Saimir Kadiu/
“Marko Boçari u lind shqiptar, luftoi si suliot dhe vdiq si grek.”
Janis Benekos – shkrimtar dhe historian grek
Historia e Ballkanit është shkruar shpesh mbi kufij që ndryshonin më shpejt se kujtesa e njerëzve. Në atë botë të trazuar, ku gjuha, feja, vendlindja, fisi dhe besnikëria politike ndërthureshin në mënyra që sot mund të na duken të pazakonta, jetoi një prej figurave më të njohura të fillimit të shekullit XIX: Marko Boçari.
Ai lindi rreth vitit 1790 në Sul, në një krahine malore të Epirit, të njohur për qëndresën e saj dhe për traditën luftarake. Familja Boçari ishte pjesë e botës suliote, një bashkësi që historia e mëvonshme do ta shihte shpesh përmes lenteve të identiteteve moderne, ndërsa vetë njerëzit e asaj kohe jetonin me përkatësi më të ndërlikuara: familja, fisi, vendi, besimi, gjuha dhe lidhjet politike ishin pjesë e së njëjtës botë.
Në këtë kuptim, fjalia e Janis Benekos — “Marko Boçari u lind shqiptar, luftoi si suliot dhe vdiq si grek” — është më shumë se një përkufizim. Ajo është një dritare drejt një epoke në të cilën identitetet kombëtare moderne ende nuk kishin marrë formën që do të merrnin më vonë.
Sulioti
Suli ishte një vend i ashpër, i ngritur mbi shkëmbinj dhe i mbrojtur nga terreni. Për banorët e tij, mali nuk ishte vetëm hapësirë gjeografike; ishte strehë, kujtesë dhe liri.
Suliotët u bënë të njohur për luftërat e tyre kundër Ali Pashë Tepelenës, sundimtari i fuqishëm i Janinës. Përballja midis tyre zgjati për vite dhe krijoi një traditë të fortë rezistence. Në këtë botë u formua edhe Marko Boçari.
Ai nuk ishte thjesht një luftëtar i lindur në një kohë lufte. Ai ishte produkt i një shoqërie ku nderi, besa, familja dhe armët ishin pjesë e jetës së përditshme.
Dhe pikërisht këtu qëndron një nga paradokset më interesante të figurës së tij: Marko Boçari është njëkohësisht figurë e historisë shqiptare të Epirit, e historisë suliote dhe e historisë së Revolucionit Grek.
Nga Suli në luftën greke
Pas përplasjeve me Ali Pashën dhe shpërnguljeve të suliotëve, familja Boçari u përfshi gjithnjë e më shumë në zhvillimet politike dhe ushtarake të Epirit.
Kur shpërtheu Revolucioni Grek më 1821, Marko Boçari u rreshtua në anën e kryengritësve grekë.
Këtu nis transformimi i figurës së tij historike.
Për shqiptarët, ai mund të shihet përmes origjinës së tij suliote dhe lidhjeve të tij me një botë shqiptare të Epirit. Për grekët, ai u bë një prej heronjve më të mëdhenj të luftës për pavarësi. Për historianin, ai është një figurë që nuk mund të kuptohet plotësisht nëse vendoset menjëherë brenda kategorive të sotme kombëtare.
Sepse njeriu i fillimit të shekullit XIX nuk e jetonte domosdoshmërisht identitetin në të njëjtën mënyrë si njeriu i shekullit XXI.
Heroi i Karpenisit
Më 9 gusht 1823, në betejën e Karpenisit, Marko Boçari u përball me forcat osmane.
Beteja ishte e ashpër. Në një sulm të befasishëm gjatë natës, suliotët dhe luftëtarët që ishin bashkuar me ta goditën kampin osman. Në përleshje, Marko Boçari u vra.
Ishte vetëm rreth tridhjetë e tre vjeç.
Vdekja e tij e shndërroi menjëherë nga një komandant luftarak në një simbol.
Në kujtesën greke, Marko Boçari u ngrit në panteonin e heronjve të Revolucionit. Emri i tij u lidh me trimërinë, sakrificën dhe luftën për liri. Figura e tij hyri në këngë, poezi dhe piktura. Për Greqinë e re që po lindte, ai nuk ishte më vetëm një suliot: ai u bë Markos Botsaris, një nga heronjtë e saj kombëtarë.
Por historia nuk është gjithmonë aq e thjeshtë sa monumentet.
“U lind shqiptar…”
Fjalia e Janis Benekos është veçanërisht interesante sepse pranon njëkohësisht disa shtresa të identitetit të Boçarit:
«“Marko Boçari u lind shqiptar, luftoi si suliot dhe vdiq si grek.”»
Në një lexim të drejtpërdrejtë, fjalia duket sikur përshkruan tri etapa të ndryshme të jetës së tij. Por në të vërtetë ajo ngre një pyetje shumë më të madhe:
A mund ta gjykojmë identitetin e një njeriu të vitit 1823 me kategoritë kombëtare të krijuara dhe të konsoliduara më vonë?
Kjo është dilema.
Suliotët flisnin dialekte të shqipes dhe jetonin në një hapësirë ku shqiptarët, grekët, vllehët dhe popullsi të tjera ndërthureshin. Feja ortodokse ishte një element i rëndësishëm i përkatësisë së tyre dhe më vonë u bë një nga shtyllat e identitetit kombëtar grek. Ndërkohë, lidhjet familjare, krahinore dhe luftarake shpesh kishin peshë më të drejtpërdrejtë se koncepti modern i kombësisë.
Prandaj, ta quash Boçarin vetëm “shqiptar” ose vetëm “grek” mund të jetë një thjeshtim i një realiteti shumë më kompleks.
Një figurë mes dy kujtesave
Marko Boçari është bërë pjesë e dy kujtesave historike.
Në kujtesën greke, ai është hero kombëtar. Emri i tij është i lidhur me Revolucionin e 1821-shit dhe me sakrificën për krijimin e shtetit grek.
Në kujtesën shqiptare, figura e tij lidhet me suliotët shqiptarofonë të Epirit dhe me historinë e një popullsie që për shekuj jetoi në një hapësirë ku identitetet nuk përputheshin gjithmonë me kufijtë politikë.
Këto dy kujtime nuk janë domosdoshmërisht të detyruara të përjashtojnë njëra-tjetrën.
Një njeri mund të ketë prejardhje, gjuhë, kulturë dhe përkatësi familjare të caktuara, ndërsa në një moment historik të jetës të zgjedhë një kauzë politike dhe të bëhet simbol i saj.
Kjo është ajo që e bën Marko Boçarin kaq interesant.
Ai nuk është vetëm një emër në një libër historie. Ai është një shembull i mënyrës se si kombet moderne ndërtojnë kujtesën e tyre mbi njerëz që kanë jetuar përpara se kufijtë dhe identitetet moderne të merrnin formën e tyre përfundimtare.
Vdekja që krijoi një legjendë
Marko Boçari vdiq më 9 gusht 1823, por në një farë kuptimi, pikërisht atë ditë filloi jeta e tij e dytë.
Jeta e parë ishte ajo e luftëtarit suliot: e mbushur me beteja, shpërngulje, aleanca dhe tragjedi.
Jeta e dytë ishte ajo e simbolit.
Grekët e kujtuan si heroin që dha jetën për lirinë e tyre. Shqiptarët e kujtojnë në kontekstin e historisë së suliotëve dhe të shqiptarëve të Epirit. Historiani e sheh në një hapësirë më të gjerë: atë të një Ballkani ku perandoritë po dobësoheshin, nacionalizmat po lindnin dhe identitetet e vjetra po merrnin kuptime të reja.
Ndoshta pikërisht këtu qëndron madhështia dhe tragjedia e Marko Boçarit.
Ai jetoi në një kohë kur historia po ndryshonte emrat e njerëzve, ndërsa njerëzit ende jetonin me identitete të trashëguara nga një botë tjetër.
Marko Boçari nuk mund të kuptohet vetëm duke pyetur: “I kujt ishte?”
Pyetja më e drejtë historikisht është:
“Në çfarë bote jetoi dhe si u formua identiteti i tij brenda asaj bote?”
Ai ishte biri i një familjeje suliote, luftëtar i një tradite të fuqishme rezistence dhe një prej komandantëve të Revolucionit Grek. Për grekët, ai u bë hero kombëtar. Për historinë shqiptare, ai mbetet pjesë e historisë së suliotëve shqiptarofonë dhe të Epirit.
Prandaj fjalia e Janis Benekos mund të lexohet edhe si një metaforë për vetë Ballkanin:
“U lind shqiptar, luftoi si suliot dhe vdiq si grek.”
Tre fjalë — shqiptar, suliot, grek — dhe brenda tyre fshihet një shekull i tërë historie.
Sepse në Ballkan, shpesh, kufijtë e hartës ndryshuan më shpejt se kujtesa e njerëzve.
Dhe Marko Boçari, i vrarë në Karpenis më 9 gusht 1823, mbeti përgjithmonë në atë hapësirë të ndërmjetme ku historia, identiteti dhe legjenda takohen.