Saimir Kadiu/
Ka qytete që vizitohen. Ka qytete që admirohen. Dhe ka qytete që bëhen simbol i një epoke. Nju Jorku i përket kësaj kategorie të fundit. Ai nuk është vetëm një metropol me rrokaqiej që prekin retë, me miliona banorë dhe me ritmin e pandalshëm të jetës moderne.
Ai është një ide. Një premtim. Një ëndërr që për më shumë se një shekull ka tërhequr njerëz nga çdo cep i planetit. Sot, Nju Jorku është një nga qendrat më të rëndësishme ekonomike, financiare dhe kulturore të botës. Në Manhattan ngrihet Wall Street, zemra e financave globale, ku çdo ditë lëvizin triliona dollarë dhe merren vendime që ndikojnë ekonomitë e kontinenteve.
Pak kilometra më larg, selia e Kombeve të Bashkuara i jep qytetit një rol unik diplomatik, ndërsa Broadway mbetet tempulli i teatrit modern. Muze si Metropolitan Museum of Art, Muzeu i Artit Modern (MoMA) dhe Muzeu Amerikan i Historisë Natyrore janë ndër institucionet kulturore më të rëndësishme në botë.
Por madhështia e Nju Jorkut nuk matet vetëm me pasurinë apo arkitekturën. Ajo matet me njerëzit. Në këtë qytet dëgjohen qindra gjuhë, bashkëjetojnë dhjetëra kultura dhe çdo lagje duket si një copëz e një vendi tjetër. Little Italy, , Chinatown, Harlem, Brooklyn, Queens – secila rrëfen historinë e emigrantëve që erdhën me një valixhe të vogël dhe me një ëndërr të madhe.
Për miliona njerëz, Statuja e Lirisë ishte pamja e parë e një jete të re, simboli i shpresës dhe i mundësive. Megjithatë, Nju Jorku nuk është vetëm qyteti i suksesit. Ai është edhe qyteti i kontrasteve. Pranë rrokaqiejve luksozë gjenden lagje të varfra; pranë bursës më të fuqishme të botës jetojnë mijëra njerëz pa strehë. Kjo është natyra e tij: një qytet ku pasuria dhe varfëria, ambicia dhe zhgënjimi, fama dhe anonimati ecin shpesh në të njëjtën rrugë.
Sot, kur përmendet emri “New York”, është e vështirë të imagjinohet se ky qytet nuk ka quajtur gjithmonë kështu. Historia e tij fillon shumë përpara se të ngriheshin rrokaqiejt prej çeliku e xhami.
Në fillim të shekullit XVII, brigjet e ishullit të Manhattanit u kolonizuan nga holandezët, të cilët krijuan një vendbanim që e quajtën New Amsterdam – Amsterdami i Ri. Ishte zemra e kolonisë së Holandës së Re, një port tregtar që lidhte Evropën me Botën e Re. Holandezët nuk kishin ardhur për të ndërtuar një kryeqytet botëror; ata kishin ardhur për tregti. Lesh kafshësh, dru, mallra koloniale dhe rrugë detare ishin pasuria e vërtetë e kohës.
Por historia rezervonte një kthesë të jashtëzakonshme.
Në vitin 1664, anglezët pushtuan koloninë dhe New Amsterdam u riemërua New York, në nder të Dukës së Jorkut, i cili më vonë u bë mbreti James II i Anglisë. Disa vite më vonë, me Traktatin e Bredës të vitit 1667, Holanda dhe Anglia formalizuan një shkëmbim që sot duket pothuajse i pabesueshëm.
Holandezët pranuan të hiqnin dorë përfundimisht nga New Amsterdami. Në këmbim, ata siguruan kontrollin mbi një ishull të vogël në arkipelagun e Indive Lindore, Run, pjesë e Ishujve Banda, i famshëm për prodhimin e arrëmyshkut – një nga erëzat më të çmuara në botë.
Për njeriun e shekullit XVII, kjo nuk ishte aspak një marrëveshje e keqe.
Në atë kohë, arrëmyshku vlente pothuajse sa ari. Një ngarkesë e vogël erëzash mund të sillte fitime marramendëse në tregjet evropiane. Erëzat ishin “nafta” e ekonomisë së asaj epoke: ato ruanin ushqimet, përdoreshin në mjekësi, në parfumeri dhe ishin simbol luksi për aristokracinë. Ishulli Run dukej një pasuri e sigurt.
Ndërsa Manhattan?
Ai ishte një territor i largët, me pyje, këneta, disa vendbanime koloniale dhe popullsi vendase. Askush nuk mund ta parashikonte se një ditë aty do të ndërtohej qendra financiare e botës.
Historia, megjithatë, ka një mënyrë të veçantë për të ironizuar parashikimet njerëzore.
Sot, vetëm ishulli i Manhattanit ka një vlerë ekonomike që matet me qindra miliarda, madje triliona dollarë në prona, biznese dhe infrastrukturë. Në pak kilometra katrorë përqendrohen disa nga bankat më të mëdha të botës, korporata shumëkombëshe, universitete prestigjioze, media globale dhe një nga tregjet më të shtrenjta të pasurive të paluajtshme në planet.
Ndërkohë, ishulli Run, dikur objekt i rivalitetit mes fuqive koloniale, është pothuajse i panjohur për shumicën e njerëzve. Arrëmyshku nuk është më pasuria strategjike që ishte katër shekuj më parë, ndërsa Manhattan është bërë një nga simbolet më të fuqishme të kapitalizmit modern.
Ky episod nuk është vetëm një kuriozitet historik. Ai është një mësim mbi kufijtë e aftësisë sonë për të parashikuar të ardhmen. Çdo brez vlerëson pasuritë sipas nevojave të kohës së vet. Ajo që sot duket e zakonshme, nesër mund të bëhet e paçmueshme; ajo që sot konsiderohet thesar, nesër mund të humbasë rëndësinë e saj.
Ndoshta kjo është arsyeja pse historia e Nju Jorkut vazhdon të na mahnisë. Jo vetëm sepse është historia e një qyteti që ndryshoi emrin, por sepse është historia e një vendi që ndryshoi fatin e botës. Nga një koloni e vogël tregtare e quajtur New Amsterdam, ai u shndërrua në kryeqytetin jozyrtar të ekonomisë, kulturës dhe ëndrrave të shekullit XXI.
Dhe ndoshta askush, në ditën kur u nënshkrua ai traktat i largët, nuk mund ta imagjinonte se “shkëmbimi” i një ishulli me erëza për një copë tokë të quajtur Manhattan do të hynte në histori si një nga ironitë më të mëdha ekonomike të njerëzimit.