Nga Rafael Floqi/
Vijon nga numri i kaluar…
Foto: Archivo de la Corona de Aragón, regjistri 2697, folio 100 a–b. Kjo referencë jepet në studimin e historianit shqiptar Luan Malltezi.
Vasalitet apo aleancë? Çfarë zbulojnë dokumentet aragoneze dhe interpretimet e historianëve shqiptarë e italianë mbi diplomacinë e Gjergj Kastriotit? Më 26 mars 1451, në qytetin italian të Gaetës, përfaqësuesit e Gjergj Kastriotit-Skënderbeut dhe të Alfonsit V të Aragonës, mbretit të Napolit, përfunduan një marrëveshje që do të ndikonte në historinë politike të Shqipërisë së shekullit XV. Traktati i Gaetës, siç njihet në historiografi, mbetet një nga dokumentet më të rëndësishme dhe më të debatuara të diplomacisë së Skënderbeut.
Më 26 mars 1451, në qytetin italian të Gaetës, diplomacia e Gjergj Kastriotit-Skënderbeut dhe ajo e Alfonsit V të Aragonës, mbretit të Napolit, përfunduan një marrëveshje që do të mbetej ndër dokumentet më të debatuara të historisë shqiptare. Traktati i Gaetës nuk ishte thjesht një marrëveshje ushtarake për luftën kundër Perandorisë Osmane. Ai përmbante formulime juridike të vasalitetit, premtime për ndihmë ushtarake, njohje privilegjesh vendore dhe pretendime të monarkisë aragoneze mbi territoret shqiptare. Pikërisht këtu fillon debati: a e njohu Skënderbeu Alfonsin si sovran, apo përdori një formulë të zakonshme të diplomacisë feudale për të siguruar mbështetjen e një fuqie mesdhetare?
Përgjigjja nuk është aq e thjeshtë sa e kanë paraqitur herë pas here historiografitë kombëtare. Historianët shqiptarë kanë theksuar autonominë politike dhe ushtarake të Skënderbeut, ndërsa dokumentacioni i botuar nga studiuesit italianë nxjerr në pah ambiciet territoriale dhe institucionale të Alfonsit. Megjithatë, ndarja nuk është absolute: burimet italiane nuk provojnë domosdoshmërisht nënshtrim të plotë, ashtu si autonomia ushtarake e Skënderbeut nuk përjashton ekzistencën e detyrimeve feudale. Prandaj ballafaqimi më frytdhënës nuk është midis patriotizmit shqiptar dhe historiografisë italiane, por midis tekstit juridik të marrëveshjes, zbatimit të saj dhe interpretimeve që historianët kanë ndërtuar mbi këto dy nivele.
Francesco Cerone përballë Pëllumb Xhufit: A mjafton fjala vasalitet?
Historiani italian Francesco Cerone, në studimin monumental La politica orientale di Alfonso di Aragona, botuar më 1903 në Archivio Storico per le Province Napoletane, solli në vëmendje dokumentacionin e diplomacisë aragoneze në Ballkan. Në materialet e lidhura me Traktatin e Gaetës shfaqet formulimi “juramento et homagio de fidelita et de vassallaggio”, që nënkupton betim, homazh besnikërie dhe vasaliteti. Në gjuhën juridike të shekullit XV, këto nuk ishin fjalë dekorative. Ato përcaktonin një marrëdhënie hierarkike midis sundimtarëve dhe krijonin detyrime politike e ushtarake.
Megjithatë, botimi i dokumenteve nga Cerone duhet dalluar nga interpretimi që mund t’u bëhet atyre. Fakti që një marrëveshje parashikon vasalitet nuk provon automatikisht se të gjitha kushtet për krijimin dhe ushtrimin e tij u realizuan. Pikërisht në këtë pikë ndërhyn historiani shqiptar Pëllumb Xhufi, i cili, në studimin Skënderbeu dhe Alfonsi V i Napolit: Vasal apo aleat?, e zhvendos vëmendjen nga terminologjia feudale te mekanizmi juridik i marrëveshjes.
Sipas interpretimit të Xhufit, vasaliteti i Skënderbeut ishte i kushtëzuar nga përmbushja e detyrimeve të Alfonsit. Mbreti aragonez duhej të ndihmonte në çlirimin e territoreve shqiptare të pushtuara nga osmanët dhe më pas t’ia jepte ato Skënderbeut si zotërime feudale. Vetëm pas realizimit të këtij procesi do të merrte kuptim të plotë marrëdhënia e parashikuar e vasalitetit. Meqenëse ndërmarrja ushtarake aragoneze nuk i përmbushi objektivat e saj, sidomos pas humbjes së Beratit më 1455, Xhufi e konsideron të paplotësuar kushtin themelor të nënshtrimit feudal.
Këtu qëndron dallimi thelbësor midis dy mënyrave të leximit. Dokumentacioni i botuar nga Cerone na tregon çfarë pretendonte dhe çfarë synonte të siguronte monarkia aragoneze; interpretimi i Xhufit pyet se çfarë u realizua juridikisht dhe politikisht. Njëri nivel është dokumenti i nënshkruar, tjetri është historia e zbatimit të tij. Nëse i ngatërrojmë, rrezikojmë ta paraqesim si realitet të përfunduar atë që në vitin 1451 ishte ende një projekt politik.
Tajar Zavalani dhe kufijtë e interpretimit kombëtar
Historiani Tajar Zavalani, në veprën Historia e Shqipnis, e formuloi qartë karakterin formal të marrëdhënies: “Skënderbeu u proklamue sa për formë vasali i Alfonsit të V”. Në këtë interpretim, traktati nuk e shndërroi prijësin shqiptar në një sundimtar të nënshtruar, sepse ai vazhdoi të komandonte ushtrinë, të ushtronte pushtetin mbi zotërimet e veta dhe të zhvillonte diplomaci të pavarur.
Zavalani dhe Xhufi arrijnë në përfundime të afërta, por përmes argumenteve të ndryshme. Zavalani thekson karakterin praktik dhe politik të marrëdhënies, ndërsa Xhufi përqendrohet te kushtet juridike që duhej të përmbusheshin për realizimin e vasalitetit. I pari e sheh formalitetin si dëshmi të autonomisë së Skënderbeut; i dyti e kërkon provën te rendi i detyrimeve dhe te mosrealizimi i tyre.
Por interpretimi i Zavalanit ngre një pyetje që nuk mund të shmanget: a mjafton fakti që Skënderbeu vazhdoi të komandonte ushtrinë për të provuar se nuk ishte vasal? Në sistemin feudal evropian, shumë princër dhe zotërues territorialë kishin ushtri, administratë dhe diplomaci, megjithëse njihnin epërsinë e një monarku tjetër. Prandaj autonomia faktike nuk është e barabartë me pavarësinë juridike.
Ky është kufiri që duhet pranuar edhe në historiografinë shqiptare. Të mbrosh rëndësinë historike të Skënderbeut nuk kërkon të mohosh formulimet e dokumenteve. Përkundrazi, figura e tij bëhet më interesante kur shihet si një sundimtar që vepronte brenda marrëdhënieve komplekse feudale, duke u përpjekur të ruante hapësirën më të madhe të mundshme të vendimmarrjes.
Luan Malltezi dhe Bruno Figliuolo: Dy brigjet e Adriatikut, dy interesa politike
Një dimension tjetër të debatit e hapin studimet e Luan Malltezit mbi marrëdhëniet e Skënderbeut me Venedikun dhe ato të historianit italian Bruno Figliuolo mbi politikën lindore të Alfonsit V. Këtu ballafaqimi nuk lidhet më vetëm me termin vasalitet, por me pyetjen se kush përfitonte nga marrëveshja dhe çfarë synonte secila palë.
Malltezi e vendos diplomacinë e Skënderbeut në një mjedis ku Napoli dhe Venediku konkurronin për ndikim në Adriatik. Marrëdhënia me Alfonsin nuk e shkëputi prijësin shqiptar nga kontaktet me Republikën e Shën Markut. Përkundrazi, Skënderbeu duhej të ruante ekuilibrin midis dy fuqive italiane, sepse një lidhje e pakushtëzuar me njërën mund ta kthente tjetrën në kundërshtare.
Figliuolo, nga ana tjetër, e trajton politikën lindore të Alfonsit në kontekstin më të gjerë të ambicieve aragoneze në Mesdhe. Në këtë perspektivë, Shqipëria nuk ishte vetëm një vend i krishterë që kërkonte ndihmë kundër osmanëve. Ajo ishte një territor strategjik, përballë brigjeve italiane, që mund t’i shërbente Napolit për të zgjeruar ndikimin në Ballkan dhe për të konkurruar Venedikun.
Këto dy këndvështrime nuk e përjashtojnë njëri-tjetrin; përkundrazi, plotësojnë njëri-tjetrin. Malltezi na ndihmon ta shohim diplomacinë nga pozita e Skënderbeut, ndërsa Figliuolo nga interesat e monarkisë aragoneze. Për Alfonsin, traktati ishte një instrument zgjerimi politik. Për Skënderbeun, ishte një instrument mbijetese ushtarake. Pikërisht sepse interesat nuk ishin identike, aleanca mund të funksiononte pa prodhuar domosdoshmërisht një nënshtrim të plotë.
Kruja dhe Berati: Prova e realitetit kundër formulimeve diplomatike
Dokumentacioni italian dëshmon se marrëveshja nuk mbeti vetëm në letër. Përfaqësues aragonezë u dërguan në Shqipëri dhe prania napolitane u shfaq edhe në Krujë. Emërimi i Ramon d’Ortafës në një funksion qeverisës më 1452 është tregues se Alfonsi kërkonte ta kthente autoritetin e pretenduar në një realitet institucional.
Ky fakt krijon një vështirësi për interpretimin që e konsideron marrëveshjen vetëm një aleancë simbolike. Nëse monarkia aragoneze emëronte përfaqësues dhe mbante forca ushtarake, atëherë ajo ushtronte të paktën disa kompetenca konkrete. Por mbetet për t’u përcaktuar sa larg shtriheshin këto kompetenca dhe nëse ato kufizonin realisht vendimmarrjen e Skënderbeut.
Humbja e Beratit më 1455 e ndryshoi ekuilibrin. Projekti i Alfonsit për të zgjeruar ndikimin territorial në Shqipëri pësoi një goditje të rëndë. Për Xhufin, kjo ngjarje përforcon argumentin se kushtet e marrëveshjes nuk u realizuan plotësisht. Nga këndvështrimi i politikës aragoneze, ajo tregon kufijtë e fuqisë së Napolit në Ballkan. Nga këndvështrimi shqiptar, dëshmon se qëndresa vazhdonte të mbështetej kryesisht te organizimi dhe drejtimi ushtarak i Skënderbeut.
Ferrante dhe Skënderbeu: Kur mbrojtësi kishte nevojë për të mbrojturin
Pas vdekjes së Alfonsit më 1458, marrëdhënia shqiptaro-aragoneze hyri në një fazë tjetër. Ferrante, trashëgimtari i fronit napolitan, u përball me kundërshtarë të fuqishëm të mbështetur nga pretendimet anzhuine. Në vitet 1461–1462, Skënderbeu ndërhyri ushtarakisht në Italinë Jugore në mbështetje të tij.
Kjo ekspeditë është një nga argumentet më interesante për natyrën e aleancës. Prijësi shqiptar, që kishte kërkuar ndihmën e Alfonsit, tani po ndihmonte trashëgimtarin e tij të ruante fronin. Marrëdhënia kishte fituar një karakter të dukshëm reciprociteti.
Megjithatë, edhe këtu duhet shmangur një përfundim i nxituar. Ndihma e Skënderbeut për Ferranten nuk provon vetvetiu barazi juridike, sepse detyrimet ushtarake ishin pjesë e marrëdhënieve feudale. Ajo provon, megjithatë, se Skënderbeu ishte një aleat ushtarak me peshë të konsiderueshme dhe se dinastia aragoneze kishte nevojë për mbështetjen e tij.
Midis vasalitetit juridik dhe sovranitetit të ushtruar
Ballafaqimi i Cerones me Xhufin, i Zavalanit me dokumentacionin aragonez dhe i Malltezit me Figliuolon na çon drejt një përfundimi më të ndërlikuar sesa ndarja tradicionale midis vasalit dhe aleatit. Traktati i Gaetës përmbante elemente të qarta të hierarkisë feudale, por zbatimi i tij u kufizua nga kushtet politike, dështimet ushtarake dhe autonomia e vazhdueshme e Skënderbeut.
Dokumentet nuk duhen heshtur për të mbrojtur heroin, as nuk duhen lexuar mekanikisht për ta shndërruar atë në një vartës të thjeshtë të Napolit. Historia kërkon të dallojmë midis asaj që u premtua, asaj që u pretendua dhe asaj që u realizua.
Skënderbeu nuk ishte një sundimtar jashtë sistemit feudal të kohës së tij. Ai ishte një prijës që dinte të negocionte brenda këtij sistemi, duke përdorur rivalitetet e fuqive mesdhetare për të ruajtur qëndresën shqiptare.
Në këtë kuptim, Traktati i Gaetës nuk e zvogëlon figurën e tij. Përkundrazi, na zbulon një Skënderbe më kompleks: jo vetëm komandantin që fitonte beteja, por diplomatin që kuptonte se fati i Krujës vendosej edhe në kancelaritë e Napolit, Romës dhe Venedikut. Dhe pikërisht kjo aftësi për të bashkuar shpatën me diplomacinë e bën atë një nga figurat më të rëndësishme politike të Evropës së shekullit XV.
Referenca historiografike:
Pëllumb Xhufi, Skënderbeu dhe Alfonsi V i Napolit: Vasal apo aleat?, 2012.
Francesco Cerone, La politica orientale di Alfonso di Aragona, Archivio Storico per le Province Napoletane, 1903.
Bruno Figliuolo, La politica orientale di Alfonso V d’Aragona.
Tajar Zavalani, Historia e Shqipnis, kapitujt mbi diplomacinë e Skënderbeut.
Luan Malltezi, studime mbi marrëdhëniet e Skënderbeut me Napolin dhe Venedikun, Studia Albanica.