Intervistoi: Sokol Paja/
1. E nderuar Prof. Armida, cili është rrugëtimi juaj në artin e skulpturës dhe cilët kanë qenë njerëzit që kanë ndikuar më shumë në formimin tuaj artistik e profesional?
Rrugëtimi im në artin e skulpturës ka qenë një udhëtim i gjatë, i mbushur me pasion, përkushtim, kërkim të vazhdueshëm dhe dashuri për njeriun. Ai nisi në bankat e Liceut Artistik, vazhdoi në Institutin e Lartë të Arteve dhe u bë pjesë e pandashme e jetës sime. Studimet në Fakultetin Juridik më dhanë një tjetër këndvështrim mbi njeriun, shoqërinë dhe marrëdhëniet njerëzore, duke ndikuar në mënyrën se si i qasem edhe krijimtarisë artistike. Një ndikim të veçantë në formimin tim pati skulptori i madh Janaq Paço, i cili ishte ndër të parët që më nxiti dhe më orientoi drejt rrugës së artit. Ai mbetet një figurë e rëndësishme në kujtesën time profesionale dhe njerëzore. Pikërisht për këtë arsye, po përgatis edhe një monografi kushtuar jetës dhe veprës së tij, si një detyrim mirënjohjeje ndaj mjeshtrit që më ndihmoi të zbuloja më thellë botën e skulpturës.
Gjatë rrugëtimit tim jam formuar edhe përmes njohjes, bashkëpunimit dhe shkëmbimit të përvojave me artistë e pedagogë të shquar, si Kristaq Rama, Muntaz Dhrami, Hektor Dule, Thoma Thomai e të tjerë, emra që kanë lënë gjurmë të rëndësishme në artin shqiptar.
Prej më shumë se 30 vitesh, krahas krijimtarisë, kam ushtruar edhe profesionin e pedagoges në Akademinë e Arteve. Ka qenë një përgjegjësi dhe privilegj i veçantë të kontribuoja në formimin e brezave të tërë artistësh të rinj. Në një mjedis universitar ku isha e vetmja pedagoge grua mes rreth 40 profesorëve burra, jam përpjekur të dëshmoj se arti nuk njeh dallime gjinore, por njeh talentin, punën, ndjeshmërinë dhe përkushtimin. Për mua, arti nuk është vetëm ajo që krijon dora, por edhe ajo që formon shpirti. Dhe nëse sot do ta përkufizoja rrugëtimin tim, do të thosha se kam kaluar jetën duke kërkuar të vërtetën e formës, duke mësuar nga mjeshtrit dhe duke u përpjekur t’ua përcjell këtë dashuri brezave që vijnë.
2. Si artiste, çfarë kërkoni të përcillni përmes formave, materialeve dhe vëllimeve që krijoni në skulpturë? Nga shumë figura të shquara kombëtare, kush ju ka impresionuar më shumë?
Për mua, skulptura është arti i të menduarit me forma dhe i të shprehurit përmes heshtjes. Një vepër skulpturore nuk duhet të jetë thjesht një trup i modeluar në hapësirë. Ajo duhet të ketë frymë, karakter, emocion dhe një ide që i mbijeton kohës.
Kur punoj me baltën, ndiej sikur komunikoj drejtpërdrejt me materialin. Ajo të lejon të kërkosh, të ndryshosh, të gabosh dhe të fillosh përsëri. Ndërsa bronzi i jep veprës një qëndrueshmëri dhe një përjetësi të veçantë. Përmes formave dhe vëllimeve kërkoj të zbuloj jo vetëm pamjen e jashtme të figurës, por edhe botën e saj të brendshme: forcën, dhimbjen, fisnikërinë, përulësinë apo madhështinë shpirtërore.
Nga figurat që kanë ndikuar në krijimtarinë time, Nënë Tereza zë një vend të veçantë. Ajo më ka impresionuar jo vetëm si një figurë e madhe shqiptare, por mbi të gjitha si një simbol universal i dashurisë, dhembshurisë dhe shërbimit ndaj njeriut. Për mua, ta skulpturosh Nënë Terezën do të thotë të përpiqesh të kapësh diçka që shkon përtej portretit fizik: madhështinë që fshihet te përulësia dhe forcën që lind nga dashuria.
Në vitin 2005 realizova shtatoren e saj prej 2,5 metrash, të derdhur në bronz, të cilën ia dhuruam Presidentit të Republikës së Shqipërisë së bashku me avokatin e njohur Sam Ericsson. Prej më shumë se dy dekadash, vepra qëndron në hollin e Presidencës, si një dëshmi e dashurisë dhe respektit për këtë figurë të jashtëzakonshme. Kjo vepër është shumë më tepër se një realizim artistik për mua. Është një përpjekje për ta bërë të prekshme një vlerë shpirtërore dhe për t’ua përcjellë brezave mesazhin se madhështia e vërtetë e njeriut qëndron te ajo që u jep të tjerëve.
3. Trashëgimia kulturore përmes artit: sa kanë ndikuar kultura, kujtesa, traditat dhe identiteti shqiptar në krijimtarinë tuaj artistike?
Trashëgimia kulturore është një nga rrënjët më të rëndësishme të identitetit tonë. Një artist mund të komunikojë me botën dhe të përqafojë gjuhë të ndryshme artistike, por besoj se bëhet vërtet i veçantë kur arrin të ruajë lidhjen me rrënjët e veta.
Në krijimtarinë time, kultura shqiptare, kujtesa historike, traditat dhe figurat që kanë shënuar jetën e kombit janë një burim i vazhdueshëm frymëzimi. Ato nuk janë thjesht tema për t’u paraqitur në një vepër, por një botë vlerash, emocionesh dhe përvojash që kërkojnë të marrin jetë përmes formës artistike.
Unë besoj se skulptura ka një fuqi të veçantë për të ruajtur kujtesën. Një monument i realizuar me ndjeshmëri dhe përgjegjësi mund të bëhet pjesë e ndërgjegjes së një qyteti, e historisë së një populli dhe e edukimit të brezave. Ai e bën të shkuarën të pranishme në jetën e sotme dhe i jep së ardhmes një pikë referimi.
Pjesëmarrja ime në ekspozitat kombëtare të arteve figurative, si dhe në 16 edicione të ekspozitës “Pranvera Art”, ka qenë një pjesë e rëndësishme e këtij rrugëtimi. Ekspozitat personale në Holandë, Belgjikë, Itali, Gjermani dhe Shtetet e Bashkuara të Amerikës më kanë dhënë mundësinë që krijimtarinë time ta vendos përballë publikut ndërkombëtar. Këto përvoja më kanë bindur se identiteti kombëtar nuk është pengesë për universalitetin. Përkundrazi, sa më thellë ta njohësh dhe ta shprehësh kulturën tënde, aq më shumë mundësi ke të komunikosh me kulturat e tjera.
Unë do të doja që veprat e mia të mos mbeteshin vetëm dëshmi të një periudhe apo të një frymëzimi personal, por të kontribuonin në ruajtjen e kujtesës sonë kolektive. Sepse një komb që harron figurat, vlerat dhe historinë e vet rrezikon të humbasë një pjesë të rëndësishme të identitetit.
4. Si e gjykoni vendin e skulpturës tradicionale dhe bashkëkohore në skenën e sotme artistike? Cili është gjykimi juaj për skulpturën e debatueshme të viteve të fundit, ku figurat kombëtare u përçudnuan? Pse ndodh kjo?
Besoj se arti duhet të jetë i lirë. Skulptura bashkëkohore ka të drejtë të eksperimentojë, të kërkojë forma të reja shprehjeje, të sfidojë zakonet dhe të hapë diskutime. Asnjë art nuk mund të zhvillohet nëse mbyllet brenda formulave të së kaluarës. Por liria krijuese, sipas meje, duhet të shoqërohet me përgjegjësi artistike dhe kulturore. Skulptura tradicionale dhe ajo bashkëkohore nuk duhet të shihen domosdoshmërisht si kundërshtare. Tradita na jep njohjen e formës, mjeshtërinë, kujtesën dhe përvojën e grumbulluar ndër breza; bashkëkohësia na jep kërkimin, eksperimentimin dhe mundësinë për të zbuluar gjuhë të reja. Problemi lind kur risia kthehet në qëllim në vetvete dhe kur dëshira për të tërhequr vëmendjen zë vendin e mendimit artistik.
Kur bëhet fjalë për figura kombëtare me peshë historike e shpirtërore, përgjegjësia bëhet edhe më e madhe. Një artist nuk është i detyruar ta paraqesë figurën në mënyrë akademike apo të idealizuar. Interpretimi modern është legjitim. Por mendoj se duhet të ekzistojë një dallim i qartë mes interpretimit origjinal dhe deformimit që nuk arrin të përcjellë as karakterin, as madhështinë dhe as kuptimin e figurës që përfaqëson.
Kur një vepër publike i kushtohet një personaliteti kombëtar, ajo nuk i përket më vetëm autorit. Ajo hyn në hapësirën e përbashkët të kujtesës dhe bëhet pjesë e marrëdhënies së shoqërisë me historinë e vet. Prandaj, përveç lirisë krijuese, duhen edhe studimi, njohja e figurës, respekti për kontekstin historik dhe një nivel i lartë profesional. Pse ndodh që disa vepra të ngjallin kaq shumë polemika? Mendoj se shkaqet mund të jenë të ndryshme: dëshira për të qenë ndryshe me çdo kusht, mungesa e një studimi të thelluar, konceptet e paqarta artistike, por edhe mënyra se si përzgjidhen e promovohen veprat publike.
Megjithatë, nuk do të dëshiroja që debati të kthehej në një përplasje mes brezave apo në një refuzim të artit bashkëkohor. Arti duhet të gjykohet me argumente, me njohuri dhe me ndershmëri profesionale. Për mua, një vepër e madhe nuk është domosdoshmërisht ajo që shkakton më shumë zhurmë, por ajo që arrin të mbetet në kujtesën e njerëzve. Risia ka vlerë kur lind nga talenti, dija dhe nevoja e brendshme për të shprehur diçka të vërtetë. Të jesh bashkëkohor nuk do të thotë të mohosh çdo gjë që ka ardhur përpara teje, por të ndërtosh mbi të dhe të krijosh diçka që i flet kohës tënde.
5. Cilat janë sfidat më të mëdha me të cilat përballet një skulptor i ditëve të sotme?
Sfidat e një skulptori sot janë të shumta dhe nuk lidhen vetëm me procesin krijues. Skulptura kërkon kohë, hapësirë, mjete, materiale dhe një punë fizike e mendore që shpesh është e gjatë dhe e kushtueshme. Ndryshe nga disa forma të tjera të artit, ajo kërkon edhe kushte të posaçme për realizimin, ruajtjen dhe ekspozimin e veprave. Një sfidë e rëndësishme është mundësia për të krijuar pa u diktuar nga kërkesat e momentit, nga moda apo nga pritshmëritë e tregut. Artisti duhet të jetë i hapur ndaj kohës në të cilën jeton, por pa humbur zërin e vet dhe pa bërë kompromis me bindjet e tij estetike.
Një tjetër sfidë është marrëdhënia e artit me hapësirën publike. Monumentet dhe veprat që vendosen në sheshe, parqe apo institucione ndikojnë drejtpërdrejt në pamjen dhe identitetin e qyteteve. Për këtë arsye, përzgjedhja e autorëve, konkurset, vlerësimi profesional dhe transparenca në vendimmarrje janë thelbësore. Sot, skulptori duhet të përballet edhe me ndryshimet teknologjike dhe me një botë ku imazhet konsumohen me shpejtësi. Por unë besoj se teknologjia nuk mund ta zëvendësojë ndjeshmërinë njerëzore, përvojën e dorës, njohjen e anatomisë dhe aftësinë për t’i dhënë jetë materialit.
Një sfidë tjetër është edukimi i publikut. Njerëzit duhet të kenë mundësi ta njohin artin, të mësojnë ta vështrojnë dhe të kuptojnë se pas një vepre të realizuar qëndrojnë studimi, puna, kërkimi dhe përkushtimi.
Për mua, sfida më e madhe mbetet ruajtja e integritetit artistik: të vazhdosh të krijosh me ndershmëri, të mos humbasësh kureshtjen, të mos kënaqesh me atë që ke arritur dhe të kërkosh gjithmonë diçka më shumë nga vetja. Sepse skulptura e vërtetë nuk lind vetëm nga aftësia për të formuar materialin, por nga nevoja për të thënë diçka që ia vlen të mbetet.
6. Cili është mesazhi juaj për skulptorët e rinj?
Mesazhi im për skulptorët e rinj është: mësoni shumë, punoni pa u lodhur, respektoni mjeshtrinë dhe mos kini frikë të krijoni gjuhën tuaj artistike. Talentit duhet t’i bashkëngjiten studimi, disiplina dhe durimi. Një vepër e mirë nuk lind gjithmonë menjëherë. Shpesh, ajo kërkon prova, gabime, heqje, rindërtime dhe shumë orë pune të heshtur në studio. Duhet të mësoni ta njihni materialin, të studioni anatominë, të kuptoni historinë e artit dhe të shikoni me vëmendje veprat e mjeshtërve.
Por mos u mjaftoni vetëm me atë që ju mësojnë të tjerët. Mjeshtrit mund t’ju tregojnë rrugën, por ecjen duhet ta bëni vetë. Mos kërkoni të imitoni, por të kuptoni; mos kërkoni të dukeni ndryshe me çdo kusht, por të keni diçka të vërtetë për të shprehur.
U këshilloj të rinjve të mos e shkëpusin krijimtarinë nga kultura, historia dhe jeta njerëzore. Arti nuk duhet të jetë një ushtrim i ftohtë forme. Ai merr kuptim kur prek njeriun, kur ngjall mendim, kur ruan kujtesën dhe kur krijon një lidhje mes individit dhe shoqërisë.
Si pedagoge prej më shumë se tri dekadash, kam kuptuar se përgjegjësia jonë nuk është thjesht t’u mësojmë studentëve profesionin, por t’i ndihmojmë të zbulojnë individualitetin e tyre, të fitojnë besim te vetja dhe të ndërtojnë një marrëdhënie të ndershme me artin.
Dhe mbi të gjitha, mos e matni suksesin vetëm me çmimet, ekspozitat apo famën. Këto mund të jenë vlerësime të rëndësishme, por nuk janë thelbi i artit. Vepra e vërtetë është ajo që mbetet në kohë dhe që vazhdon të komunikojë me njerëzit edhe kur autori nuk është më. Krijoni me mendje, punoni me duar dhe ndieni me zemër. Ruani lirinë tuaj krijuese, por mos harroni se talenti është edhe përgjegjësi: ndaj vetes, ndaj kulturës dhe ndaj brezave që do të vijnë pas jush.