Artan Nati/
Duket sikur Shqipëria po përjeton revolucionin e saj të dytë pas atij të vitit 1990. Atëherë rrëzuam komunizmin me entuziazmin e një populli që besonte se po hynte në epokën e lirisë, prosperitetit dhe demokracisë. Kush fitoi realisht nga ai revolucion mbetet ende objekt debatesh historike, por për lehtësi le ta quajmë fitore të demokracisë. Sot, tri dekada më vonë, skena duket çuditërisht e njohur. Në vend të revolucionit të studentëve kemi revolucionin e “flamingove”, një kryengritje simbolike kundër pikërisht atyre figurave që dikur i ngritëm në piedestal si shpëtimtarë të kombit. Ata që dje brohorisnin emrat e liderëve të tranzicionit, sot kërkojnë largimin e tyre. Ata që dje shiheshin si çlirimtarë nga diktatura, sot portretizohen si pengues të demokracisë. Por këtu lind pyetja më e rëndësishme dhe më pak romantike: a mund të përsëritet historia? A mund të ndodhë që, pasi të rrëzojmë “përbindëshat” e sotëm, të zgjohemi nesër nën sundimin e përbindëshave të rinj? Historia njerëzore sugjeron se po.
Revolucionet shpesh janë ekspertë në rrëzimin e statujave, por shumë më pak të afta në ndërtimin e institucioneve. Entuziazmi kolektiv ka një talent të veçantë për të shkatërruar të vjetrën, por jo domosdoshmërisht për të krijuar të renë. Për këtë arsye, pas çdo revolucioni lind një vakum pushteti dhe vakumet, si në natyrë ashtu edhe në politikë, nuk qëndrojnë bosh për shumë kohë. Filozofi italian Antonio Gramsci e përshkroi këtë moment me një nga frazat më profetike të shekullit XX: “Bota e vjetër po vdes dhe bota e re po lufton për të lindur; tani është koha e përbindëshave.” Shqipëria duket se ndodhet pikërisht në këtë korridor historik. Bota e vjetër e tranzicionit po humbet legjitimitetin, por bota e re ende nuk ka marrë formë. Në këtë mjegull politike shfaqen gjithmonë personazhet që premtojnë shpëtim të menjëhershëm, drejtësi absolute dhe parajsë me afat të shkurtër. Janë të njëjtët aktorë që historia i riciklon me kostume të reja dhe slogane më moderne. Prandaj, rreziku më i madh nuk është vetëm vazhdimi i së vjetrës.
Rreziku është që, të verbuar nga zemërimi ndaj elitave ekzistuese, të humbasim aftësinë për të gjykuar racionalisht alternativat. Sepse kur shpresa bëhet fe dhe politika kthehet në adhurim, përbindëshat e rinj futen në skenë të veshur si engjëj. Ndaj, përtej euforisë së pakufishme, brohoritjeve dhe dëshirës së kuptueshme për ndryshim, ndoshta është koha të hedhim sytë pas. Jo për të glorifikuar të kaluarën, por për të kuptuar gabimet e saj. Sepse popujt që nuk analizojnë me gjakftohtësi revolucionet e djeshme, zakonisht përfundojnë duke duartrokitur revolucionet e gabuara të nesërme.
Pikërisht në këtë revolucion të flamingove, ku idealizmi përzihet me zemërimin dhe revolta me spektaklin, duket se në skenë kanë hyrë edhe ata që Antonio Gramsci do t’i quante “përbindëshat e interregnumit”. Ose, për ta thënë me një metaforë më romantike, por jo më pak ironike, në shesh kanë zbritur edhe “garibaldinët” e rinj, të bindur se historia po u jep një tjetër mundësi për të kapur frenat e pushtetit. Mes figurave më të dukshme shfaqet Arlind Qorri, një neomarksist që prej vitesh predikon revolucionin nga auditorët, studiot televizive dhe protestat. Ai duket si protagonisti ideologjik i lëvizjes, një figurë që kërkon të bindë publikun se zgjidhja e problemeve të kapitalizmit shqiptar është një dozë më e fortë ideologjie. Në një vend ku marksizmi u largua nga dera në vitin 1990, ai duket se po përpiqet të rikthehet nga dritarja, me një logo më moderne dhe një paketim më tërheqës për brezin e TikTok-ut. Më pas kemi Adriatik Llapajn, një personazh që sfidon vetë ligjet e fizikës politike. Një ditë e sheh në protestë kundër establishmentit, një ditë tjetër në negociata me establishmentin.
Një herë kundër Berishës, më vonë në marrëveshje me Berishën, e më pas sërish në krye të revoltës kundër të gjithëve. Nëse flamingoja është simboli i këtij revolucioni, ai duket se e ka përqafuar rolin me përkushtim të plotë, duke u shndërruar në një flamingo politike autentike, që qëndron mbi një këmbë mes opozitës, protestës dhe ambicies personale. Në shesh kanë zbarkuar edhe flamingot e Vetëvendosjes, të ngarkuara me misionin fisnik për t’i dhënë kryengritjes orientimin e duhur ideologjik. Në fund të fundit, çdo revolucion që respekton veten ka nevojë jo vetëm për zemërim, por edhe për një departament ideologjik që t’i japë kuptim zemërimit. Ndërkohë, në horizont shfaqen edhe deputetë të shumtë të opozitës tradicionale, të cilët, si zogjtë migratorë që ndiejnë ndryshimin e stinëve, po afrohen gradualisht drejt kësaj kryengritjeje. Disa për bindje, disa për mbijetesë politike dhe disa thjesht sepse era e revoltës fryn më fort se era e partisë. Në sfond, tabloja bëhet edhe më ekzotike. Këtu e atje shfaqen vajza të reja me shami në kokë që brohorasin kundër Izraelit, aktivistë që deklarojnë se “Shqipëria nuk është në shitje”, ndërsa përmendin emrin e Ivanka Trump si simbol të një rreziku global, kombëtar apo imagjinar, sipas rastit.
Spektri i revoltës zgjerohet aq shumë sa ngjan me një panair ideologjik ku secili ka sjellë pankartën e vet, kauzën e vet dhe armikun e vet. Rezultati është një mozaik i çuditshëm ku neomarksistët ecin krah konservatorëve, nacionalistët marshojnë pranë globalistëve, anti-amerikanët protestojnë së bashku me adhuruesit e Perëndimit dhe kundërshtarët e oligarkisë ndajnë mikrofonin me politikanë që kanë kaluar gjysmën e jetës brenda sistemit që kritikojnë. Në fund, revolucioni i flamingove po fillon të ngjajë më pak me një lëvizje të qartë politike dhe më shumë me një karnaval pakënaqësish, ku secili sheh pasqyrimin e dëshirave të veta dhe e quan atë “ndryshim”. Dhe ndoshta pikërisht këtu qëndron paradoksi. Sepse, siç shkruante Charles Dickens në fillim të “Një rrëfenjë për dy qytete”, “ishte koha më e mirë, ishte koha më e keqe”. Ishte koha më e mirë sepse njerëzit kërkojnë ndryshim. Ishte koha më e keqe sepse, në mjegullën e zemërimit kolektiv, bëhet gjithnjë e më e vështirë të dallosh reformatorin nga oportunisti, idealistin nga demagogu dhe shpëtimtarin e vetëshpallur nga përbindëshi i ardhshëm.
Megjithatë, pavarësisht ironive, dyshimeve dhe paradokseve të tij, Revolucioni i Flamingove mbetet ndoshta lëvizja më e fuqishme, më spontane dhe më estetike që ka prodhuar shoqëria shqiptare në dekadat pas vitit 1990. Ai është shprehje e një lodhjeje të thellë me tranzicionin e pafund, me rotacionet pa ndryshim dhe me elitën që ka qarkulluar pushtetin si një trashëgimi familjare.
Por historia na mëson se jo çdo revolucion është një rilindje. Shpesh ai është thjesht një ndërrim dekoresh në të njëjtën skenë. Aktorët largohen nga një derë dhe rikthehen nga një tjetër me kostume të reja, slogane të reja dhe premtime të ricikluara. Në fund, publiku duartroket të njëjtën shfaqje duke besuar se po sheh një premierë. Prandaj nuk kemi luksin të humbasim kohë me revolucione që nuk prekin rrënjët e problemeve tona, por vetëm zëvendësojnë fytyrat e atyre që qëndrojnë në krye. Sepse korrupsioni nuk rrëzohet me parulla, klientelizmi nuk zhduket me selfie protestash dhe mungesa e institucioneve nuk zëvendësohet me karizmën e liderëve të rinj. Rreziku më i madh nuk është se revolta do të dështojë. Rreziku është që ajo të triumfojë pa ndryshuar asgjë thelbësore.
Që pas gjithë zhurmës, marshimeve, flamujve dhe brohorimave, të zgjohemi një mëngjes dhe të zbulojmë se kemi ndryshuar vetëm emrat në derën e zyrave, ndërsa mënyra e qeverisjes ka mbetur e njëjtë. Për këtë arsye, në kohë entuziazmi kolektiv, virtyti më revolucionar nuk është brohoritja, por skepticizmi. Jo cinizmi që paralizon, por racionaliteti që pyet. Jo adhurimi i figurave të reja, por verifikimi i tyre. Jo besimi i verbër te shpëtimtarët e radhës, por analiza e ftohtë e ideve, karakterit dhe interesave që ata përfaqësojnë. Sepse demokracia nuk ka nevojë për besimtarë. Ka nevojë për qytetarë. Dhe ndoshta mësimi më i madh i këtyre tridhjetë viteve është se përbindëshat nuk lindin vetëm nga pushteti i vjetër. Ata shpesh lindin edhe nga dashuria e tepruar për shpëtimtarët e rinj.