Saimir Kadiu/
Duke e përkujtuar me mirënjohje të thellë, në 89-vjetorin e ndarjes nga jeta, një personalitet të jashtëzakonshëm dhe poliedrik të kulturës shqiptare: studiuesin e mirëfilltë, gjuhëtarin e thellë, poetin harmonioz, përkthyesin brilant të Gëtes, rilindasin e shquar, klerikun intelektual, mësuesin e popullit, parlamentarin e përkushtuar dhe atdhetarin e madh.
Dom Ndre Mjedja i mbylli sytë në Shkodër, më 1 gusht 1937, pas një veprimtarie të palodhur fetare, kulturore e atdhetare. Mori pjesë në Kongresin e Manastirit, themeloi shoqërinë kulturore “Agimi”, punoi shumë për gjuhën shqipe, shkroi poezitë e përmbledhura në “Juvenilja”, ndërmjet të cilave shkëlqejnë poemthat “Andrra e jetës”, “Vaji i bylbylit”, “Liria”, “Lisus”, “Skodra”…
“Mjeden e bâni të Madh e të padekëshëm dashunija e stërfuqishme për gjuhë shqipe. Ai njoftës i rrallë i gjuhve të vjetra, ai qi shkruente mjeshtrisht pesë gjuhë të mëdhaja europjane dhe lexonte e kuptonte njâ tri a katër tjera, dashunonte me nji dashuní të njomë e luftarake kët gjuhë të palavrueme t’onë. E dashunonte si Dijetar e si Atdhetar, e dashunonte edhe si Poet” (Ernest Koliqi)
Per mendimin tim modest, personaliteti polivalent i Mjedes e ben ate ndoshta edhe me te madh se Naim Frasherin…
Pse është i madh Ndre Mjeda?
Ai nuk është i madh vetëm sepse zë një vend të rëndësishëm në historinë e letërsisë shqipe. Është i madh sepse, më shumë se një shekull më vonë, vargjet e tij ende tingëllojnë të pastra, gjuha e tij mbetet e freskët dhe mendimi i tij vazhdon të na flasë.
Madhështia e Mjedës nuk qëndron te zhurma. Ajo qëndron te përkryerja.
Në një kohë kur letërsia shqipe ishte ende në kërkim të vetvetes, ai e trajtoi gjuhën si një argjendar trajton arin. Çdo fjalë ishte e peshuar, çdo varg kishte ritëm, çdo figurë artistike kishte masë. Nuk shkroi shumë, por ajo që la pas është një model i rrallë i disiplinës artistike. Ai besonte se poezia nuk duhej të ishte vetëm frymëzim; duhej të ishte edhe mjeshtëri.
Për këtë arsye Mjeda mbetet poeti më klasik i letërsisë shqiptare.
Ai nuk u mjaftua me ndjenjën. Ai kërkoi formën e përsosur.
Kur lexon “Andrra e Jetës”, nuk ke përballë vetëm historinë e trishtë të një familjeje shqiptare. Ke përballë fatin e një kombi të tërë, që jetonte mes varfërisë, sakrificës dhe shpresës. Personazhet e tij nuk bërtasin. Ata vuajnë në heshtje. Dhe pikërisht kjo heshtje e bën dramën edhe më të madhe.
Kur lexon “Lissus”, ndien krenarinë për historinë shqiptare. Kur lexon lirikat e tij, zbulon një poet që e sheh natyrën jo si dekor, por si pasqyrë të shpirtit njerëzor. Mjeda nuk e përdor peizazhin për ta zbukuruar poezinë; ai e kthen atë në gjuhën e emocioneve.
Por Mjeda nuk ishte vetëm poet.
Ai ishte gjuhëtar, filolog, pedagog, përkthyes dhe një nga mendjet më të ndritura të Rilindjes Kombëtare. Njihte latinishten, greqishten, italishten, gjermanishten, frëngjishten dhe disa gjuhë të tjera evropiane. Formimi i tij në kolegjet jezuite dhe në universitetet e Evropës Qendrore i dha një horizont të gjerë kulturor, por ai nuk e harroi kurrë gjuhën shqipe. Përkundrazi, gjithë atë pasuri kulturore e solli në shërbim të saj.
Në Kongresin e Manastirit më 1908, ai ishte një nga personalitetet që punuan për njësimin e alfabetit të shqipes. Në një kohë kur kombi po kërkonte të ndërtonte identitetin e vet kulturor, Mjeda e kuptoi se një gjuhë e përbashkët ishte po aq e rëndësishme sa një flamur i përbashkët.
Edhe si klerik ai mbeti intelektual i lirë. Ai nuk e përdori fenë për të kufizuar mendimin, por për ta pasuruar atë. Në veprën e tij bashkëjetojnë besimi, humanizmi dhe dashuria për atdheun. Kjo e bën Mjedën një figurë universale, jo thjesht fetare apo letrare.
Ndersa Naimi është poeti i frymëzimit të madh kombëtar.
Mjeda është poeti i përsosmërisë artistike.
Ndersa Naimi të ndez zemrën.
Mjeda të mahnit me bukurinë e vargut.
Njëri është lumi që rrjedh me vrull.
Tjetri është kristali që nuk ka asnjë të çarë.
Në letërsinë shqipe, të dy janë të pazëvendësueshëm.
Mbase kjo është arsyeja pse Mjeda nuk ka humbur kurrë vlerën. Moda letrare ndryshon. Shijet estetike ndryshojnë. Brezat ndërrohen. Por mjeshtëria nuk plaket. Një sonet i shkruar mirë mbetet i bukur edhe pas njëqind vjetësh, ashtu si një katedrale gotike nuk humbet madhështinë e saj vetëm sepse ka kaluar koha.
Ndre Mjeda nuk kërkoi të ishte poet popullor. Ai kërkoi të ishte poet i madh.
Dhe ia doli.
Sepse madhështia e tij nuk matet me numrin e poezive, por me cilësinë e tyre. Nuk matet me famën që pati në jetë, por me respektin që vazhdon të ngjallë. Nuk matet me kohën kur jetoi, por me faktin se vazhdon të jetojë në gjuhën shqipe.
Në fund, pyetja nuk është pse është i madh Ndre Mjeda.
Pyetja është si mundi një njeri, me kaq pak fjalë, të ndërtojë një nga monumentet më të bukura të letërsisë sonë.
Ndoshta sepse ai e dinte një të vërtetë të thjeshtë: fjalët janë të përjetshme vetëm kur shkruhen me mençuri, kulturë dhe dashuri.
Dhe Mjeda i pati të tria.
“GJUHA SHQIPE”
Përmbi za që lshon bylbyli,
gjuha shqipe m’shungullon
përmbi er’ që jep zymbyli,
pa da zemren ma ngushllon.
Ndër komb’ tjera, ndër dhena tjera,
ku e shkoj jetën tash sa mot,
veç për ty m’rreh zemra e mjera
e prej mallit derdhi lot.
Nji kto gjuhë që jam tue ndie,
jan’ të bukra me themel
por prap’ kjo, si diell pa hije,
për mue t’tanave iu del.
Prej Tivarit e n’Prevezë,
nji â giuha e kombi nji,
Ku lëshon dielli njato rreze
Qi veç toka jote i di.
Ku n’breg t’Cemit rritet trimi
me zbardh, Shqipe, zanin tand,
e ku Drinit a burimi
që shpërndahet kand e kand.
Geg’ e tosk’, malsi, jallia
jan’ nji komb, m’u da, s’duron;
fund e maj’ nji a Shqipnia
e nji gjuh’ t’gjith’ na bashkon.
Qoftë mallkue kush qet ngatrrime
ndër kto vllazën shoq me shoq,
kush e dan me flak’ e shkrime
çka natyra vet’ përpoq.
Por me gjuhë kaq t’moçme e mjera
si nj’bij’ kjo që pa prind mbet:
për t’huej t’mbajshin dhenat tjera,
s’t’kishte kush për motër t’vet.
E njat tok’ që je tue gzue,
e ke zan’ tash sa mij’ vjet,
shqiptaria, që mbet mblue
sot nën dhe, edhe shqip flet.