Prof.dr. Pal Nikolli/
Në sistemin komunist synohej krijimi i të ashtuquajturit «njeri i ri», një individ që duhej të mishëronte idealet dhe normat e ideologjisë së kohës. Ai duhej të ishte besnik ndaj partisë, të pranonte vijën zyrtare, të përshtatej me sistemin dhe të vendoste interesat e pushtetit mbi ato individuale. Sot, ndonëse jetojmë në një sistem tjetër politik dhe ekonomik, duket se në Shqipëri po formësohet një tjetër model i «njeriut të ri». Jo më njeriu i ideologjisë, por njeriu i përfitimit.
Është një model shoqëror që nuk e mat suksesin me punën, dijen, aftësinë dhe kontributin, por me shpejtësinë e pasurimit, afërsinë me pushtetin dhe aftësinë për të përfituar pa dhënë asgjë në këmbim.
Ky njeri dëshiron të pasurohet brenda natës, të ketë të ardhura pa punuar, të gëzojë privilegje pa merita dhe të marrë shpërblime pa kontribute. Ai nuk kërkon të ndërtojë një karrierë përmes dijes dhe përkushtimit, por të gjejë një mik të fuqishëm, një mbështetës politik, një derë të hapur apo një lidhje që mund t’i sigurojë atë që nuk do ta arrinte përmes aftësive të veta.
Për të, miqësia nuk është më marrëdhënie njerëzore, por investim për përfitime të ardhshme. Servilizmi nuk është shenjë dobësie, por strategji karriere. Besnikëria nuk matet me parimet, por me bindjen ndaj atij që ka pushtetin. Ndërsa pozicioni nuk shihet si përgjegjësi, por si privilegj personal.
Në këtë realitet, meritokracia zëvendësohet nga miqësia, profesionalizmi nga klientelizmi, integriteti nga oportunizmi dhe konkurrenca e ndershme nga marrëveshjet e fshehta. Njerëzit që kanë punuar, studiuar dhe sakrifikuar për vite të tëra shpesh përballen me një paradoks të hidhur: ata që kanë më pak përvojë, më pak dije dhe më pak kontribute mund t’i paraprijnë në karrierë, nëse kanë lidhjet e duhura.
Kjo dukuri bëhet veçanërisht shqetësuese kur depërton në institucione publike, në administratë, në universitete dhe në botën akademike. Kur drejtuesit përzgjidhen jo për aftësitë drejtuese, por për afërsinë me ata që vendosin; kur vlerësimet akademike jepen jo mbi bazën e kontributit shkencor, por të marrëdhënieve personale; kur titujt, pozicionet dhe nderimet humbasin lidhjen me meritën, atëherë institucioni fillon të humbasë arsyen për të cilën ekziston.
Por problemi nuk qëndron vetëm te individët që përfitojnë. Ai qëndron edhe te sistemi që i prodhon, i toleron dhe, në shumë raste, i shpërblen. Një shoqëri që i hap rrugë servilit dhe i mbyll dyert profesionistit, që vlerëson afërsinë më shumë se aftësinë dhe heshtjen më shumë se të vërtetën, krijon kushtet për përhapjen e kësaj kulture.
Këtu shfaqet edhe një ngjashmëri shqetësuese me të kaluarën komuniste: jo domosdoshmërisht në ideologji, institucione apo forma organizimi, por në mekanizmin e përshtatjes së individit me pushtetin. Atëherë duhej të ishe besnik ndaj vijës së partisë për të ecur përpara; sot, në disa mjedise, duhet të jesh i afërt me njerëzit që kontrollojnë mundësitë, të mos kundërshtosh, të mos shqetësosh interesat e tyre dhe të dish të përshtatesh me rrethanat.
Ndryshojnë sloganet, por mund të mbijetojë e njëjta mendësi: bindja si kusht për përparim dhe pavarësia intelektuale si pengesë për karrierë.
Pasojat janë të rënda. Brezat e rinj rrezikojnë të mësojnë se nuk ia vlen të studiosh, të punosh dhe të krijosh, sepse rruga më e shkurtër drejt suksesit është lidhja, jo aftësia; servilizmi, jo dinjiteti; oportunizmi, jo integriteti. Kështu, shoqëria nuk humbet vetëm profesionistët e saj, por edhe besimin te drejtësia, puna dhe mundësia për të ecur përpara me forcat e veta.
Megjithatë, nuk duhet të përgjithësojmë. Shqipëria ka njerëz të ndershëm, profesionistë të përkushtuar, studiues, pedagogë, intelektualë dhe të rinj që besojnë te puna dhe merita. Problemi është se këto vlera nuk marrin gjithmonë hapësirën dhe vlerësimin që meritojnë.
Një shoqëri nuk mund të ndërtohet mbi iluzionin se të gjithë mund të bëhen të pasur pa punuar, drejtues pa aftësi, autoritete pa kontribute dhe personalitete pa integritet. Pasuria e fituar pa përgjegjësi, pushteti i fituar pa meritë dhe vlerësimi i marrë pa kontribut nuk janë tregues zhvillimi. Janë shenja të një deformimi të sistemit të vlerave.
Në fund, pyetja që duhet t’i bëjmë vetes është thelbësore: Çfarë modeli njeriu po prodhon Shqipëria e sotme? Njeriun që krijon vlera apo njeriun që di vetëm t’i përvetësojë ato? Njeriun që kërkon të ngrihet përmes dijes dhe punës apo atë që kërkon të ngjitet mbi shpatullat e të tjerëve?
Sepse rreziku më i madh për një shoqëri nuk është vetëm varfëria ekonomike, por varfëria morale. Nuk është vetëm mungesa e institucioneve të forta, por dobësimi i ndërgjegjes qytetare. Dhe nuk është vetëm korrupsioni i pushtetit, por normalizimi i tij në mendësinë e përditshme.
Komunizmi synonte të krijonte njeriun e ri përmes ideologjisë. Shoqëria e sotme rrezikon ta krijojë atë përmes kultit të parasë, pushtetit dhe përfitimit. Nëse dje njeriu duhej të mësonte të bindej për të mbijetuar, sot rrezikon të mësojë të serviloset për të përparuar.
Dhe kjo është një trashëgimi mendësie nga e cila Shqipëria ende nuk ka arritur të çlirohet plotësisht.