Prof. Asoc. Dr. Bledar Kurti
(Alumni i Departamentit Amerikan të Shtetit)/
Sot SHBA feston Ditën e Kushtetutës. Më 17 shtator 1787 delegatët në Konventën e Filadelfias firmosën Kushtetutën e SHBA, dokumentin më jetëgjatë deri më sot, ndërkohë me tekstin më të shkurtër që ekziston nga të gjitha kushtetutat e vendeve të tjera, të cilat u bënë me një të tillë duke marrë shembull atë të SHBA.
SHBA Ă«shtĂ« shembulli i republikĂ«s nĂ« veprim pĂ«r mbarĂ« globin. Por, eksporti mĂ« i rĂ«ndĂ«sishĂ«m i AmerikĂ«s nĂ« botĂ« ka qenĂ« Kushtetuta e saj. Ajo u hartua si kushtetuta e parĂ« nĂ« njĂ« dokument tĂ« vetĂ«m. ĂshtĂ« dokumenti me jetĂ«gjatĂ«sinĂ« mĂ« tĂ« madhe. Dhe gjatĂ« dy shekujve tĂ« fundit çdo komb e ka pranuar nevojĂ«n dhe vlerĂ«n e tĂ« pasurit njĂ« kushtetutĂ«. Dhe nĂ« rastet kur vendet kanĂ« hartuar njĂ« tĂ« tyren, referenca ka qenĂ« pikĂ«risht Kushtetuta Amerikane. Madje ka pasur shumĂ« pĂ«rpjekje pĂ«r tĂ« importuar KushtetutĂ«n dhe sistemin e qeverisjes sĂ« SHBA-sĂ« dhe pĂ«r tâi zbatuar ato nĂ« pjesĂ« tĂ« tjera tĂ« botĂ«s, por ato kanĂ« qenĂ« tĂ« pasuksesshme. Kjo ka ardhur pĂ«r faktin se Kushtetuta dhe sistemi i qeverisjes amerikane janĂ« pasqyrim i mentalitetit, vlerave dhe identitetit amerikan. ShumĂ« vende, veçanĂ«risht ato nĂ« AmerikĂ«n Latine, u pĂ«rpoqĂ«n tĂ« imitonin qeverinĂ« dhe KushtetutĂ«n e SHBA, por dĂ«shtuan. Bolivia e provoi, dhe si rezultat pĂ«soi gjashtĂ«dhjetĂ« revolta, dhjetĂ« kushtetuta tĂ« rishkruara dhe gjashtĂ« presidentĂ« tĂ« vrarĂ« midis viteve 1826 dhe 1898. Simon Bolivar (1783-1830), i njohur si George Washington i AmerikĂ«s sĂ« Jugut, vdiq njĂ« idealist i zhgĂ«njyer nga dĂ«shtimi pĂ«r tĂ« zbatuar kushtetutĂ«n e vendit tĂ« tij, tĂ« modeluar sipas asaj amerikane. Arsyeja e dĂ«shtimit nuk ishte gjĂ« tjetĂ«r veçse fakti se Kushtetuta Amerikane u hartua pĂ«r popullin dhe shoqĂ«rinĂ« amerikane, e cila qĂ«ndron e bazuar mbi disa parime tĂ« caktuara.
Kushtetuta e SHBA-së ka një sërë amendamentesh specifike për të drejtat e njeriut të njohura si Bill of Rights. Hartuesit dhe ratifikuesit e Kushtetutës së SHBA-së i mësuan botës se nuk mund të ketë kushtetutë pa një seksion të veçantë që rendit të drejtat individuale.
Gjithashtu, në hartimin e Kushtetutës amerikane, u krijua një emër dhe ofiq i ri që nuk kish ekzistuar më parë: Presidenti. Për herë të parë në histori u krijua figura dhe detyra e Presidentit. Një shembull një u mor më pas nga shtete të tjera.
Kushtetuta i dha ofiqit tĂ« Presidentit kompetencĂ«n tĂ« ishte âKomandanti i PĂ«rgjithshĂ«m i Forcava tĂ« Armatosura dhe MarinĂ«s, tĂ« bĂ«nte falje, tĂ« nĂ«nshkruante marrĂ«veshje me kombe tĂ« tjera (nĂ«n kĂ«shillimin e Senatit), si edhe tĂ« caktonte ambasadorĂ«, konsuj, gjyqtarĂ« tĂ« GjykatĂ«s Supreme.â Presidenti ishte drejtues lufte por nuk mund tĂ« shpallte luftĂ« dhe as tĂ« paguante pĂ«r luftĂ«n pasi kĂ«to pushtete i kishte legjislativi.
Kushtetuta i jepte legjislativit, pushtetit me shumë individë më shumë kompetenca, ndërsa ekzekutivit, pushtetit që drejtohej nga një njeri i vetëm shumë pak prej tyre.
Në këtë kushtetutë Presidenti i SHBA ka më pak pushtet se pushtetet e tjera. Në fakt, themeluesit e kushtetutës nuk lejuan që një njeri i vetëm, apo edhe një grup njerëzish të mernin në dorë fatet e një kombi. Kjo do ndryshonte më vonë në shekullin e njëzetë me zgjedhjen e drejtpërdrejtë të senatorëve dhe me pushtetet që do i kalonin presidentit, sidomos shpallja e luftës pa miratimin e Kongresit, të cilat do e bënin një individ të vetëm njeriun me pushtetin më të madh në SHBA dhe si rrjedhojë edhe në botë.
Kushtetuta amerikane ka një ndarje pushtetesh e cila funksionon në mënyrë të përkryer. E jo vetëm kaq, por qeverisja amerikane ka një dinamikë dhe një formulë rotacioni të paprecedentë.
Përpjekjet e etërve amerikanë për të mos lejuar asnjë individ të bëhej mbret apo Zot duken qartë në ekuacionin e rotacioneve të kongresmenëve, senatorëve, kolegjit elektoral, dhe mandatit të gjykatësve të Gjykatës Supreme.
Themeluesit e Kushtetutës caktuan që pushteti legjislativ, Kongresi, të përbëhej nga dy dhoma: Dhoma e Përfaqësuesve dhe Senati. Në Dhomën e Përfaqësuesve çdo shtet do dërgonte një numër përfaqësuesish sipas numrit të popullatës së çdo shteti. Ndërsa në Senat, dy përfaqësues nga çdo shtet pavarësisht numrit të popullatës. Kjo u bë për të ruajtur balancën midis demokracisë popullore dhe drejtimit të elitave.
Për më tepër kushtetuta vendosi se zgjedhjet për Dhomën e Përfaqësuesve të bëhen çdo dy vjet, për President çdo katër vjet, për Senat çdo gjashtë vjet, ndërsa mandati i gjykatësve të Gjykatës Supreme të jetë i përjetshëm në mënyrë që gjykatësit të mos ndikoheshin nga rotacionet politike. Në këtë mënyrë kushtetuta siguron qarkullimin e elitave dhe rotacionin e pushtetit.
Por, sikur tĂ« mos mjaftonte kjo ndarje, edhe mĂ«nyra e zgjedhjes sĂ« senatorĂ«ve apo e presidentit kalonte pĂ«rmes njĂ« procesi rotacioni edhe mĂ« filtrues. Neni 1, Pika 3, e KushtetutĂ«s sĂ« SHBA thotĂ«: âSenati do ndahet nĂ« tre Kategori. Karriget e SenatorĂ«ve tĂ« KategorisĂ« sĂ« ParĂ« do jenĂ« tĂ« lira nĂ« pĂ«rfundim tĂ« vitit tĂ« dytĂ«, dhe Kategoria e dytĂ« do pĂ«rfundojĂ« nĂ« vitin e katĂ«rt, ndĂ«rsa Kategoria e tretĂ« nĂ« vitin e gjashtĂ«.â NdĂ«rsa Presidenti, me mandat katĂ«r vjeçar, nuk do zgjidhej drejtpĂ«rdrejtĂ« nga populli, por nga njĂ« grup pĂ«rfaqĂ«suesish, qĂ« njihet si Kolegji Elektoral, nga çdo shtet.
Etërit amerikanë krijuan një Republikë të bazuar mbi parimet më të shëndosha të qeverisjes.
Sistemi politik dhe qeverisës në SHBA është i balancuar dhe unik. Ndarja horizontale e pushtetit në Shtetet e Bashkuara është tërësisht e ndryshme nga vendet e tjera, sado demokratike qofshin ato. Asnjë shtet tjetër nuk është kaq i obsesuar me ndarjen e pushteteve si në Amerikë.
Në sisteme presidenciale dhe parlamentare të ngjashme përsa i përket ndarjes horizonatale të pushtetit është presidenti, parlamenti apo kryeministri ai që kanë pushtet mbi të tjerat. Edhe një institucion kolegjial si parlamenti mund të shndërrohet në absolutizëm pasi si kryeministri ashtu edhe ministrat e qeverisë dalin nga parlamenti për aq kohë sa ka një shumicë të thjeshtë. Një qeveri parlamentare nuk has aq shumë vështirësi sa presidentët amerikanë për të shndërruar në ligje propozimet e tyre. Qeveria paraqet direkt legjislaturën e vet në parlament. Zakonisht kontrollon kalendarin dhe agjendën legjislative. Situata është tërësisht ndryshe në sistemin amerikan. Agjenda legjislative nuk kontrollohet nga presidenti. Shumica e ligjeve që miratohen janë më shumë produkt i negociatave midis dy dhomave të Kongresit sesa Kongresit dhe Presidentit. Ky sistem balancash e ka bërë SHBA vendin më të zhvilluar dhe udhëheqës në botë.
E pluribus unum (Nga shumë, një). Kjo është motoja e Vulës së Madhe të Shteteve të Bashkuara. 50 shtete në një.
Një vend me mbi 56 mijë qeveri. Me mijëra njësi qeverisje të ndara në 36 mijë qytete e qyteza, dhe 35 mijë distrikte të veçanta!
Vendi me diversitetin mĂ« tĂ« madh njerĂ«zor por tĂ« gjithĂ« tĂ« bashkuar nĂ« njĂ« qeveri, njĂ« komb dhe njĂ« flamur! âNga shumĂ«, njĂ«â Ă«shtĂ« njĂ« markĂ« unike amerikane e cila u arrit falĂ« atij dokumenti qĂ« u firmos nĂ« Filadelfia mĂ« 17 shtator 1787, KushtetutĂ«s, pĂ«r tĂ« cilĂ«n Presidenti dhe zyrtarĂ«t e lartĂ« tĂ« SHBA betohen nĂ« marrjen e detyrĂ«s se do ta respektojnĂ«, ruajnĂ« e mbrojnĂ« me tĂ« gjithĂ« forcĂ«n dhe aftĂ«sinĂ« e tyre.
