Nga Romeo Merko/
Gjuha e një udhëheqësi politik nuk është kurrë neutrale. Çdo fjalë, çdo metaforë, çdo gjest dhe madje edhe çdo heshtje ndërton marrëdhënien mes pushtetit dhe qytetarëve. Kur një kryeministër si Edi Rama zgjedh t’i drejtohet një pjese të popullit me shprehjen “FU” (“Fuck You”), çështja nuk është më thjesht nëse përdori një fjalë vulgare. Pyetja më e rëndësishme është: çfarë simbolizon një gjuhë e tillë në marrëdhënien mes udhëheqësit dhe qytetarëve?
Fakti është se unë nuk ua kam thënë shqiptarëve kurrsesi atë fjalë. Duket qartë edhe në artikull. Kur gazetari më ka pyetur si u përgjigjesh atyre që të akuzojnë se je kumbari i qeverisë, i thashë shkurt fjalën që meriton kush në fakt më akuzon papushim, vite e vite, dhe s’ka lënë dy gurë bashkë për të më baltosur dhe varrosur, por kurrë asnjë provë.Nga një orë bisedë e lirë, ai zgjodhi pikërisht atë fjali. Po unë nuk jam pishman,”, tha Rama.
Prej më shumë se tre javësh, çdo mbrëmje bulevardi përballë Kryeministrisë është mbushur me mijëra qytetarë që kërkojnë dorëheqjen e kryeministrit dhe hetimin e aferave të korrupsionit që, sipas tyre, kanë vënë në shërbim të interesave private pasuritë publike dhe zonat e mbrojtura të vendit. Në këtë marshim të përditshëm nuk shihen vetëm aktivistë politikë, por familje të tëra, të rinj, pensionistë, profesionistë e qytetarë të zakonshëm, të bashkuar nga bindja se pushteti duhet t’u japë llogari qytetarëve dhe jo t’i shpërfillë ata. Në një demokraci funksionale, protesta është një mekanizëm legjitim për të kërkuar përgjegjësi; mënyra se si pushteti i përgjigjet asaj është testi më i mirë i kulturës së tij demokratike.
Pikërisht në këtë klimë, përgjigjja e kryeministrit Edi Rama në një intervistë për Financial Times shkaktoi reagime të forta. Në vend që të adresonte shqetësimet e protestuesve ose të përpiqej të ulte tensionin politik, ai përdori një shprehje vulgare ndaj atyre që e akuzojnë për drejtimin e aferave korruptive.
Por përgjigjja që Edi Rama zgjodhi t’u japë në një intervistë për Financia Times nuk ishte prej burri shteti. Në vend të kësaj, ai iu përgjigj me gjuhën e një rrugaçi. “Njerëzit thonë se unë jam drejtuesi i gjithë kësaj. Unë u them: ‘Shkoni q…’. Kaq e thjeshtë. Nuk më takon mua të provoj se nuk jam Kumbari, por atyre ta provojnë se jam”, deklaroi ai në intervistën për Financial Times.
Për shumë vëzhgues, kjo nuk ishte thjesht një deklaratë e nxituar, por një tregues i mënyrës se si pushteti zgjedh të komunikojë me qytetarët kur përballet me kundërshtim të vazhdueshëm. Kjo ngre një pyetje themelore që shkon përtej polemikës së momentit: pse një kryeministër zgjedh t’u flasë me përçmim qytetarëve që ushtrojnë të drejtën kushtetuese për të protestuar, në vend që t’u përgjigjet me argumente dhe përgjegjësi politike?
Ky shkrim nuk synon të diagnostikojë një individ. Psikologjia dhe psikoanaliza nuk lejojnë diagnoza nga distanca. Por ato ofrojnë mjete të vlefshme për të interpretuar mënyrën se si gjuha publike pasqyron stile komunikimi, mekanizma simbolikë të pushtetit dhe marrëdhënie me kundërshtarin.
Gjuha si pasqyrë e pushtetit
Historia politike tregon se mënyra se si flasin liderët është po aq e rëndësishme sa politikat që ata zbatojnë. Në demokraci, fjala nuk është vetëm mjet komunikimi; ajo është mjet legjitimimi.
Një lider mund të kundërshtojë qytetarët, gazetarët apo opozitën. Kjo është pjesë e debatit demokratik. Por kur argumenti zëvendësohet me përbuzjen, ndryshon vetë natyra e komunikimit. Nuk kemi më përplasje idesh, por përpjekje për dominim simbolik.
Shprehja “Fuck You” nuk përpiqet të bindë askënd. Ajo nuk ofron argument, nuk kërkon dialog dhe nuk lë hapësirë për kompromis. Mesazhi i saj është më i thjeshtë: “Ju nuk meritoni përgjigje.” : “Mendimi juaj nuk ka rëndësi.”: “Unë jam mbi ju.”
Pikërisht këtu fillon analiza psikologjike e një akti të tillë komunikimi
Përçmimi si forma më e lartë e agresionit verbal
Psikologu amerikan John Gottman, i njohur për studimet mbi komunikimin njerëzor, e konsideron përçmimin (contempt) si formën më shkatërruese të komunikimit. Zemërimi thotë: “Jam i zemëruar me atë që bëre.”
Përçmimi thotë: “Ti nuk vlen.” Kjo është një diferencë thelbësore.
Kur një udhëheqës përdor një shprehje si “FU”, nuk është më duke kritikuar një ide apo një veprim apo popullin e qytetaret e tij. Ai rrezikon të komunikojë se vetë bashkëbiseduesi nuk meriton respekt.
Në psikologjinë politike kjo konsiderohet një formë delegjitimimi të kundërshtarit.
Carl Gustav Jung dhe “hija”
Një nga konceptet më të rëndësishme të Carl Gustav Jung është ai i Hijes (Shadow). Jung shkruante: “The shadow personifies everything that the subject refuses to acknowledge about himself.” (“Hija personifikon gjithçka që individi refuzon të pranojë tek vetja.”)
Sipas Jungut, çdo njeri mbart impulse agresive, frikëra dhe dobësi që përpiqet t’i fshehë edhe nga vetja. Kur ato nuk pranohen, ato priren të projektohen mbi të tjerët.
Po ashtu ai shkruan: “Knowing your own darkness is the best method for dealing with the darknesses of other people.”
(“Njohja e errësirës brenda vetes është mënyra më e mirë për t’u përballur me errësirën e të tjerëve.”)
Ky nuk është një koment për një politikan të caktuar, por një kujtesë se vetëkontrolli dhe vetëdija janë kushtet e para të lidershipit.
Një tjetër citim i njohur i Jungut është: “The healthy man does not torture others; generally it is the tortured who turn into torturers.”
(“Njeriu i shëndetshëm nuk i torturon të tjerët; zakonisht janë të lënduarit ata që shndërrohen në torturues.”)
Psikoanaliza nuk e interpreton agresionin verbal si provë force. Përkundrazi, shpesh e konsideron atë shprehje të tensioneve të brendshme ose të vështirësisë për të përballuar konfliktin.
Freud dhe projeksioni
Sigmund Freud përshkroi projeksionin si një nga mekanizmat më të rëndësishëm mbrojtës të psikikës. Ajo që individi nuk dëshiron ta pranojë tek vetja, shpesh ia atribuon të tjerëve. Në politikë ky mekanizëm mund të shfaqet kur kundërshtari nuk shihet më si rival demokratik, por si burimi i çdo problemi.
Psikoanaliza nuk mund të thotë nëse kjo ndodh në një rast të caktuar. Megjithatë, ajo shpjegon se demonizimi i vazhdueshëm i kundërshtarit është një fenomen i njohur në komunikimin politik.
Erich Fromm: pushteti dhe dobësia
Filozofi dhe psikanalisti Erich Fromm shkruante: “The lust for power is not rooted in strength but in weakness.” (“Etja për pushtet nuk buron nga forca, por nga dobësia.”)
Ky është një nga mendimet më të cituara të Fromm-it. Nga këndvështrimi i tij, lideri që ndihet i sigurt nuk ka nevojë të poshtërojë kundërshtarin. Forca nuk ka nevojë të bërtasë.
Vetëbesimi nuk ka nevojë të fyejë
Viktor Frankl dhe përgjegjësia morale
Psikiatri Viktor Frankl shkruante: “Between stimulus and response there is a space. In that space is our power to choose our response.”
(“Midis stimulit dhe reagimit ekziston një hapësirë. Brenda asaj hapësire qëndron liria jonë për të zgjedhur reagimin.”)
Ky citim është veçanërisht i rëndësishëm për liderët politikë. Presioni politik nuk e heq përgjegjësinë morale për mënyrën se si komunikohet. Përkundrazi. Sa më i madh pushteti, aq më e madhe përgjegjësia.
Pse u përdor anglishtja?
Një element interesant është fakti se shprehja nuk u tha në shqip. Ajo u tha në anglisht. Në pamje të parë kjo mund të duket pa rëndësi. Në të vërtetë, nga pikëpamja e sociolinguistikës dhe psikologjisë së gjuhës, nuk është aspak. Në kulturën amerikane fjala “fuck” konsiderohet një nga fjalët më vulgare të gjuhës angleze si ne shqip. Në televizionet amerikane ajo pothuajse nuk shqiptohet.
Gazetarët zakonisht përdorin termat: “The F-word” ose “The F-bomb.”
Shprehja “dropping the F-bomb” nënkupton pikërisht përdorimin publik të kësaj fjale.Pra, për amerikanët kjo nuk është një shaka. Nuk është as një fjalë e zakonshme. Është një nga fyerjet më të rënda në komunikimin publik.
Distancimi emocional përmes gjuhës së huaj
Paradoksalisht, për shqiptarët efekti emocional është shpesh më i vogël. Kjo sepse anglishtja krijon një lloj distance psikologjike.
Studimet mbi “foreign language effect” tregojnë se njerëzit reagojnë më pak emocionalisht ndaj fjalëve të huaja sesa ndaj gjuhës amtare. Një fyerje në një gjuhë të dytë shpesh perceptohet si më pak goditëse se ekuivalenti i saj në gjuhën e parë. Prandaj përdorimi i anglishtes mund të ketë efektin e zbutjes së perceptimit për publikun vendas, ndërsa mesazhi mbetet i kuptueshëm.
Nuk mund të dimë nëse kjo ishte arsyeja e zgjedhjes së anglishtes. Por si fenomen komunikimi, ky mekanizëm është i njohur.
Kamuflimi kulturor i vulgaritetit
Një fjalë e huaj shpesh funksionon si një maskë kulturore.
Nëse e njëjta shprehje do të ishte thënë në shqip me ekuivalentin e saj të plotë, reagimi publik me gjasë do të ishte shumë më i fortë. Anglishtja krijon iluzionin se vulgariteti është më “modern”, më “cool” ose më pak brutal. Por për një folës amerikan nuk ekziston ky iluzion.
Për të, “Fuck You” mbetet po aq fyese sa çdo sharje tjetër e rëndë.
Gjuha si akt dominimi
Në psikologjinë politike, vulgariteti nuk shihet vetëm si humbje kontrolli. Ai mund të jetë edhe strategji. Një lider mund ta përdorë gjuhën agresive për të:
mobilizuar bazën e vet;
provokuar kundërshtarët;
zhvendosur debatin nga përmbajtja tek emocioni;
krijuar figurën e liderit që “nuk tërhiqet.”
Megjithatë kjo strategji ka kosto. Ajo rrit polarizimin. Dobëson kulturën e dialogut. Dhe ul standardin e komunikimit publik.Në një republikë demokratike, qytetari nuk është armik i qeverisë. Ai është sovrani. Qeveria është përfaqësuese e tij. Prandaj gjuha që përdor pushteti ndaj qytetarit ka rëndësi kushtetuese dhe morale. Kur qytetari dëgjon përçmim, ai nuk ndjen vetëm fyerje personale.
Ai ndjen se po cenohet dinjiteti i rolit të tij si sovran.
Si përfundim
Nga këndvështrimi i psikologjisë analitike, psikoanalizës dhe sociolinguistikës, përdorimi publik i shprehjes “FU” mund të lexohet si shumë më tepër sesa një shpërthim emocional. Ai mund të interpretohet si një akt simbolik i dominimit, një shenjë e përçmimit ndaj kundërshtarit ose një strategji për të mobilizuar mbështetësit përmes polarizimit.
Jungu do të na kujtonte se udhëheqësi duhet së pari të njohë “hijen” e vet. Freudi do të na paralajmëronte për rrezikun e projeksionit. Fromm do të vinte në dyshim idenë se agresioni është shenjë force. Frankl do të theksonte se liria e vërtetë qëndron në zgjedhjen e reagimit edhe nën presion.
Ndërkohë, zgjedhja për ta shprehur fyerjen në anglisht i shton analizës një dimension tjetër: përdorimin e gjuhës së huaj si një formë të mundshme distancimi emocional ose kamuflimi kulturor të vulgaritetit. Për publikun shqiptar, kjo mund ta zbusë perceptimin e menjëhershëm; për një folës amtare të anglishtes, ajo mbetet një “F-bomb” – një nga format më të rënda të fyerjes në komunikimin publik.
Në fund, pyetja nuk është vetëm pse u përdor një fjalë e tillë. Pyetja më e rëndësishme është se çfarë lloj marrëdhënieje mes pushtetit dhe qytetarit ndërton një gjuhë që zëvendëson argumentin me përçmimin. Në demokraci, autoriteti fitohet përmes besimit dhe arsyes; kur dialogu zëvendësohet nga përbuzja, rreziku nuk është vetëm varfërimi i debatit publik, por edhe dobësimi i vetë kulturës demokratike.