Prof. Dr. Pal Nikolli/
Ka një mënyrë të thjeshtë për të matur shëndetin e një shteti: të shohësh sa qytetarë detyrohen të kërkojnë drejtësi në gjykatë për probleme që duhej të ishin zgjidhur në administratë. Kur korridoret e gjykatave mbushen me mijëra dosje, nuk kemi të bëjmë vetëm me një ngarkesë të sistemit gjyqësor. Kemi të bëjmë me një krizë shumë më të thellë, krizën e përgjegjësisë shtetërore.
Çdo dosje përfaqëson një histori njerëzore. Pas saj fshihet një qytetar që ka pritur përgjigje, një familje që ka humbur kohë, një biznes që është penguar nga burokracia ose një e drejtë që është mohuar. Shumë prej këtyre çështjeve nuk do të duhej të mbërrinin kurrë në gjykatë. Ato mund të ishin zgjidhur me profesionalizëm, ndershmëri dhe vendimmarrje në hallkat e para të administratës publike.
Por pikërisht aty nis problemi. Institucionet që janë krijuar për të ofruar shërbim publik shpesh janë shndërruar në struktura që shtyjnë vendimmarrjen, shmangin përgjegjësinë dhe e transferojnë barrën tek qytetari. Një firmë që nuk hidhet në kohë, një kërkesë që mbetet në sirtar, një vendim që shtyhet pafundësisht – të gjitha këto prodhojnë një pasojë të vetme: një tjetër dosje në gjykatë.
Kjo nuk është më thjesht burokraci. Është një kulturë institucionale ku askush nuk dëshiron të mbajë përgjegjësi. Zyrtari pret eprorin, eprori pret ministrinë, ministria pret një interpretim tjetër, ndërsa qytetari pret drejtësinë. Në fund, ai mbetet i vetëm përballë një sistemi që e detyron të kërkojë në gjykatë atë që ligji ia garanton prej kohësh.
Në një shtet funksional, gjykata duhet të jetë mekanizmi i fundit i zgjidhjes së konflikteve, jo porta e parë ku troket qytetari. Kur pothuajse çdo mosmarrëveshje përfundon në proces gjyqësor, kjo tregon se administrata ka dështuar të kryejë misionin e saj. Drejtësia nuk duhet të fillojë në sallën e gjyqit; ajo duhet të fillojë në sportelin e parë të shtetit.
Reformat në drejtësi, sado të rëndësishme të jenë, nuk mund të japin rezultatet e pritura nëse nuk shoqërohen me një reformë të thellë të administratës dhe të kulturës së përgjegjësisë. Nuk mjafton të shtohen gjyqtarët apo të ndërtohen gjykata të reja, nëse vazhdon të prodhohet çdo ditë një lumë i ri konfliktesh nga institucionet publike.
Një administratë që merr vendime në kohë, që respekton ligjin dhe qytetarin, ul automatikisht numrin e proceseve gjyqësore. Përkundrazi, një administratë që hesht, zvarrit dhe shmang përgjegjësinë, prodhon pafundësisht dosje, vonesa dhe mosbesim.
Në fund të fundit, problemi nuk është numri i dosjeve. Problemi është arsyeja pse ato ekzistojnë. Ato janë dëshmia më e qartë se shteti shpesh ka zëvendësuar shërbimin me procedurën, përgjegjësinë me indiferencën dhe qytetarin me një numër protokolli.
Një republikë nuk mund të ndërtohet mbi grumbuj dosjesh. Ajo ndërtohet mbi besimin se institucionet ekzistojnë për t’i shërbyer qytetarit dhe jo për ta lodhur atë. Kur përgjegjësia rikthehet si parim themelor i administrimit publik, gjykatat do të çlirohen nga pesha e padrejtësive të panevojshme dhe drejtësia do të rifitojë kuptimin e saj të vërtetë.
Sepse drejtësia nuk lind me një vendim gjykate. Ajo lind në momentin kur një zyrtar vendos të bëjë detyrën e tij me ndershmëri, përgjegjësi dhe respekt për qytetarin. Deri atëherë, Republika e Dosjeve do të vazhdojë të jetë pasqyra më e dhimbshme e dështimit të shtetit.