë, pezmatim i pamerituar i plakushit dimër, të larguar.
Lumi makinave ngarend pa ndërprerje, në njërën nga autostradat më të rëndësishme të Amerikës së veriut. Në autostradën me shumë krosi, 401. Shoferët e mjeteve i ngasin makinat të përqendruar, përpara, në horizont. Ku besohet se ngrihet pezull masa fosforeshente e pritjes dhe nuk dallohet koka e gjarprit të madh, metalik. Makinat përpijnë qindra kilometra. Ngutje e paparë, shpejtësi, edhe një minutë e ditës është e shtrenjtë. Ndërsa ne pasagjerët e tjerë, të lidhur me rripat mbrojtës, qëndrojmë në ndenjëse gjithë apati, në pritje, për të mbërritur sa më shpejt në vendin e dëshiruar.
Papritmas vargu i gjatë i makinave, u drodh, u shkund, nisi të ngadalësojë shpejtësinë. Mu duk sikur përbindëshi metalik pësoi një ngërç, paralizë, derisa ndaloi. Mjetet lëvizëse u ngucën gjithë padurim pranë njëra tjetrës për të përfituar qoftë e disa metra prej autostradës. Dridhja e urave, shfryrja e nëndheshme, tendosja marramendëse, harbimi i tërbuar, sforcimi, përqendrimi, sikur u shfry. Zhurma dhe fërshëllima e rrotave u platit. Oshtima bëri një qark të mbyllur pastaj qëndroi në vend. Zhurma e erës u fashit, u tërhoq, u fsheh në muret ndarëse. Vetëm dielli i nxehtë qëndroi në kupetë qiellit. Në autostradën e madhe ku qe përzierë, betoni, hekuri dhe brenda mjeteve, njeriu, u ndeh një qetësi acaruese.
-Çfarë ndodhi?!- më pyeti gruaja dhe mbështeti kryet në ndenjëse. Atë e kishte lodhur përgatitja për udhëtim.
-Nuk e di,- i thashë.
Djali s’ foli, vuri bërrylat në timon dhe vështroi përpara me indiferentizëm. Ula xhamin e makinës.
– Patjetër duhet të ketë ndodhur aksident,- dëgjova që foli dikush me frikë dhe nervozizëm nga krahu u majtë.
-Përse aksident!- psherëtiu një mesogrua e shëndoshë, me gjoks të madh nga Fiati ngjyrë kremi dhe shtrëngoi timonin. Psherëtiu përsëri dhe mbështeti kokën në supin e mikeshës që kishte pranë:- Sa të ngjethën kjo fjalë.
-Të ketë vërtet aksident?- më pyeti gruaja.
Ngrita supet. Edhe mua kjo fjalë më krijonte në gojë një shije të hidhur. Udhëtarët filluan të bëheshin nervozë prej frikës së pranishme, ndalesës së paparashikuar dhe ngjarjes së papritur. Vështruan orët.
-Nuk duhet parë ora, -u dëgjua një zë nervoz.
-Të bllokohesh në autostradë, sidomos në autostradën 401, është njësoj sikur të biesh në lak. Përpara, prapa, majtas djathtas, je i rrethuar prej makinave. Jo pak por njëzetekatër korsi. Presim me ankth shkëputjen, lëvizjen dhe mos shohim orën! – foli nga e majta, një grua e re, bionde prej makinës të gjelbër Honda.
Nga të katër anët ulën me ngutje xhamat e makinave. U hodhën vështrime të zbardhuara, të pashpresa, përtej, ku gjendej shkaku i ndalesës dhe bllokimit tërësor të autostradës. Gjarpri i madh metalik i makinave qëndronte shtrirë, i tulatur, pa lëvizur mbi asfaltin e nxehtë.
-Ndoshta është aksident i rëndë,- foli nga e majta, gruaja e re, bionde prej makinës të gjelbër Honda dhe me keqardhje vështroi sy picërruar, tutje. Pastaj ktheu kryet nga i shoqi që gjendej në krah: – Një qind herë thashë, të lutem, mos i biem autostradës. S’më dëgjove. Ja shihe ç’po ndodh. Pardje u bllokova tre orë në autostradë për shkak të një aksidenti. Në të djathtë, disa dhjetëra metra më tej, ishte kryqëzimi Shepart dhe Kill dhe unë nuk mund të hyja dot. Parandjenjat e mia nuk më gabojnë.
Shoqi, një burrë ezmer, e vështroi me përulje dhe nuk i ktheu përgjigje.
-Së paku të lenë një korsi, për lëvizje,- u grind një indian e dobët me çallmë në kokë nga Nisani i kuq.
-Ashtu posi, duhet një korsi,- ia bëri çifti aziatik me fytyra të rrumbullakëta dhe sy të vegjël prej Tojotës vishnjë. Sytë u lëviznin me shqetësim. Gruaja hapi duar dridhur termosin dhe piu ujë me ngut, pastaj e kaloi tek i shoqi.
-Sidoqoftë, nuk është normale të bëhet bllokimi autostradës. Ministria e transportit duhet ta ketë parasysh këtë gjë të rëndësishme. Xhungla dikur ishte e pakalueshme dhe përbënte rreziqe dhe çarqe për njerëzit. Tani është autostrada që përmban rreziqe dhe çarqe,- foli nga e djathta, prej Bens –Mencedezit, një plak me republikë dhe pipë në gojë.
-Njashtu, njashtu,- ia bëri indiani me çallmë prej Nisanit të kuq:-Xhungël e frikshme prej çeliku dhe betoni.
– Plaka ime bën mirë, gjithë rrugën fle, – shtoi plaku prej Bens-Merecedezit, pa i kushtuar rëndësi ndërhyrjes së indianit.
-E tani fle?!- bëri habi çifti aziatik prej Tojotës vishnjë.
-Fle si shqerrë,- u përgjigj plaku me dashamirësi dhe thithi fort pipën e bardhë. Pas tij u ndje zëri i hollë dhe i grindur i së shoqes:- Hy gënjeshtar i keq.
Plaku qeshi dhe ngriti celularin:
– Hello…ha, dhe ti ke mbetur në çark si unë?!
-Edhe unë dua të fle,- më tha gruaja,- në mundsha.
Si ktheva përgjigje. Shkuarja e viteve po e bënte gjithnjë më të brishtë. Prej dritareve të makinave të tjera nisën të dilnin bërrylat dhe më pas kryet me flokë të shpupurishura të udhëtarëve. Pas pak doli shtëllungë, tymi i duhanit.
-E ky duhan duhej tani,- u ankua çifti aziatik prej Tojotës dhe ngriti xhamin e makinës me shpejtësi.
Në linjën e urgjencës në krah të autostradës kaluan me shpejtësi dy makina të policisë, me sirena të lëshuara. Njerëzit menduan përsëri për aksidentin e madh dhe dëmet e pa llogaritura që mund të qenë shkaktuar. A mund të ketë viktima? Çuditërisht nuk shihej gjëkund tym apo flakë. Ndoshta ngjarja e padëshiruar duhej të kishte përfunduar me dëme të vogla. Automatikisht u llogarit koha e mundshme e zgjatjes, eliminimi i shkakut dhe njëherësh u ankuan për projektuesit dhe inxhinierët e autostradave që duhet të kishin menduar me zemërgjerësi për një korsi të lirë në rast kolapsi të tillë. Udhëtarët lëviznin të shqetësuar në ndenjëse.
Nga e djathta, prej Bens –mencedezit, plaku me republikë të zezë shkuli pipën prej goje dhe tha:
-E morët vesh, e gjitha kjo, po ndodh për shkak të një dreri.
Vështrime habitore dhe nënqeshje sarkastike u hodhën mbi folësin, që krekosej në Bens-Mercedes, paçka se ishte i moshuar, si ti thoshin: U çmende o plak?!
-Dre në autostradë!?- klithi indiani i dobët me çallmë në kokë prej Nisanit të kuq.
-Ha! Ç’na the! Nga ra ky dre, nga qielli. Mund të jetë ndonjë rakun, a dreq me brirë, por kurrsesi dre. Ndoshta e ndonjë shaka bajate,- foli gruaja bionde prej makinës të gjelbër Honda, e cila uli xhamin e makinës deri në fund dhe zbërtheu kopsën e tretë të këmishës. Praj aty shpërtheu gjoksi i bardhë, i bëshëm
-Dreq o punë. Të pezullohet vargu i gjatë makinash për një copë dre,- foli një mesoburrë, flokë rënë, prej Pontiakut të bardhë dhe vështroi ngulët, pa turp, gjoksin e kërcyer të femrës bionde.
-Nga u ndodh ky dre. Këtu përreth nuk ka pyje, por rrugë, makina, autostrada dhe ngrihet me pallate gjigante qendra e qytetit, me pese milionë banorë, – foli me nervozizëm mesogruaja e shëndoshë, prej Fiatit ngjyrë kremi.
-Drerët mund ti gjesh nëpër pyjet e thella dhe jo këtu në qytet ku ka tym, pluhur dhe zhurmë marramendëse,- e përforcoi mendimin e gruas së shëndoshë, çifti aziatik prej Tojotës. Ata e kishin ulur përsëri dritaren e makinës, qenë kureshtarë të mësonin të rejat më të fundit.
Plaku hoqi kapelën republikë, nuk e ngriti xhamin e makinës por zgjati pothuajse gjysmën e trupit dhe ngulmoi. E shoqja nga brenda e mbajti plakun për mezi, me merakun rrëzimit.
-Përse habiteni? Ndalesa u bë për shkak të drerit,- bërtiti plaku.
-Domethënë dreri ka qëndruar në mes të rrugës dhe makinat janë trembur prej tij, kështu!?- foli mesoburri, flokë rënë, prej Pontiakut të bardhë, pa i ndarë sytë prej gjoksit të bardhë të gruas bionde.
-Hollësira të mëtejshme nuk di. Policia i ka bllokuar të dy anët e rrugës. Shfaqjen e befasishme të drerit, ma tha vëllai në telefon, makina e të cilit ndodhet më pranë vendit ku u shfaq dreri, -tha plaku me kapelë republikë dhe u tërhoq brenda në makinë…

– Sa mirë që ishte një dre,- mërmëriti gruaja e çliruar.
Ishte një mëngjes i freskët pranvere, plot diell dhe dritë kur papritmas në shtegun e ngushtë e të dendur, anës lumit të Donit, pashë një dre. Nuk mund tu besoja syve. Nuk kisha parë kurrë kaq afër një dre. Më ishte bërë si zakon të dilja mëngjeseve në luginën që përshkon lumi i Donit, cili gjarpëron ngadalë pa u ndjerë. Në kohën e reshjeve ky lumë me ujë të pakët kthehet në përbindësh i vogël, fryhet dhe përmbyt çfarë gjen përpara.
Lë makinën ndanë rrugës, mes grumbullit të shtëpive private, pres majtas dhe zbres një të tatëpjetë, monopat të ngushtë, të çon në një lëndinë të butë. Aty është ngritur një kënd pikpongu. Pastaj monopati dredhon përgjatë rrjedhjes së lumit të Donit.
Një prej këtyre mëngjeseve, ecja i shkujdesur dhe shijoja freskinë mëngjesore. Është një nevojë shpirtërore të largohesh prej zhurmës dhe rrëmetit. Të freskosh trurin. Të turresh mes pemëve, që rriten natyrshëm të pa kultivuara, shushurimës së butë të lumit dhe freskisë. Rrezet e diellit depërtonin në mijëra ngjyra nëpërmjet gjetheve të pemëve dhe gjelbërimi të verbonte. Ishte një mëngjes që të befasonte dhe të shtynte në ngasje të bukur. Përtej monopatit të ngushtë, disa metra larg rrjedhjes së lumit atje ku hapej një lëndinë e vogël me pemë të ulëta mu duk sikur midis pemëve dhe kaçubave dallova diçka që lëvizje me ngadalë e gjithë hijeshi. Mbajta këmbët. Nuk po ju besoja syve. Qëndrova. Isha vetëm, natyra dhe lumi që rridhte në krah. U përpoqa të shuaja më mirë. Ajo gjë lëvizi më afër meje. Ishte një dre. Kafsha ecte gjithë fisnikëri, këpuste me delikatesë ndonjë fije bari. Ngrinte kryet përgjonte, pastaj përtypej me qetësi. U përpoqa të afrohesha më pranë, pa zhurmë, ta shquaja më mirë. U mahnita, prej bukurisë së tij. Me kurorë të artë, të madhërishme në kokë dhe përpara, midis syve të mëdhenj, një shenjë të bardhë, të bukur, në formë zemre. Mesi mbushesha me frymë prej të papriturës të pa përsëritshme, mrekullisë, merakut e trembjes dhe ikjes së drerit. Nuk isha ndeshur në jetën time kaq pranë me një dre. Dreri ktheu kryet nga unë gjithë madhështi dhe më nguli sytë e mëdhenj e të kadifenjtë, si të ishte njeri dhe kërkonte të më fliste. Nuk guxoja të lëvizja. Sytë e tij të mëdhenj ishin gjithë jetë dhe shpresës. Goja mu mbush me lëng prej kënaqësisë. Faleminderit o dre që ma bëre ditën e bukur, gati sa nuk i fola me zë. Kafsha ngriti pak kryet, flegrat e hundës iu hapën dhe ai thithi ajrin me vrull, pa ma ndarë shikimin e bukur. Nxora me ngut celularin dhe i bëra disa foto. Dreri nuk lëvizi prej vendit, siç duket e pranoi të fotografohej.
Mezi mbushesha me frymë prej emocionit. Nuk e di sa qëndruam ashtu, ballë për ballë njeri tjetrit. Shikimi i drerit kishte një kthjelltësi befasuese. Pa kuptuar më hipi një dëshirë e mirë por e marrë, ti prekja shenjën e bukur, të bardhë, në formë zemre që kishte në ballë. Dreri sikur ta kish kuptuar dëshirën time, luajti kryet lehtë, sytë e tij të mëdhenj u bënë më ngulët dhe trupi i pësoi një dridhje të padukshme. Sikur më thoshte; mos bëj atë që mendon, unë jam dre i lirë. Më tundojnë dhe lëndojnë prekjet e huaja. Përshkëndimi i qimeve të tij u bë më verbues. Dëshira ime për ta ndjerë sa më pranë atë kafshë të bukur po më shkundte trupin. Dreri luajti përsëri kryet lehtë, si të më thoshte: Mos e bëj atë që mendon, dhe këmbët e tij elegante nisën të pësonin një dridhje të pandierë. Po mua po më përfshinte marrëzia e magjisë. Pa shumë hezitimesh zgjata dorën, me shikimin lutës të mos ikte. Kafsha u tremb, u tendos, u tërhoq menjëherë, prapa, kërceu dhe humbi mes pemëve, sa hap e mbyll sytë. Në gojë më ngeli shija e kënaqësisë dhe e mërzisë.
Prej asaj dite nuk e pashë më drerin. Shkoja pothuajse çdo mëngjes në monopatin që dredhon pranë rrjedhjes së lumit të Donit. Nuk më pritej të zbardhte drita, të ikja dhe gruaja shpesh herë bëhej nervoze. Përgjoja çdo lëvizje që bëhej në luginë. Kthehesha vërtik kur një degë e thatë kërciste. Më dukej sikur ketrat luanin me padurimin tim, më mbinin në çdo hap, dhe gërryenin me shpejtësi lëvoret e thata.
Kur erdhi vjeshta e ranë gjethet, prapë nuk reshta së shkuari përgjatë rrjedhjes të lumit të Donit. Edhe flashkat e para të dëborës nuk më ndaluan të shkoja. Vetëm kur u shtrëngua dimri dhe shtigjet u bënë të pakalueshme, me shumë trishtim kaloja me makinë pranë shtegut të ngushtë ku zbrisja dhe hyja në monopat. Shikimi im i paduruar bridhte tutje, ku mund të gjendej dreri i madhërishëm, me korrë të artë dhe me shenjën e zemrës në ballë. Për fat të keq dreri nuk e plotësoi dëshirën time. E kishte përpirë lugina dhe rrjedhja e pandërprerë e lumit Don. Trishtueshëm mendova se ndoshta e kishin kapur, vrarë, ose ka ikur larg në veri me drerët e tjerë…

Tani, pikërisht në autostradën më të madhe të Amerikës së veriut, autostradën 401. Në pikun e ditës dhe të fluksit më të ngarkuar të makinave, dëgjova për shfaqjen e papritur të një dreri.
Gati si i humbur vështrova nga djemtë dhe gruaja, të cilët prisnin me padurim hapjen e rrugës dhe çastin e lëvizjes. Më gërryente kureshtja. Çfarë bëhej atje përtej, ku janë vendosur për së gjati makinat e policisë dhe është pezulluar lëvizja. Çfarë duhet të bëj për të mësuar në ishte ai dre që ndesha në luginën e ngushtë, në lumin Don, apo ndonjë dre tjetër. U ktheva në krah dhe lëviza buzët. Doja ti tregoja gruas dhe djemve për çka mendoja. Ajo ktheu kryet nga unë me vështrim pyetës. Në çast ndërrova mëndje. Uh, do ia bënte ajo, ama dhe ti, burrë me thinja, nuk përton e vret mendjen për një dre! Mirë është të përfundojë sa më parë kjo mesele me dre. Nuk e sheh po na piqet koka nën saçin e diellit.
Me të vërtet mu duk një naivitet dhe kureshtje çilimiu dhe për një çast më erdhi turp. Vështrova nga fqinjët. Ata vazhdonin të dërdëllisnin dhe të tymosnin duhan. Nga u gjend gjithë ky duhan, kur provinca me ligje dhe amendamente është përpjekur ta kufizojë në maksimum!
-Në autostradë nuk ka ligj për kufizimin e duhanit, -dëgjova të thoshte plaku prej Bens-Mercedezit.
Mos ndoshta fola zë të lartë? pyeta veten. Djemtë dhe gruaja, ishin kthyer dhe vështronin nga unë. Çfarë thashë, gati sa nuk u bërtita, më thoni, çfarë thashë? Por heshta. Ç’ është ky nervozizëm i pakuptuar që po ndodh me mua? Vështrova përsëri andej ku kishte ndodhur ndërprerja e rrjedhjes së mjeteve prej makinave të policisë, të vendosura për së gjati dhe përnjëherësh mu krijua përshtypja sikur trupi gjigant i një kafshë, ishte prerë përgjysmë.
Po më mbërthente një pështjellim e angështi dhe nuk e po e merrja vesh se nga më vinte. E kërkova me ngulm drerin e bukur, brirë artë, përgjatë rrjedhjes të pandalshme të lumit Don dhe nuk e gjeta. Mu duk sikur diçka i mungonte këtij brezi të hollë pylli, rritur përgjatë lumit Don dhe vetë lumit Don. Lumenjtë, në mijëra e mijëra vjet, qysh në burim, lindjen e tyre, prurin jetë dhe gjallëri. E përgjatë rrjedhjes nëpër male, kodra, gërxhe, pyje, fusha, brigje, mbartin jetë. Ndjeja një përhumbje të turbull.
-Je mirë?- dëgjova që më pyeti gjithë merak gruaja.
Nuk i ktheva përgjigje. Vështrimi i saj i ngulët, i përkujdesur, më acaroi. Për vetë faktin se nuk kisha di ti shpjegohesha. Nuk mund të merakoset dhe shpërqendrohet burri, që po u afrohet gjashtëdhjetave, për një dre. Hodha shikimin rreth e rrotull, thashethemnaja vazhdonte mes makinave, aq sa të zinte koka. Tok me mërzinë e hapur për ikjen e pa kuptuar të kohës, kur dhe një minutë është e shtrenjtë.
Ja që ka raste që tundohet, merakoset burri edhe për një dre. Vendosa dorën mbi dorezën e derës së makinës, u mbështeta, si për tu çlodhur dhe qetësuar mendimet e tymta. Mirë është të mos mendoja, kur nuk janë të nevojshme. Mu duk sikur doreza lëvizi dhe dera u hap. Trupi mua anua dhe gati sa nuk rashë. Pa marra vesh e shtyva derën me sup. Ajo u hap plotësisht.
Të ik apo të qëndroj? Djemtë dhe gruaja u kthye dhe më panë gjithë hapi. Çfarë kërkon të bësh?! Të vjen për të vjellë, duket pak i zverdhur? Hapësira e hapur e derës sikur më tundonte për të lëvizur. As vetë nuk e morra vesh si shkëputa dhe dola jashtë.
-A jenë vete? Ku shkon? Çfarë kërkon të bësh?!- dëgjova nga pas klithmën e trembur të gruas.
-Hej, a je në vete?!- dëgjova nga pas një zë të huaj.
U përpoqa të mos shihja pas e përreth, sepse do ndeshja shikime të habitura. Kalova mes makinave dhe dola në brezin e lirë të urgjencës në krah të autostradës. Nxitova hapat, vrapova. Era në fillim më shushurinte ndër veshë, pastaj nisi të gjëmonte. Nuk e morra vesh sa vrapova. Më në fund mbërrita pranë makinave të policisë të vendosura për së gjati, përpara hundëve të makinave. Një polic u kthye nga unë dhe më pa gjithë habi dhe inat, si të më thoshte, po ti nga dole?!
Atë çast, matanë brezit të betonit disa metra larg meje po vinte një grup policësh duke mbajtur diçka të rëndë ndër duar. Ata po afroheshin me ngut dhe unë dallova këmbët e holla, më pas trupin e kokën e kafshës. Bëra disa hapa më afër grupit mbajtës së drerit. E njoha, ishte dreri që ndesha në pyllin e vogël pranë lumit Don. E njoha nga kurora e artë dhe prej shenjës të bardhë, në formë zemre në ballë. Dreri hapi sytë, më nguli i habitur dhe i trishtuar sytë e mëdhenj, sikur kërkonte të më fliste. Mandej pashë që prej syve të tij rrodhën lot të mëdhenj. Dreri i mbylli sytë ngadalë gjithë dhembje dhe përdëllim. Grupi i policëve së bashku me drerin ndër duar ecën drejt një furgoni të bardhë.