Nikolla Naço zë një vend të veçantë në historinë e Rilindjes Kombëtare Shqiptare, si atdhetar, veprimtar i arsimit, organizator i mërgatës shqiptare dhe mbështetës i përkushtuar i përhapjes së gjuhës shqipe. Ai i përkiste atij brezi rilindësish që e kuptuan se çlirimi dhe përparimi kombëtar nuk mund të mbështeteshin vetëm në përpjekjet politike e diplomatike, por kërkonin edhe arsimimin e popullit, zhvillimin e kulturës, botimin e librave dhe krijimin e institucioneve që do ta mbanin gjallë ndërgjegjen kombëtare. Veprimtaria e tij u zhvillua kryesisht në Egjipt dhe Rumani, larg vendlindjes, por gjithmonë e lidhur ngushtë me fatin e Shqipërisë dhe me aspiratat e popullit shqiptar për liri, arsim e përparim.
Nikolla Naço lindi më 7 shkurt 1843, në qytetin e Korçës, në një periudhë kur trojet shqiptare ndodheshin nën sundimin e Perandorisë Osmane. Në literaturën historike njihet edhe me emrin Nikolla Naço-Korça, emërtim që lidhet drejtpërdrejt me vendlindjen e tij. Megjithatë, për të kuptuar më mirë prejardhjen familjare të kësaj figure, duhet të dallojmë vendin ku ai lindi nga rrënjët e trungut të tij familjar. Disa studime mbi koloninë shqiptare të Rumanisë e lidhin familjen Naço me krahinën e Pogradecit. Kjo prejardhje nuk bie ndesh me të dhënën biografike se Nikolla Naço erdhi në jetë në Korçë, por përbën një hollësi me rëndësi për njohjen e historisë së familjes së tij.
Sipas të dhënave të botuara nga studiuesi Ismet Dërmaku, Nikolla Naço ishte i biri i Naumit dhe i Anastasies. Në trungun e tij familjar përmendet edhe gjyshi, Dhimitër Naço, i njohur në mjedisin e kohës me nofkën Mitko «Oka», ose «i Tmerrshmi». Këto të dhëna ndihmojnë në plotësimin e prejardhjes së tij familjare, e cila deri vonë nuk është trajtuar sa duhet në shkrimet biografike kushtuar këtij atdhetari. Babai i tij përshkruhet në studimet historike si një bujk dhe tregtar bagëtish, me gjendje të mirë ekonomike, ndërsa familja i përkiste besimit ortodoks. Kështu, përmes të dhënave të njohura deri më sot, mund të përcaktohen emrat e prindërve dhe disa elemente të trungut familjar, ndonëse për fëmijërinë dhe jetën e tij në Korçë mbeten ende hollësi që kërkojnë dokumentim të mëtejshëm.
Për shkollimin personal të Nikolla Naços nuk është dokumentuar një itinerar i plotë arsimor që të përcaktojë shkollat ku ai ndoqi mësimet, nëse përfundoi ndonjë gjimnaz apo nëse kreu studime universitare. Burimet biografike dhe studimet historike nuk dëshmojnë se ai kishte kryer një arsimim të lartë formal. Përkundrazi, ai përshkruhet si një njeri me arsimim jo të gjerë, por me inteligjencë praktike, vullnet të jashtëzakonshëm, aftësi organizative dhe energji të pashtershme në shërbim të çështjes kombëtare. Rëndësia e tij historike nuk qëndron te ndonjë titull akademik, por te puna që kreu, te pasuria që vuri në dispozicion të atdheut dhe te institucionet arsimore e kulturore që ndihmoi të krijoheshin.
Ai u rrit në një kohë kur shqiptarët përballeshin me kufizime të shumta në zhvillimin e arsimit në gjuhën amtare. Shkollat që funksiononin në trojet shqiptare përdornin kryesisht gjuhë të tjera, ndërsa përpjekjet për përhapjen e shkrimit shqip ndesheshin me pengesa administrative, politike dhe kulturore. Për pasojë, ruajtja e gjuhës, botimi i librave dhe hapja e shkollave kombëtare u bënë ndër detyrat kryesore të lëvizjes së Rilindjes. Në këtë realitet historik u formua edhe vetëdija atdhetare e Naços, i cili më vonë do ta shndërronte veprimtarinë e tij në një përpjekje të vazhdueshme për arsimimin dhe përparimin e bashkatdhetarëve.
Qysh në moshë të re, më 1860, Naço u largua nga vendlindja dhe emigroi në Egjipt, duke u vendosur në qytetin e Mansurahut. Atje u mor me tregti, veçanërisht me veprimtari të lidhura me prodhimin dhe shitblerjen e pambukut. Përmes punës së tij, arriti të krijonte një gjendje të mirë ekonomike dhe, sipas studimeve historike, të zhvillonte edhe veprimtari në përpunimin e këtij produkti. Përvoja tregtare i dha mundësi të njihte botën e biznesit, të zhvillonte aftësi organizative dhe të krijonte marrëdhënie që më vonë do t’i shërbenin veprimtarisë së tij patriotike. Ai nuk e shihte pasurinë vetëm si mjet për mirëqenien personale, por edhe si mundësi për të ndihmuar një çështje shumë më të madhe: përparimin arsimor dhe kulturor të popullit shqiptar.
Mërgata shqiptare në Egjipt përbënte një mjedis të rëndësishëm për zhvillimin e mendimit kombëtar. Në qytetet egjiptiane jetonin shqiptarë që kishin emigruar për arsye ekonomike, politike ose familjare, por që ruanin lidhjet me vendlindjen. Mes tyre kishte tregtarë, intelektualë dhe veprimtarë që mbështesnin përpjekjet për përhapjen e gjuhës shqipe dhe për zhvillimin e ndërgjegjes kombëtare. Naço u përfshi në këtë mjedis dhe nisi të kuptonte gjithnjë e më shumë rëndësinë e organizimit të shqiptarëve jashtë atdheut. Kjo periudhë shënoi një etapë të rëndësishme në formimin e tij ekonomik dhe në përgatitjen për veprimtarinë e mëvonshme patriotike.
Gjatë qëndrimit në Egjipt, ai u lidh edhe me veprimtarinë e shqiptarëve që përpiqeshin të ruanin gjuhën dhe identitetin kombëtar. Ngjarjet e vitit 1877, kur shqiptarët e Mansurahut u përfshinë në veprimtari me karakter patriotik dhe kulturor, dëshmojnë se çështja kombëtare po fitonte gjithnjë e më shumë rëndësi në jetën e mërgatës. Për Naçon, këto përvoja do të shërbenin si nxitje për një angazhim edhe më të madh në organizimin e bashkatdhetarëve dhe në mbështetjen e çështjes shqiptare.
Në fillim të viteve 1880, pas një periudhe të gjatë veprimtarie ekonomike në Egjipt, Naço u largua nga ky vend dhe u vendos në Rumani. Në këtë periudhë, një nga të afërmit e tij, vëllai Gjergj Naço, ishte vendosur në Ploesht dhe kishte krijuar një gjendje të mirë ekonomike. Ky fakt tregon se familja Naço kishte krijuar lidhje të rëndësishme edhe në mjedisin shqiptar të Rumanisë, ku vepronin shumë tregtarë e atdhetarë nga trevat e ndryshme shqiptare. Bukureshti dhe qytetet e tjera rumune po shndërroheshin në qendra të rëndësishme të organizimit patriotik shqiptar, duke krijuar kushte më të favorshme për botimin e gazetave, hapjen e shkollave dhe përhapjen e ideve kombëtare.
Në nëntor të vitit 1884, Nikolla Naço u bë një nga nismëtarët e organizimit të shoqërisë patriotike shqiptare «Drita» në Bukuresht. Kjo shoqëri përfaqësonte një përpjekje të rëndësishme për të bashkuar shqiptarët e mërguar rreth një programi kulturor e arsimor. Megjithatë, historia e saj nuk ishte e thjeshtë. Për shkak të mosmarrëveshjeve organizative dhe dallimeve në qëndrime, shoqëria u përball me ndarje të brendshme. Pas këtyre zhvillimeve, Naço u bë një nga figurat kryesore të grupimit që ruajti emrin «Drita» dhe synoi ta drejtonte veprimtarinë e tij drejt përhapjes së gjuhës shqipe, botimit të librave dhe organizimit të arsimit kombëtar.
Naço u dallua për energjinë dhe vendosmërinë e tij në organizimin e kësaj shoqërie. Ai e kuptonte se një organizatë patriotike nuk mund të përmbushte misionin e saj vetëm përmes deklaratave dhe mbledhjeve, por duhej të siguronte mjete financiare, të organizonte veprimtari arsimore dhe të ndihmonte drejtpërdrejt shqiptarët që përpiqeshin të mësonin gjuhën amtare. Për këtë arsye, ai u angazhua në mbledhjen e ndihmave, zgjerimin e anëtarësisë dhe krijimin e lidhjeve me kolonitë shqiptare në qytete të ndryshme të Rumanisë.
Shoqëria «Drita» kishte rëndësi jo vetëm si bashkim i shqiptarëve të mërguar, por edhe si institucion kulturor e arsimor. Përmes saj u mbështetën botimet në gjuhën shqipe, u zhvilluan marrëdhënie me intelektualë rumunë dhe u krijuan mundësi për përgatitjen e mësuesve që do t’u shërbenin shkollave kombëtare. Në këtë veprimtari, Naço u dallua për gatishmërinë për të vënë në dispozicion të çështjes shqiptare një pjesë të konsiderueshme të pasurisë së tij. Ai e konsideronte arsimin si kusht themelor për ruajtjen e identitetit kombëtar dhe për formimin e një brezi që do të mund të vazhdonte përpjekjet për lirinë dhe përparimin e Shqipërisë.
Një nga meritat e tij ishte mbështetja e nismave për hapjen dhe mbajtjen e shkollave shqipe në atdhe. Në një kohë kur mundësitë financiare të lëvizjes patriotike ishin të kufizuara, ndihma materiale e veprimtarëve të mërgatës kishte rëndësi të veçantë. Naço u përpoq të siguronte mjete për botimin e teksteve shkollore dhe për mbështetjen e mësuesve që punonin në kushte të vështira. Në këtë drejtim, ai bashkëpunoi me veprimtarë të arsimit shqiptar, duke ndihmuar përhapjen e abetareve, librave të leximit dhe botimeve të tjera në gjuhën amtare.
Veprimtaria e tij mori rëndësi të veçantë në periudhën e hapjes së shkollave të para shqipe në Korçë dhe në krahinat përreth. Në mars të vitit 1887 u hap Mësonjëtorja e parë shqipe në Korçë, një ngjarje themelore në historinë e arsimit kombëtar. Naço mbështeti përpjekjet për botimin dhe shpërndarjen e teksteve shqipe, ndërsa më vonë ndihmoi edhe nisma të tjera arsimore në krahinën e Kolonjës dhe në vendbanime të ndryshme shqiptare. Në këto përpjekje lidhet edhe emri i mësuesit dhe atdhetarit Petro Nini Luarasi, i cili punoi për hapjen dhe mbajtjen e shkollave në gjuhën shqipe. Kontributi i Naços në këtë fushë dëshmon se ai nuk e kufizoi veprimtarinë e tij vetëm në mërgatë, por kërkoi që ndihma e organizuar jashtë atdheut të shndërrohej në arritje konkrete brenda Shqipërisë.
Një nga përpjekjet më të rëndësishme të Naços ishte krijimi i një institucioni të posaçëm për përgatitjen e mësuesve shqiptarë, të cilët do të mund të përhapnin dijen në gjuhën amtare. Kështu, më 10 maj 1892, në Bukuresht u hap Shkolla Normale Shqiptaro-Rumune, e organizuar me mbështetjen e shoqërisë «Drita». Për hapjen e saj u siguruan lejet përkatëse nga autoritetet arsimore rumune, ndërsa Naço u caktua drejtor dhe u bë një nga figurat qendrore të këtij projekti arsimor.
Shkolla Normale Shqiptaro-Rumune e Bukureshtit zinte një vend të veçantë në historinë e arsimit kombëtar. Ajo synonte përgatitjen e mësuesve për shkollat shqipe dhe pranonte nxënës pa dallim përkatësie fetare. Ky parim kishte domethënie të veçantë për lëvizjen kombëtare shqiptare, sepse bashkonte të rinj të besimeve të ndryshme rreth gjuhës dhe identitetit të përbashkët kombëtar. Në kushtet e kohës, kur ndarjet fetare dhe ndikimet e jashtme mund të përdoreshin për të dobësuar unitetin shqiptar, shkolla përfaqësonte një përpjekje konkrete për ta vendosur arsimin dhe interesin kombëtar mbi dallimet fetare.
Programi mësimor përfshinte gjuhën shqipe, gjuhën rumune dhe atë osmane, historinë, gjeografinë, pedagogjinë, matematikën, dituritë e natyrës, muzikën, vizatimin, gjimnastikën dhe lëndë të tjera. Mësimi zhvillohej në një mjedis ku ndërthureshin përgatitja e përgjithshme dhe formimi pedagogjik. Shkolla kishte edhe konvikt, ndërsa shoqëria «Drita» përpiqej të siguronte strehimin, ushqimin dhe mbështetjen materiale për nxënësit që vinin nga trojet shqiptare. Në këtë mënyrë, ajo synonte të krijonte jo vetëm nxënës të arsimuar, por edhe mësues të përgatitur që do t’i shërbenin përhapjes së gjuhës shqipe.
Rëndësia e këtij institucioni qëndronte edhe te mundësia për të krijuar një brez mësuesish që do t’i shërbenin arsimit kombëtar. Ndër emrat e lidhur me shkollën dhe mjedisin arsimor e patriotik të Bukureshtit përmenden Mihal Grameno, Dervish Hima, Jashar Erebara, Thoma Abrami, Kristo Luarasi dhe Aleksandër Stavre Drenova, i njohur si Asdreni. Këta emra i përkasin një brezi të rëndësishëm të Rilindjes Kombëtare dhe veprimtarisë kulturore shqiptare në Rumani. Megjithatë, pjesëmarrja e secilit prej tyre në shkollë duhet përcaktuar sipas periudhave përkatëse, pasi jo të gjithë kanë qenë domosdoshmërisht nxënës në të njëjtën kohë.
Mihal Grameno, i cili e vlerësoi lart ndikimin e Naços në formimin e tij kombëtar, e kujtonte atë si një nga njerëzit që i kishin zgjuar ndjenjat patriotike dhe e kishin ndihmuar të kuptonte detyrën ndaj atdheut. Ky vlerësim ka rëndësi të veçantë, sepse vjen nga një veprimtar i Rilindjes që më vonë u shqua si publicist, shkrimtar dhe atdhetar. Ai dëshmon se ndikimi i Naços nuk u kufizua në drejtimin administrativ të një shkolle, por shtrihej edhe në formimin e ndërgjegjes kombëtare të brezit të ri.
Shkolla Normale Shqiptaro-Rumune e Bukureshtit funksionoi deri në vitin 1899, kur vështirësitë financiare e penguan vazhdimin e veprimtarisë së saj. Megjithatë, rëndësia historike e kësaj nisme nuk matet vetëm me kohëzgjatjen e saj. Ajo dëshmoi se shqiptarët e mërgatës mund të organizonin institucione arsimore dhe të përgatitnin kuadro që do t’i shërbenin zhvillimit të kulturës kombëtare. Përpjekjet e Naços në këtë fushë përbëjnë një pjesë të rëndësishme të historisë së arsimit shqip dhe të përpjekjeve për përgatitjen e mësuesve shqiptarë përpara krijimit të shtetit kombëtar.
Krahas arsimit, Naço i kushtoi vëmendje të veçantë gazetarisë dhe përhapjes së ideve kombëtare përmes shtypit. Ai e kuptonte se gazetat dhe librat ishin mjete të rëndësishme për të lidhur shqiptarët e shpërndarë në vende të ndryshme dhe për t’i bërë të njohura kërkesat e tyre. Për këtë arsye, ai u bë një nga figurat kryesore të gazetës «Shqiptari», e cila nisi botimin në Bukuresht më 1888 dhe vazhdoi të dilte me ndërprerje deri më 1903.
Gazeta «Shqiptari» trajtonte çështje që lidheshin me gjuhën, arsimin, kulturën dhe të drejtat kombëtare të shqiptarëve. Ajo shërbeu si një mjet komunikimi ndërmjet atdhetarëve të mërgatës dhe bashkatdhetarëve në atdhe, duke ndihmuar në përhapjen e mendimit patriotik. Përmes gazetarisë, Naço kërkonte të zgjeronte ndikimin e lëvizjes kombëtare dhe të nxiste mbështetjen për botimet shqipe, për hapjen e shkollave dhe për organizimin e shqiptarëve në kolonitë e mërgimit. Gazeta botohej në gjuhën shqipe dhe atë rumune, duke i dhënë çështjes shqiptare mundësi më të mëdha për t’u njohur edhe në mjedisin intelektual rumun.
Në këtë veprimtari u përfshinë edhe intelektualë të rinj shqiptarë. Asdreni lidhet me mjedisin kulturor e publicistik të Bukureshtit, ku pati mundësi të zhvillonte aftësitë e tij gjuhësore dhe letrare. Rreth shoqërive dhe botimeve shqiptare të këtij qyteti vepronin gjithashtu Mihal Grameno, Ibrahim Temo, Thoma Abrami, Jashar Erebara, Kristo Luarasi dhe veprimtarë të tjerë të Rilindjes. Këto marrëdhënie e vendosnin Naçon në qendër të një rrjeti bashkëpunimi kulturor e patriotik, pa të cilin veprimtaria e mërgatës shqiptare do të kishte qenë shumë më e kufizuar.
Naço mbajti lidhje edhe me personalitete rumune që mbështetën nismat shqiptare. Ndër emrat e përmendur në studimet për veprimtarinë e kolonisë shqiptare të Bukureshtit janë Bogdan Petriceicu Hasdeu, dijetar dhe albanolog rumun, si dhe Dimitrie Butculescu, i cili u përfshi në veprimtarinë e shoqërisë «Drita». Në rrethin e personaliteteve rumune që mbështetën nismat kulturore shqiptare përmenden edhe Vasile Alexandrescu Urechia dhe intelektualë të tjerë të kohës. Marrëdhëniet me këta personalitete i dhanë lëvizjes shqiptare mundësi për të fituar mbështetje intelektuale, shoqërore dhe institucionale.
Një pjesë e rëndësishme e veprimtarisë së tij ishte edhe përpjekja për t’ua paraqitur çështjen shqiptare autoriteteve dhe personaliteteve politike e shkencore evropiane. Naço ishte i lidhur me hartimin dhe dërgimin e memorandumeve drejtuar Portës së Lartë dhe Fuqive të Mëdha, përmes të cilave synohej të tërhiqej vëmendja ndaj gjendjes së shqiptarëve dhe nevojës për njohjen e të drejtave të tyre kombëtare. Në vitin 1892, ai u përpoq të siguronte mbështetje për veprimtarinë e Shkollës Normale dhe për programin arsimor të shoqërisë «Drita», duke ua përcjellë rregulloren dhe informacione për këtë institucion personaliteteve të ndryshme politike e shkencore.
Ndër personalitetet që lidhen me këto përpjekje përmenden kancelari gjerman Otto von Bismarck, mbreti i Italisë dhe albanologu çek Jan Urban Jarnik, profesor i njohur për interesimin ndaj gjuhës shqipe. Këto nisma dëshmojnë se Naço synonte ta nxirrte çështjen shqiptare përtej rrethit të ngushtë të mërgatës dhe ta bënte pjesë të diskutimeve politike e kulturore evropiane. Përpjekjet e tij duhen parë në kontekstin e një kohe kur çështja e kombësive dhe e së ardhmes së Perandorisë Osmane ishte bërë një nga problemet kryesore të politikës evropiane.
Në këtë veprimtari, Naço nuk veproi i vetëm. Ai ishte pjesë e një brezi rilindësish që përfshinte atdhetarë, shkrimtarë, mësues, tregtarë dhe intelektualë, të cilët punonin në qytete të ndryshme të Evropës dhe të Lindjes së Mesme. Megjithëse mes tyre pati edhe mosmarrëveshje për çështje organizative, politike ose arsimore, synimi i përbashkët për përhapjen e gjuhës shqipe dhe zhvillimin e ndërgjegjes kombëtare mbeti një nga forcat kryesore të lëvizjes. Për një trajtim historik të kësaj periudhe, është e rëndësishme të dallohen bashkëpunimet e dokumentuara nga mospajtimet dhe debatet që karakterizonin jetën e shoqërive patriotike.
Sa i përket gazetës «Dielli», e cila u themelua në Shtetet e Bashkuara të Amerikës më 1909, duhet theksuar se ajo i përket historisë së mëvonshme të shtypit shqiptaro-amerikan. Deri më sot nuk është identifikuar një dëshmi e mjaftueshme që të vërtetojë se Nikolla Naço ka qenë bashkëpunëtor, autor apo redaktor i saj. Botimi i shkrimeve për figurën e tij në gazetën «Dielli» në periudha të mëvonshme nuk përbën dëshmi se ai vetë ka shkruar në faqet e saj. Për këtë arsye, çdo lidhje e drejtpërdrejtë e Naços me këtë gazetë duhet trajtuar me kujdes dhe të mbështetet në dokumente konkrete.
Vitet e fundit të jetës së Naços u karakterizuan nga vështirësi të mëdha financiare dhe shëndetësore, të lidhura me shpenzimet e bëra për veprimtarinë arsimore dhe patriotike. Burime historike dhe kujtime të bashkëkohësve theksojnë se ai vuri në shërbim të çështjes kombëtare një pjesë të konsiderueshme të pasurisë së fituar në Egjipt dhe Rumani. Kjo sakrificë dëshmon se angazhimi i tij nuk ishte thjesht deklarativ, por shoqërohej me mbështetje konkrete materiale për shkollat, botimet dhe veprimtaritë e shqiptarëve. Në disa rrëfime biografike theksohet se vitet e fundit i kaloi në kushte të vështira ekonomike, duke përjetuar një kontrast të thellë ndërmjet pasurisë që kishte krijuar dhe sakrificave që kishte bërë për idealet e tij.
Sipas të dhënave të botuara nga studiuesit që janë marrë me jetën e tij, Nikolla Naço vuajti edhe nga një sëmundje e rëndë, për të cilën iu nënshtrua ndërhyrjes kirurgjikale në Bukuresht. Kujtimet e bashkëkohësve për periudhën e fundit të jetës së tij përshkruajnë një njeri të lodhur nga vuajtjet fizike dhe zhgënjimet, por që deri në fund ruajti lidhjen shpirtërore me idealin kombëtar. Rrëfimet për gjendjen e tij ekonomike, për ndihmën e miqve dhe për rrethanat e vdekjes pasqyrojnë një nga anët më prekëse të jetës së këtij atdhetari.
Nikolla Naço u nda nga jeta më 24 prill 1913, në Bukuresht të Rumanisë, vetëm pak muaj pasi Shqipëria kishte shpallur Pavarësinë më 28 nëntor 1912. Ai nuk jetoi për të parë shtetin shqiptar të konsoliduar dhe as për të vlerësuar rezultatet afatgjata të përpjekjeve arsimore e kulturore që kishte mbështetur. Megjithatë, veprimtaria e tij i përket punës përgatitore që ndihmoi në formimin e ndërgjegjes kombëtare, në zhvillimin e arsimit shqip dhe në krijimin e lidhjeve ndërmjet shqiptarëve brenda dhe jashtë atdheut.
Trashëgimia e Naços lidhet veçanërisht me shoqërinë «Drita», Shkollën Normale Shqiptaro-Rumune të Bukureshtit dhe gazetën «Shqiptari». Këto nisma përfaqësojnë tri shtylla të rëndësishme të Rilindjes Kombëtare: organizimin e mërgatës, përgatitjen e mësuesve dhe përhapjen e mendimit kombëtar përmes shtypit. Nëpërmjet tyre, Naço ndihmoi në krijimin e kushteve që gjuha shqipe të fitonte hapësirë në arsim, që brezat e rinj të formoheshin në frymën kombëtare dhe që kërkesat shqiptare të bëheshin më të njohura në mjediset politike e kulturore evropiane.
Jeta e tij dëshmon se atdhetarizmi mund të marrë forma të ndryshme: nëpërmjet punës së përditshme, organizimit të institucioneve, mbështetjes financiare, botimit të gazetave dhe përgatitjes së brezave të rinj. Nikolla Naço nuk u bë i njohur përmes një karriere akademike të dokumentuar, por përmes veprave dhe nismave që ndihmoi të krijoheshin. Ai e vuri përvojën tregtare, energjinë personale dhe burimet financiare në shërbim të një ideali që e tejkalonte interesin individual.
Në historinë e Rilindjes Kombëtare Shqiptare, Nikolla Naço meriton të kujtohet si një nga veprimtarët që punuan për ta kthyer mërgatën në një forcë të rëndësishme të zhvillimit kombëtar. Përkushtimi i tij ndaj arsimit, gazetarisë dhe organizimit patriotik mbetet dëshmi e rolit që luajtën shqiptarët jashtë atdheut në përgatitjen e rrugës drejt lirisë dhe pavarësisë. Përmes veprimtarisë së tij, ai la gjurmë në historinë e arsimit shqiptar dhe në kujtesën e atyre që e kuptuan se një komb ruhet e zhvillohet përmes gjuhës, dijes, kulturës dhe sakrificës.
Gjon F. Ivezaj
Foto:https://www.saatchiart.com/en-gt/art/Drawing-Nikolla-Naco/