Nga Rafael Floqi
Ka raste kur një funeral tregon shumë më tepër për të gjallët sesa për të vdekurin. Në Beograd, Ratko Mladić nuk u përcoll thjesht si një ish-gjeneral, por me ministra, hierarkë të Kishës Ortodokse Serbe, politikanë të Republika Srpska, ambasadorin rus, mijëra qytetarë dhe, sipas raportimeve, me pjesëtarë të ushtrisë serbe të rreshtuar përgjatë itinerarit të kortezhit. Pra, pothuajse gjithçka që i duhet një shteti për të thënë se ky nuk ishte vetëm funerali i një familjeje, por një ritual publik. Vetëm një hollësi e vogël prishte solemnitetin: i vdekuri ishte Ratko Mladić, njeriu që drejtësia ndërkombëtare e dënoi me burgim të përjetshëm për gjenocid, krime kundër njerëzimit dhe krime lufte.
Memo :Por Beogradi ka kohë që ka krijuar një marrëdhënie interesante me historinë: vendimet e Hagës lexohen si dokumente juridike, ndërsa kriminelët e dënuar trajtohen si personazhe të epikës kombëtare. Një lloj ndarjeje kompetencash: Europa merret me faktet, nacionalizmi serb me mitologjinë. Kështu, më 7 shtator 2026, Beogradi prodhoi një fotografi që mund të mbetet gjatë në arkivin politik të Ballkanit: një shtet kandidat për Bashkimin Europian që përcjell me pompozitet një të dënuar për gjenocid. Ironia është pothuajse tepër e lehtë: në mëngjes flasim për integrimin europian, në mesditë shkojmë në funeralin e Mladićit dhe në mbrëmje ankohemi se Brukseli nuk na kupton.
Serbia kërkon të hyjë në Bashkimin Europian. Ka kapituj negociatash, reforma, delegacione, konferenca, fotografi diplomatike dhe deklarata për “të ardhmen europiane”. Por herë pas here historia del nga bodrumi dhe ulet në tavolinë. Në funeralin e Mladićit nuk ishin vetëm nostalgjikët e luftës së Bosnjës. Ishin ministra, përfaqësues institucionalë, hierarkë fetarë, politikanë të Republika Srpska, ambasadori rus dhe ushtria. Kjo është pika ku ceremonia private mbaron dhe fillon politika. Askush nuk mund t’i ndalojë familjarët të varrosin të afërmin e tyre dhe askush nuk mund t’u caktojë njerëzve se për kë duhet të vajtojnë. Por kur shteti fut ministrin, uniformën dhe protokollin në skenë, funerali pushon së qeni vetëm çështje familjare dhe bëhet deklaratë politike.
Dhe deklarata e Beogradit ishte e vështirë të keqkuptohej: Mladići mund të jetë kriminel në dosjet e Hagës, por në një pjesë të establishmentit serb vazhdon të ketë vend në panteonin kombëtar. Prandaj reagimi i Bashkimit Europian ishte i parashikueshëm: glorifikimi i kriminelëve të luftës, mohimi i gjenocidit dhe revizionizmi historik nuk përputhen me vlerat europiane. Beogradi mund të përgjigjet me formulat e zakonshme diplomatike, por problemi nuk është më vetëm çfarë thotë Serbia. Problemi është çfarë nderon Serbia.
Ceremoninë fetare e drejtoi Patriarku Porfirije. Çdo njeri ka të drejtën e ritit mortor; edhe krimineli varroset dhe feja predikon pendesën e faljen. Por çështja ndryshon kur riti fetar bëhet pjesë e një spektakli kombëtar dhe kur nga skena mungon pyetja më e rëndësishme: po viktimat? Ku janë në këtë liturgji mijëra burrat dhe djemtë boshnjakë të vrarë pas rënies së Srebrenicës? Ku janë nënat e Potoçarit dhe familjet që për vite kërkuan eshtrat e fëmijëve të tyre në varret masive? Mund të lutesh për shpirtin e Mladićit, por nuk mund ta kthesh atë në hero pa poshtëruar kujtimin e viktimave të tij. Këtu feja rrezikon të mos jetë më ngushëllim për të vdekurin, por dekor për nacionalizmin e të gjallëve.
Nëse funerali nuk mjaftonte për të kuptuar temperaturën morale të nacionalizmit serb, tribunat e futbollit ofruan shpjegimin e tyre. Portreti i Mladićit u shoqërua me mbishkrimin “Drejtimi: Potoçari”. Nuk ishte një parullë e zakonshme futbolli. Potoçari është vendi i kujtesës së Srebrenicës, ku prehen mijëra viktima. Këtu edhe sarkazma bëhet e vështirë, sepse kur një vend i varreve masive shndërrohet në batutë stadiumi, nuk kemi më vetëm problem me interpretimin e historisë; kemi problem me edukimin moral të brezave që nuk e kanë parë luftën. Mladići vdiq, por miti i Mladićit po u dorëzohet të rinjve, dhe kjo është shumë më shqetësuese sesa një funeral.
Nacionalizmi serb ka zotëruar prej kohësh një mekanizëm politik pothuajse perfekt: Serbia mund të paraqitet njëkohësisht si fuqi, viktimë historike dhe shpëtimtare e vetvetes. Kur përmenden krimet në Bosnjë, përgjigjja zhvendoset te vuajtjet serbe; kur përmendet Srebrenica, dikush kujton bombardimet e NATO-s; kur përmendet Kosova, historia shpesh fillon në vitin 1999, sikur vitet që çuan deri aty të mos kishin ekzistuar. Është një makinë e kujtesës selektive: çdo gjë që konfirmon martirizimin kombëtar ruhet, çdo gjë që kërkon përgjegjësi relativizohet. Pikërisht këtu Mladići bëhet politikisht i dobishëm. Ai nuk paraqitet më si njeriu konkret i një zinxhiri konkret komandues dhe krimesh konkrete, por shndërrohet në simbol të “serbit që mbrojti popullin e vet”. Kështu krimi tretet në patriotizëm, viktima humbet emrin dhe krimineli fiton aureolën e heroit.
Prania e ambasadorit rus Aleksandar Bocan-Kharchenko ishte pothuajse simbolikisht perfekte. Sikur skena të shkruhej si satirë politike, ndoshta do të dukej tepër e sajuar: një kriminel lufte i dënuar nga drejtësia ndërkombëtare, ministra serbë, hierarkë ortodoksë, politikanët e Republika Srpska, ushtria dhe Rusia. Një fotografi familjare e një bote politike që ende e sheh Perëndimin jo vetëm si partner, por edhe si gjykatës të padëshiruar të historisë së vet. Serbia dëshiron kapitalin europian, tregun europian dhe perspektivën europiane, ndërsa një pjesë e elitës së saj vazhdon ta kërkojë ngushëllimin historik në Moskë. Edhe kjo është një lloj politike shumëvektoriale: paratë nga Brukseli, emocionet nga Moska, heronjtë nga vitet ’90.
Për shqiptarët, kjo ceremoni nuk është një episod i largët boshnjak, sepse mekanizmi i mohimit është i njohur. Bosnja e pa në Srebrenicë; Kosova e njohu në Prekaz, Reçak, Mejë, Krushë, Izbicë dhe në shumë vende të tjera ku lufta la varre dhe familje të shkatërruara. Prandaj pyetja nuk është vetëm çfarë mendon Serbia për Ratko Mladićin, por çfarë na tregon nderimi i tij për mënyrën se si institucionet dhe një pjesë e elitës serbe vazhdojnë ta shohin trashëgiminë e luftërave të viteve 1990. Një shoqëri demokratike nuk matet vetëm nga aftësia për të numëruar viktimat e veta; matet edhe nga guximi për të parë viktimat që janë vrarë në emrin e saj.
Gjermania moderne nuk u ndërtua duke ngritur kultin e gjeneralëve nazistë dhe duke kërkuar njëkohësisht mirëkuptim nga viktimat. Ajo u ndërtua mbi një proces të gjatë e të dhimbshëm ballafaqimi me përgjegjësinë historike.
Ratko Mladić u varros. Dosja e tij juridike është e qartë: dënim i përjetshëm për gjenocid, krime kundër njerëzimit dhe krime lufte. Por dosja politike e Serbisë nuk është mbyllur. Ajo ishte e hapur në Beograd atë ditë: te ministrat që shkuan për homazhe, te uniformat përgjatë kortezhit, te politikanët që e trajtuan si hero, te tribunat që brohoritën emrin e tij dhe te banderola që tregonte Potoçarin. Mbi të gjitha, ajo shihet në vështirësinë për të shqiptuar një fjali shumë të thjeshtë:
Ai ishte serb. Ishte gjeneral. Dhe ishte kriminel lufte. Të tria mund të jenë të vërteta njëkohësisht. Pranimi i së tretës nuk do ta poshtëronte Serbinë; përkundrazi, do ta çlironte atë nga nevoja për të mbrojtur të pambrojtshmen.