Tregim nga Aleko LIKAJ/
Nuk kishim folur kurrë edhe pse shiheshim disa herë në ditë, përballë pallatit tim te pijetorja në kryqëzim të rrugëve që lidhte qytetin tonë me tri qendra të tjera banimi. Nuk i dija as edhe emrin, por e kisha kuptuar se do të ishte një nga punëtorët e ndërmarrjes së përtejlumit, që rrëshqet si një gjarpër i lodhur poshtë lagjes periferfike. Vinte çdo pasdite e rrëkëllente ndonjë gotë me disa të njohur që shpesh e prisnin aty. Tani ishim përballë në një kabinë treni. Më gjeti aty. Kaloi në korridorin e ngushtë me një tufë lulesh në duar, të mbledhura me një celofan të errët, nga ato të pastave që përdoreshin zakonisht, sa herë porosisnim ëmbëlsira për në shtëpi. Ndërsa unë mendova se duhej të kishte zënë vend në ndonjë kabinë tjetër nga fundi i vagonit, ai u kthye befas e u shfaq para xhamit të derës me një buzëqeshje pafajësie.
Kërkoi vend dhe pastaj, sikur të ishim njohur e folur prej disa vitesh, më pyeti si në confidence
– Për ku kështu?
Pasagjeri tjetër që ishte me mua në atë kabinë, vinte nga stacione të tjerë. E gjeta aty, ndërsa një çift po linte kabinën në momentin që u shfaqa te dera. U rregullua përballë meje dhe buqetën me lule e vuri sipër varëses së portmontosë, aty ku zakonisht vendosim valixhet apo çantat që na shoqërojnë në udhëtime të tilla. Rregulloi kollaren dhe tërhoqi poshtë fundin e xhaketës përpara se të ulej. Ishte e para herë që e shihja me kostum. Zakonisht mbante një dok kombinati, gati të zbardhur dhe një xhakavento pak më të erët se ajo e pantallonave.
Pasagjeri tjetër përballë meje kishte hedhur sytë përtej xhamit të dritares, ku kishin filluar të lëviznin peizazhet e periferisë së qytetit tonë.
– Pa hë, ç’kemi? – pyeti dhe vendosi duart mbi gjunjë. – Do të shkosh dhe ti atje? Gjëmë. – Tundi kokën, por pa pikëllim. – Eshtë dita e tretë sot…
E pashë në fytyrë ku nuk lëvizte asnjë muskul. Pastaj u hodha një sy luleve që qendronin atje lart të mbledhura në një buqetë. Kuptova që ishte nisur për në kryeqytet, në ceremoninë që organizohej për funeralin e udhëheqësit. Nuk dija se si t’i thoja. Më kishte ftuar im kushëri, Skënderi, në Durrës. Priste fjalën e djalit në një ceremoni fejese. Mua më kishte të afërt, djalë xhaxhai. Merte për nuse një vajzë doktori. Ishte prerë dhjetë ditë më parë fjala dhe neve na duhej tani që shkëmbenim unazat e çiftit. Por kishte ndodhur kjo vdekje. Nuk mund që as edhe të shtyhej më ceremonia. Përveçse një lloj tersi që sillte kjo në jetën e çiftit të ri, do të na shkaktonte edhe ne të tjerëve plagë pastaj. Mirëpo Skënderi dhe krushku i tij doktor, i kishin rregulluar pipëzat për ta bërë e organizuar në heshtje të plotë, pa bujë e zhurmë.
Nuk mund që t’ia thoja gjithë këto këtij njeriu që më dukej se e njihja prej vitesh. I thashë se kisha në spital një të afërm, të sëmurë rëndë, që do të operohej atë ditë dhe se me qendrën e punës do të shkonim edhe ne ditën e nesërme për homazhe në kryeqytet tek udhëheqësi që ishte në arkivol. Natyrisht që nuk isha i sinqertë me të në këtë pohim të fundit.
Stacioni i parë pas qytetit tonë erdhi shpejt. Njeriu i kabinës zbriti. Poshtë në platformë pashë një grup njerëzish me kurora e buqeta me lule. Me siguri që shkonin në kryeqytet për t’i dhënë lamtumirën udhëheqësit. Duhej të ishin ndonjë kolektiv nga uzina e atij qyteti të vogël punëtorësh. Nuk doja të na vinin aty, sepse nuk kisha qejf që trishtimi i asaj dite të më prishte gëzimin që më priste në ceremoninë e nipçes, të cilin e doja shumë. Dhe ashtu ndodhi në fakt. Siç duket, mbetën dhe u sitemuan në vagonin ku hipën. Kishim mbetur vetëm tani me njeriun që nuk ia dija as edhe emrin.
Kur treni u vu në lëvizje, tjetri u ngrit dhe mbylli derën e kabinës, që kishte mbetur ende e hapur.
– U shëroftë një orë e më parë kushëriri yt, – më tha, – dhe operacioni i ectë mbarë.
Unë e pashë përsëri drejt e në fytyrë. Edhe këtë herë asnjë muskul nuk i lëvizi, madje as edhe qerpikët. Më vajti mendja për keq. Nuk e njihja jetën e tij, por ajo buqetë me lule të freskëta më jepte të kuptoja se “ishte ndonjë nga të thekurit e regjimit”, përderisa shkonte i vetëm që të bënte homazhe tek udhëheqësi i shtrirë në atë sallë, i vdekur. I thashë, “faleminderit” e në çast u bëra indiferent. Tjetri u rehatua dhe unë ndjeva aromën e një deodoranti që kishte hedhur. U mbështet përballë meje.
– Eshtë e vërtetë që ne nuk njihemi dhe nuk kemi folur asnjëherë me njëri-tjetrin, edhe pse kështu si fytyrë jemi parë shpesh. Jetojmë në një qytet dhe kjo është krejtësisht normale për dy njerëz kështu si ne. Miti më thonë dhe punoj në bonifikim si shofer në fund të qytetit. Përtej lumit. Shpesh vij te klubi, aty në kryqëzim, përballë teje. Me shokët e mi të lagjes së vllehëve e kaloj kohën. Pimë edhe ndonjë gotë. Dëfrehemi. Pothuajse moshatarë. Dikur jam rritur aty dhe kam lindur atje, po tani jetoj diku në qendër të qytetit te posta. Kam një pallat të thjeshtë. Po kështu e bëj edhe jetën. Dikur jetonte edhe mamaja ime me mua, por prej dy vjetësh ajo nuk është më. Pleqëri. .
Ktheva kokën dhe i buzëqesha si për të aprovuar gjithçka tregoi ai për veten. Bëra të përzemërtin në atë takim. Miti nxori një paketë cigare dhe ma zgjati me ndrojtje duke kontrolluar derën e kabinës se mos lëvizte kontrollorja, një grua e bëshme me flokë të gjata e të verdha si të Brixhitë Bardosë. I thashë se nuk e pija, por nuk më shqetësonte kjo gjë.
-Ne fare mirë mund të ulnim pak xhamin e dritares, në mynyrë që të dilte tymi jashtë, -i propozova unë. I pëlqeu kjo ide e u qesh në fytyrë si një fëmijË. Madje iu zhdukën edhe rrudhat mbi ballë e sytë e mëdhenj të zinj, m’u dukën sikur shkëlqyen fort.
– Nuk rri dot pa këtë. E vura kur isha ende shumë i ri. Ja, atje në Durrës, ku do të shkosh ti për atë hall që të ka zënë. Edhe unë e kisha një hall atëhere.
Psherëtiu dhe pastaj ndezi cigaren. U ngrit dhe hodhi fijen e shkrepëses nga pjesa e ulur e dritares, e cila nuk ishte më shumë se dy gishta. Zuri vend përsëri e u mbështet si në fillim.
– Eshtë një histori e trishtë që e ruaj prej tridhjetë vjetësh, ja këtu brenda këtij kraharori, – dhe goditi gjoksin me dy gishta sikur kërkonte të trokiste në atë derë të mbyllur prej aq vitesh.
Lëshoi një shtëllungë tymi mbi syprinën e xhamtë të dritares, duke e tretur vështrimin larg, ku humbiste një përrua kodrinor. Pastaj kur u shfaq një fushë me një shtëpi gjysmë e shkatëruar, kuptova se ndjeu një dhimbje. Mbase nuk ishte peizazhi në këtë mes, por diçka tjetër e brendshme. Kjo u duk më mirë kur afroi cigaren përsëri në buzë. E thithi thellë pa e patur mendjen aty. Diç mendonte a sillte në parafytyrimin e tij.
– Eshtë një shok i keq, – thashë unë për cigaren, si për t’u gjendur në bisedë.
Tjetri e lëshoi tymin përsëri. Këtë herë uli kokën poshtë. Më pa drejt e në sy. Kuptova që donte të më thoshte diçka, por ndërroi mendim në momentin e fundit. Rrotulloi cigaren midis tre gishtave të dorës së djathtë duke mos ia ndarë vështrimin për disa çaste. Ndihej trak e truku i rrotave metalike të trenit brenda kabinës. Zhurma metalike shoqërohej herë pas here edhe me një ciatje që vinte si një zë violine në një orkestër të çakorduar. Miti tundi kokën e mblodhi sërish buzët pa mundur të shprehte asgjë.
– Jeta është e çuditshme, por ka një moral, – tha ai e më pa drejt e në sy. – Eshtë i rëndësishëm që të respektohet…Eh!.. Të thashë për një histori që jeton brenda meje dhe që unë jetoj me të dhe për atë. Tek ajo fillon dhe mbaron për mua në dhimbje. Mbase ty nuk të intereson, se shpesh njerëzit janë indiferentë ndaj dramës së tjetrit. Ne vllehët kemi një shprehje për këtë kategori, duke justifikuar në një farë mënyre, kur themi se nuk më lënë këmborët e mia të dëgjoj këmborët e tjetrit.
Unë lëviza dhe shtriva këmbën e djathtë përpara, si për ta çlodhur, por vështrimin nuk e hoqa nga fytyra e tij. M’u duk se për të parën here ai njeri kërkonte të nxirrte nga brenda vetes së tij një të fshehtë që e kishte ruajtur kushedi prej sa kohësh, por që e kishte munduar, mbase deri në vuajtje. I kishte sjellë dhimbje.
– Ka qenë e re, fare e re, as pesëmbëdhjetë vjeçe, Aneta. Kishte një trup të hollë e një fytyrë krejt të paqme. Dy sy si deti blu, të thellë e të bukur. Ia pashë për të parën herë në farmacinë e babait të saj. Ishte ditë e tretë e çlirimit të qytetit. Kisha shkuar për nënën. Doja një qetësues për kollën e saj që ato ditë e mundonte dhe e sfilitte. Prej një jave kishte zënë edhe shtratin. Lajmi se i shoqi dhe babai im kishte rënë në betejë disa ditë më parë në një qytet të Myzeqesë, e kishte drobitur. E kishte vrarë psikologjikisht. Mua ende nuk ma kishin thënë. Aneta ndihmonte babain e saj, një mjek shëndetlig dhe me një trup që dukej si i mplakur, i kërrusur. Burrë i heshtur ishte dhe i sjellshëm. E dinin se kishte qenë për studime në Austri në rininë e tij. I tha së bijës që të më ndihmojë në hallin tim. I tregoi edhe raftin se ku mund që ta gjente ilaçin. Vajza e solli shpejt e unë i a dallova mirë fytyrën e bardhë ovale dhe ngjyrën e artë të flokëve të dredhura që i derdheshin pas supeve. M’u duk si një nimfë e sapodalë nga deti. Isha i përhumbur, sa as që e dëgjova këshillën e babait të saj se si do ta përdornim ilaçin që do të më shëronte nënën. Kështu më mbeti në mendje ajo ditë e parë. Isha gjashtëmbëdhjetëvjeçar. Një vit më i madh se Aneta. Adoleshent. Zëre se nuk fjeta atë natë. Nëna që nuk e dinte se si vuante kjo zemra ime, se si më përpëlitej në gjoks si një zogth që kërkon të niset në fluturim, i tha të nesërmen vëllait të saj, Vangjelit, që ishte në shtabin e qytetit të çliruar:
– Dhimitri u shqetësua shumë për mua, dhe nuk mbylli sy një natë të tërë. Po vuan. Ka të drejtë, se e kam të vetëm e dritë të syrit. Ai do të jetë trau i shtëpisë këtej e tutje.
Mua ma kishin fshehur vrasjen e babait, dhe ky lajm vërtetë më lëndoi e më rrëzoi psikologjikisht. Një humbje e pazëvendësueshme, që herë e mendoja dhe herë nuk do ta besoja që në momentin kur im atë doli malit për liri. Por ja që ndodhi. Por bashkë me dhimbjen e babait në një cep të zemrës sime, qëndronte edhe ajo, Aneta. Ku ta dija unë se edhe ajo atë mbrëmje kishte marrë lajmin për babain e saj, farmacistin e urtë që më priti e përcolli me aq fjalë të ëmbëla, sikur të më kishte birin e tij. E kishin thirrur në komandën e qarkut që në mëngjes. Dikush nga komshijtë kishte raportuar se dy javë më parë ishte ndodhur për vizitë një major gjerman i garnizonit të qytetit në shtëpinë e mjekut. Dhe këtë e kishin parë që ta përcillte deri te porta e oborrit. Kjo kishte mjaftuar. Nuk dihet pastaj se cili ishte shkaku i vërtetë për vdekjen e farmacistit në mbasditen e asaj dite aty në komandën e qytetit. Ai vuante në fakt nga një sëmundje e pashërueshme, që vetëm e shoqia e dinte, por edhe mund që t’u ketë mbetur në dorë atyre që hetonin.
Miti nxori një letër nga xhepi dhe e vendosi në syprinën e tavolinës së vogël të kabinës. Pastaj shtypi për ta shuar me dy gishta kokën e cigares që digjte ende e u drejtua nga unë për të kërkuar falje që e ndërpreu historinë e tij dhe u ngrit në këmbë. Shkoi te xhami i dritares që na sillte ajër të freskët nga jashtë, në atë ambient të ngarkuar duhani dhe më buzëqeshi me çiltërsi. Dhe zuri vend. Ktheu kokën nga korridori, e më tha:
– Së shpejti vjen edhe stacioni i radhës. Më duket se jemi mirë deri tani.
Unë e aprovova me kokë si për të treguar gjendjen time se ndjehesha shumë mirë. Pastaj ai pyeti befas
– Mos të mërzita më këtë histori?
– Përkundrazi. Qenka interesante. Po të dëgjoj me vëmendje. Vetëm jemi.
Miti lëvizi nga vendi, u mbështet qetësisht dhe buzëqeshi përsëri. Heshti një cast sikur të kujtonte se ku i kishte ndërprerë kujtimet e tha:
– Kur nuk kishte kaluar as edhe një muaj nga ajo ditë, Anetën e takova përsëri. Në të zeza ishte, por i shkonin. Ia tregonin trupin e kolmë dhe linjat e një vajze që po merrte tashmë përgjegjësitë për jetën e saj. Në varreza që të dy. Ishte e hijshme. Më salutoi me ndrojtje, sikur të ishim të njohur prej kohësh e pastaj mori rrugën për në qytet. Pak ditë më vonë e rigjeta në komandën e qarkut, një shtëpi e një ish të pasuri, që ishte shpronësuar nga të parët në qytetin tonë atëhere. Unë me nënën ishim te daja. Na kishin thirrur për të plotësuar dekumentat e babait. Ishte shpallur dëshmor i atdheut si i rënë në luftë. Kishte ardhur një i madh nga kryeqyteti së bashku me një ekip nga pas. Aneta me nënën e saj kërkonin ndihmë. Nuk kishin me se të jetonin. Pa asnjë të ardhur. Femra dhe pa asnjë mbrojtje në këtë botë. Ia tregova nënës sime dhe i thashë: “Shikoje atë vajzë, a të pëlqen? ” “Goxha qenka shejtanka. Ka një bukuri që vret. Do të kisha qejf që ta kisha nuse për ty, kur të rritesh edhe ca, por duket që është nga sëra e borgjezëve. Nuk ia njoh familjen”. Pastaj ato hynë në zyrë tek dajo Vangjeli, dhe një çast më pas i pashë që dolën të dëshpëruara. Pa asnjë shpresë. Dallova lot në sytë e nënës së saj. Më theri në zemër. Nuk doja që edhe ato të vuanin.
Nënat, si nënat, nuk priti dhe të nesërmen i tha vëllait, kur erdhi në mbrëmje tek ne, që t’i ndihmonte ato dy femra.
– Gjynah nga perëndia. Bëj diçka, Vangjel, nëse është në dorën tënde.
– Por, a e di, moj motër, se cilat janë ato që më rrinë sot si qyqe? Austriakja dhe e bija e farmacistit, mikut të gjermanëve, pushtuesit të huaj. Ne vrasim mendjen se si të ndihmojmë sot fakir-fukaranë, dhe jo të përkujdesemi për zengjinët. Pushteti është yni, dhe jo i atyre. Perëndoi dielli për ta. Ai do të ndriçojë pjesën tjetër që ka qenë në erësirë. Mua dhe ty, Kristavgji, dhe ata që kanë jetuar deri tani në mjerim.
Kuptova që daja ishe i vendosur në misionin e tij të ndihmave të popullatës. Por edhe nëna sikur të ma dinte plagën e zemrës nguli këmbë në të sajën. Pas dy orësh motër e vëlla sikur i zbutën gjakrat dhe u morën vesh jo vetëm për familjen e farmacistit të vdekur si njeri i armikut, por edhe për të tjerë nga kjo kategori:
– Mos bëj keq, Vangjel, t’u bëftë motra. Ndihmoji njerëzit, hallexhijtë, se stomaku nuk do t’ia dijë për politikë.
Daja na premtoi se austriaken do ta thërriste që të nesërmen. Nga dreka shkova edhe unë. I takova dhe u thashë që komanda e qarkut do t’i ndihmonte. Nëna e Anetës u mrekullua e më rroku në qafë sikur të isha fëmija e saj. “Nuk kemi asgjë me se të jetojmë”,- më tha. Idrizi, im shoq, nuk vuri asnjëherë para mënjanë. Ndihmonte që të gjithë. Edhe partizanët biri im aty furnizoheshin sa herë kishin nevojë. I mjekonim edhe në shtëpi, fshehurazi. Majori Shtalberger që na erdhi në shtëpi, në fakt ishte për këtë hetim, edhe pse unë e im shoq flisnim të njëjtën gjuhë me atë. Na paralajmëroi. Na kërcënoi. Kemi qenë mënjanë. Idrizi ishte veçse një patriot i madh i vendit të tij, por që tani është edhe vendi im. Sepse unë e lidha jetën me Shqipërinë e shqiptarët. Më solli dashuria që nga alpet e Austrisë”.
Pas kësaj, unë u njoha më shumë me të dyja, nënë e bijë. Takoheshim vazhdimisht. U bëra vërtetë djalë i shtëpisë së tyre. Përgjëroheshin për mua. Por jeta e tyre nuk do të ishte gjithmonë vaj, si femra ndienin vazhdimisht mungesa. Shumë herë flinin pa bukë. E kalonin ditën me një vakt ushqim. Elsa kishte studiuar në Austri për sizmografe dhe në atë kohë asqë bëhej fjalë për ndonjë institut shkencor në Shqipëri. Ishte herët për këtë gjë. Burri e mbante në shtëpi, por ajo nuk bënte jetë prej zonje. Nuk ishte e tillë. Vinte nga zona të vogla alpine, vajzë fshati. Me Idrizin ishte njohur kur ishin studentë në konvikte, atje në Salcsburgun e largët.
Treni frenoi menjëherë dhe vagoni ynë u duk se u tkurr nga forca shtytëse e vagonëve të tjerë që ishin afër lokomotivës. Na gjeti të papërgatitur. U gjenda në këmbë. Miti u bë nervoz dhe tha:
– Po këta a janë në vete? Udhëtojnë njerëz dhe jo kafshë. Hajde trenistë që kemi edhe ne. Por edhe fillestarë të ishin, në stacion bëhet gjithmonë kujdes.
Unë ula xhamin e dritares dhe zgjata kokën jashtë. Ndjeva freskun që më ra në fytyrë. Dallova që larg një grup njerëzish që hipën në tre vagonat përpara nesh. Disa prej tyre mbanin kurora me lule, por edhe buqeta. Pastaj sytë më vajtën te buqeta e njeriut që kisha në atë hapësirë të vogël treni, që udhëtonte me mua për të njëjtin qëllim, ashtu si ata. Ajo ishte vendosur përballë meje në vendin ku zakonisht ishte i planifikuar për valixhe të vogla e çanta dore të mëdha. U ngrit në këmbë edhe Miti. Shtyu derën e kabinës dhe zgjati kokën në korridorin e zbrazur:
– Ishalla nuk vijnë këtu. Vagoni ynë më duket se është me fat, – tha ai, ndërsa shtyu përsëri derën për ta mbyllur.
– Do të jenë sistemuar andej. Jemi të fundit dhe treni zakonisht qëndron përpara. Që të vijnë deri tek ne, u duhet të ecin ca. I bien shkurt. Hipin atje ku qëndron vagoni, – thashë si për të plotësuar dëshirën e tij. Por në fakt edhe mua po më pëlqente ai lloj intimiteti e vetmie nën shoqërinë e një historie që edhe Miti po e rrëfente me ndjenjë. Kishte qenë pjesë e jetës së tij.
Teni lëvizi përsëri dhe ne të dy zumë menjëherë vendet përballë njeri-tjetrit. Mes nesh u ndodh buqeta me lule që u rrokullis nga vendi ku qëndronte që në fillim. U përkulëm të dy dhe në çast ia lashë Mitit që ta merrte. Ai e solli para fytyrës së tij e i mori erë. Ishin disa karafila të parritur mirë, e disa lule të tjera me ngjyrë. Ndihej aromë. U kaloi dorën sipër me përkëdheli sikur të frymonin si të gjallët dhe pastaj e vendosi me kujdes në krahun e djathtë si një pjesë e vetes së tij. Mendova se një djali dëshmori si ai i kishte hije ai moment që t’i çonte udhëheqësit të vdekur lule, sepse kishte drejtuar luftën. E kishte fituar.
– Jemi vetëm, – i thashë sërish Mitit, si për të kujtuar që të vazhdonte të tregonte tregimin e lënë përgjysmë.
Ai bëri një gjest si për të më thënë, ah, vërtetë si harrova? Nxori përsëri nga paketa një cigare dhe në çast u pendua. E mbajti në dorë si për të më thënë se kësaj here nuk do ta ndizte më. U koll pak duke vënë grushtin përpara gojës e tha me një zë si fërshërimë:
– Kur vendosa që Anetën ta çoja në shtëpi, mësova se ajo ishte e sëmurë. Kishte filluar të villte gjak. Më ishte fshehur. Për dy vjet që ishim njohur nuk ma kishte thënë asnjëherë, ndonëse Maria më tha se ishte çështje e dy muajve të fundit shfaqja e saj në familjen e tyre. Por as edhe unë nuk e kisha kuptuar. Po më tretej e ligej çdo ditë para syve të mi. Mendova se e kishte nga dashuria për mua. Më donte, siç mund një i verbër të dojë dritën e munguar. Eh!… Pesë muaj më parë, nëna e saj, Elsa, më kishte propozuar që të përfundonim shpejt në martesë, sepse edhe Aneta nuk mund të jetonte dot pa mua. Nuk kishte as gjumë. Shpesh qëndronte vetëm në shtëpi, se nëna e saj kishte mundur të gjente një punë në spitalin e qytetit si pastruese. Natyrisht me ndihmën e dajo Vangjelit, që edhe këtë herë i kishte vënë zemrës një gur dhe kishte lëvizur nga parimet e tija. Atëhere e bisedova me nënën që Aneta të vinte e të jetonte me ne. E dija se ajo nuk ma prishte, por vëllai i saj nuk u përmbajt. Bubulliu. Thuaj se u çmend fare. Më tha se po shkelja mbi gjakun e tim eti, që kishte dhënë jetën për lirinë nga okupatori dhe që njerëzit të ishin të lirë, e të pashfrytëzuar nga ata që i kishin pirë gjakun, të pasurit, e borgjezët. Idrizin e konsideronte bashkëpunëtor të pushtuesit dhe nuk do ta lejonte kurrë që unë, djali i dëshmorit, të merrja për grua vajzën e tij. Ime ëmë në fillim nuk e kundërshtoi, se i dhimbsesha unë. E dinte që unë vuaja për Anetën, por edhe se Aneta nuk mund të jetonte dot pa mua. E donte edhe ajo më shumë se një nënë. Nuse i thërriste sa herë ajo vinte e kalonte ditën në shtëpinë tonë. Ia puthte duart e ballin dhe gëzohej si një fëmijë e parritur. “Ti ma bën të lumtur Dhimitrin tim, të vetmin thesar që kam në këtë botë”. Por edhe Aneta nënë i thoshte. “Vërtetë që ikja e babait më trishtoi, po fati deshi që unë sot kam dy nëna”,- thoshte ajo vajzë me flokë të arta. Dajo Vangjelit i thashë që unë e doja vërtetë Anetën dhe se ajo në fakt është tashmë pjesë e familjes sonë. Kaq u desh që ai të shpërthente përsëri. Nuk e di pse i ra në kokë e na tha. “E pamundur. Boll më. Dashkeni që ta bëni edhe pjesë të familjes, pasi më keqpërdorët duke i shpëtuar ato nga uria, tani do t’i ulni edhe në një tavolinë me mua. Këtë unë nuk mund ta duroj. Ti, nipçe, je ende i vogël dhe i ke akoma buzët me qumësht”…Unë ika dhe i lashë aty vëlla e motër. Dola dhe eca në natën gojëprerë, pa e ditur se ku. Ndjeva dhimbje në zemër. Sytë m’u mbushën me lot dhe qava si një fëmijë. Po kuptoja se po e humbja dashurinë time, Anetën, dhe këtë nuk mund ta shpëtonte as edhe nëna që më thoshte se isha thesari I saj i vetëm. Unë e dija që pas kësaj ajo do të dorëzohej. Nuk mund që t’ia prishte vëllait të saj, Vangjelit, që bënte edhe detyrën e babait tek unë, por edhe të mbrojtësit e njeriut që përkujdesj për jetën tonë. Jetonim prej disa kohësh në atë qytet, tek të afërmit e nënës. Pa atë në ato vite jo vetëm që nuk do t’ia dilnim dot, por do të vdisnim urie. Ishte vështirë për moshën time që ta mbaja shtëpinë me bukë. Në fakt unë tetëmbëdhjetëvjeçari, një muaj më parë kisha zënë punë si sekretar i drejtorit të grumbullimit të qarkut, duke u marrë gjithë ditën me shkresa, por pagesa ime ishte tepër simbolike. Haja atje dhe na jepnin ndonjë ushqim, sa për të mbajtur frymën gjallë në familje. Kjo ishte e gjitha në atë periudhë. Daja na jepte ca para nga rroga e tij, me të cilën mbante edhe familjen e vet, gruan, dhe një vajzë të vogël, Leftin.
Natën e kalova në buzë të detit. Aty përballë tij ku frynin errëra e dallgët kafshonin errësirën si bisha të uritura, që kërkonin pambarimisht gjak. Por unë nuk mund të tërheqesha, jo, kursesi. Nuk mund ta braktisja Anetën kështu. Ajo vajzë që më kishte trazuar gjithë ëndërrat e mia djaloshare, me një zemër më të madhe se deti që e kishim para shtëpisë, ishte bërë motivi i dashurisë, qëndresës në jetën time, i burrërisë, dhe i besës. Ky ishte vendimi që mora atë natë dhe nuk i lëviza.
Kishte kaluar kohë nga ajo mbrëmje. Në shtëpi nuk flisja më për Anetën. Motër e vëlla menduan se plaga kishte zënë kore dhe zemra ishte qetësuar tashmë, por nuk ishte aspak kështu. Pas pune shkoja vazhdimisht tek Aneta. Dilnim mbrëmjeve e shkonim deri në rrethinat e qytetit. Përqafoheshim e kalonim çaste ashtu nën pushtetin e dashurisë së zemrave tona dhe në darkë e ktheja në shtëpi. Ndiheshim të lumtur. Të thashë që vendosa ta çoj në shtëpi. Nëna ishte krejtësisht e pafuqishme që të më kundërshtonte, edhe pse nuk donte të prishej me vëllanë e vetëm, që i kishte mbetur në këtë botë. Për dajo Vangjelin mendova se një ditë ai do të dorëzohej. Dola në mbrëmje nga puna dhe shkova si zakonisht drejt e te shtëpia e Anetës. U thashë që të përgatiteshin se në fund të javës do ta merrja Anetën në shtëpinë time. Këtë herë si nuse. Por vajza e ëndërave të mia heshti. Uli kokën dhe e hodhi vështrimin tek e ëma, sikur kërkonte të merte mendimin e saj për vendimin e rëndësishëm, që do të jepej në këtë çast. Kuptova që u drodh dhe kraharori mezi i u mbush me frymë. Ngashëreu. “E ka nga emocioni, -mendova unë,- pasi është ky një moment tepër delikat në jetën e një vajze”. E ëma u duk se do të më thoshte diçka, por duket që ndryshoi mendim në momentin e fundit. Ktheva vështrimin nga Aneta dhe dallova që kishin lënë gjurmë në mollëzat e saj dy rrëkeza loti, të cilat shndrisnin nën një ndriçim jo të mirë që jepte një llambë që varej nga tavani i lartë i asaj dhome. Dukej se e kishte humbur shkëlqimin e saj pas ikjes së të zotit. Iu drodhën supet dhe Aneta shpërtheu në lot së bashku me një gulçimë që i doli nga brenda kraharorit. Lëshoi disa fjalë që mua m’u dukën si një mallkim për fatin e saj. Më së fundi mendova se këtu kishte diçka tepër serioze, që nuk kishte të bënte aspak me lumturinë e një vajze, të cilës i propozojnë të shkojë në martesë me njeriun që i kishte robëruar jo veçse zemrën.
“Dëgjo, bir, -më tha Elsa, -Anetën e kemi të sëmurë. Qysh prej dy muajsh dhe kjo është koha kur ne e kemi konstatuar këtë nga një mjek italian në Tiranë. Vajza po bashkëjeton me një sëmundje të vështirë, që ne nuk mund ta përballojmë dot as financiarisht, por as edhe psikologjikisht. Ajo rezervë ilaçi tepër e kushtuar që e kishte Idrizi në farmacinë e tij, ka shkuar për të kuruar njerëz të tjerë. Por edhe jashtë në spitale e klinika nuk është se e shërojnë dot, por e mbajnë në kontroll. Ishim sot te doktori dhe mësuam se sëmundja po ecën me hapa të shpejtë. Eshtë rënduar gjendja e Anetës, bir. U bënë analizat. Na rekomanduan një vend klimaterik. Eh!… Sa për lajmin e gëzueshëm që na solle, këtu do të jemi. Do të vij edhe ai moment që do t’ju shoh të dyve të lumtur, ty dhëndërr e Anetën nuse. Nuk ka gëzim më të madh për një prind sesa ky çast i magjishëm”.
Nuk e mendoja kurrë, asnjëherë, se dashuria ime e parë si një anije do të merrte kaq ujë dhe do të fundosej në detin e së keqes. Por, ja që edhe jeta nganjëherë është kaq e ashpër dhe e padrejtë. Është gri dhe jo bardhezi, siç e mendojmë ne. Nuk është çështje fati në këtë mes. Anetën e rrëzoi dhe ia dorëzoi sëmundjes mospranimi i dashurisë së saj në familjen time, partishëria e vëllait të nënës sime. Kështu e kam gjykuar dhe vazhdoj unë, edhe pas kaq vitesh. Qofsha edhe i gabuar.
Në koridor u ndien zëra njerëzish. Vinin nga vagoni para nesh. Miti e ndërpreu rrëfimin dhe shkoi përsëri drejt derës. E shtyu dhe qëndroi aty si një statujë, duke ndjekur me vëmendje lëvizjet e të posaardhurve. Unë dëgjova zërin e fatorinos:
– Shokë e shoqe të Kavajës lëvizni më poshtë. Ka akoma kabina të lira. Mos u grumbulloni këtu.
– Qenkeni shumë për në Tiranë sot, – i thashë.
Ai më pa drejt e në sy, po nuk foli. Tek Miti u afruan dy vajza të reja. Ky i pyeti:
– Vajza, të kujt ndërmarjeje jeni ju?
– Fabrika e qelqit, – tha një prej tyre, një vajzë brune dhe e hollë në shtat, duke iu përgjigjur njeriut që qëndronte te dera e kabinës dhe që nuk u kishte liruar rrugën e hyrjes.
– Auu! Qyqja, moj gocë. Po çfarë do të bëjmë ne këtu? – bëri sikur u tremb tjetra. Nuk e sheh që ka vetëm burra. Hajde, të ikim te shoqet tona te kabina tjetër.
U duk sikur e tërhoqi për krahu shoqen dhe në çast u zhduk nga ekrani i xhamtë i derës në korridor. Miti ndenji dhe një moment dhe, pasi u sigurua që nuk kishte më njeri të na vinte aty në kabinë, e mbylli derën. U kaloi dorën flokëve dhe shkoi në vendin e tij. Mori buqetën dhe bëri të njëjtin gjest, ashtu siç kish bërë një çast më parë. I vendosi ngadalë në të njëjtin vend dhe u kthye nga unë.
– Kjo historia juaj qenka shumë e veçantë, – i thashë. – Gjynah që nuk e ka dëgjuar ndonjë shkrimtar, mund që të dilte ndonjë roman i mirë që do të linte shijë te lexuesi.
Qeshi. Tundi kokën, këtë here pa gaz dhe filloi:
– Ditët që rrodhën më pas, nuk kishin ngjyrë, por as edhe diell midis nesh. E shihja dita-ditës që po më fikej e po tretej si një qiri përpara meje. Ku ishte ai kurm vajzëror i ikur? Qëndroja vazhdimisht në shtëpinë e saj dhe tek ime ëmë shkoja sa për të fjetur. As edhe gjumë nuk kisha. Zëre se isha në punë, zëre se nuk isha. Por atje nuk më thonin gjë. E mbyllnin një sy për djalin e dëshmorit… Një ditë zuri shtratin e nuk u ngrit dot më. Filloi të lëngojë. U bë rëndë. Po fundosej. Nuk deshte që ta puthja më. Kishte hall se do të më ngjiste turbekulozin. Erdhi edhe ime ëmë. I tha se do ta shihte nuse shumë shpejt në derën e shtëpisë sonë. E pashë që Aneta u lumturua. Sytë i morën një shkëlqim, sa që m’u duk se dhoma e gjithë llamburiti nga një dritë që erdhi përtej dy dritareve të mëdha. Nuk do ta harroj atë çast. Vuri buzën në gaz si për të na thënë se e besonte. Më erdhi mirë që nëna ime e bëri të lumtur Anetën, qoftë edhe për një moment.
Të nesërmen e ëma, Elsa, solli doktorin e spitalit. Ai e vizitoi dhe u largua i heshtur nga krevati i saj. Në korridor na tha se edhe pak orë i kishin mbetur. M’u mbushën sytë me lot dhe fjalët shteruan buzëve të mija që dridheshin. I thashë Elsës që edhe ajo vajtonte fatin e bijës së saj në një gjuhë që unë nuk e kuptoja, e bëjmë nuse. Ajo hapi sytë e më pa si e mpirë. “Do ta veshim, ja këtu në krevat”. Austriakja tundi kokën e bëri kryqin. Dola menjëherë jashtë dhe u nisa me nxitim për te shtëpia e dajo Vangjelit. E dija se nusja e tij ruante një fustan nusërie. I a thashë dhe e mora. Ndryshe nga i shoqi, ajo më mbështeste mua. Ka nevojë jetimi për atë gëzim. Kështu i thoshte. I erdhi keq për Anetën. Le t’i marrë me vete edhe në botën e përtejme. Të mbesë gjithmonë nuse. Pastaj renda për në shtëpi dhe mora rrobat që kisha përgatitur për dhëndërr. Vendosa një papion, se ashtu ishte moda atëhere dhe u ktheva me një frymë. Vetë e zhvesha dhe e vesha. E ëma nuk kishte zemër më në atë ikje të beftë të së bijës. Po Aneta po humbte dhe kishte një ndijim të paktë. E zbukuruam që të dy pastaj.
Kur kishim përfunduar gjithçka në atë ceremoni të thjeshtë midis jetës dhe vdekjes, i shtrirë pranë saj në të njejtin shtrat, iu betova se do t’i qendroj besnik deri në vdekjen time, sepse unë tashmë isha martuar dhe do të jetoja çdo çast me atë, duke i dhënë e marrë dashuri. Kështu më iku Aneta. U shua. Mua më la shumë dhimbje në këtë jetë. Eh!..
Një sirenë e stërgjatur lokomotive po na lajmëronte se po i afroheshim stacionit të Durrësit. Gjeta rastin që Miti heshti dhe i thashë i prekur:
– Qenka një histori e trishtë kjo juaja dhe më vjen vërtet keq që paske patur fatin të ndeshesh me një ngjarje kaq dramatike si kjo me Anetën. Të rroni dhe ta kujtoni gjithmonë atë vajzë.
Më falenderoi në heshtje. Ndjeva se nga kraharori i doli një gulç. U përmbajt. Pas pak u gjendëm në këmbë. U bëra gati që t’i zgjatja dorën dhe ti uroja “Rrugë të mbarë”, por ai më la të kuptoja se do të më shoqëronte derisa të zbrisja poshtë te dera e vagonit. Mbase i duhej të ndërronte vend tani pas ikjes sime, sepse pas gjithë atij rrëfimi nuk do t’i bënte mirë edhe vetmia. E kuptoja gjendjen e tij.
Po hynim në stacion dhe ai mori buqetën në duar me një përkujdesje që binte në sy. Dallohej që ishin ende të freskëta. Ia ndjeva aromën. Lëvizëm në korridor e u përballëm me dy kavajaset, që kishin qëndruar të vetmuara në këmbë aty në korridor. I përshëndetëm e qetësisht shkuam deri te dera. Ishte një qetësi vdekjeje dhe njerëzit brenda në kabina heshtnin në zi. Ndiem që treni ndaloi në platformën e stacionit të Durrësit. Një det njerëzish që prisnin të udhëtonin drejt Tiranës për homazhe tek udhëheqësi. Me siguri ndërmarje të planifikuara që kishin radhën për të lotuar. Disa syresh u sulën menjëherë në dyert e vagonave. U ktheva nga Miti dhe i thashë:
– E po, të uroj, rrugë të mbarë. Po nxitoj, se paska shumë njerëz që po presin poshtë, që kërkojnë të ngjiten këtu
Por ai më bëri përsëri shenjë se do të më ndiqte deri poshtë në platformë. Unë e falënderova dhe i thashë që nuk ishte nevoja. E konsiderova respekt të tepërt nga ana e tij për mua. Ngulmova përsëri, por ai zbriti përpara meje. U kujdes për buqetën që të mos ia prishte turma, e cila mezi priste atje poshtë. Mes trupave që nxitonin të ngjiteshin, u ula edhe unë në platformën e stacionit.
– Do ta kesh tepër të vështirë që të ngjitesh përsëri në vagon, – i fola ngadalë dhe në çast dyshova se ai nuk më kishte dëgjuar.
Miti rregulloi pardesynë dhe më tha qetësisht:
– Lëvizim? Deri jashtë stacionit jemi bashkë. Pastaj mua më duhet të nisem drejt e në varrezat e qytetit. Sot Aneta ka tridhjetetetëvjetorin e vdekjes. Vij këtu çdo vit për të respektuar në radhë të parë kujtimin e saj. Të thashë që i kam dhënë fjalën përpara se të nisej për udhë, tek vdektarët, besën për të bërë qendresën. Dhe këtë e kam përmbushur me dinjitet dhe ndershmëri, deri sa t’i shkoj aty pranë. Unë jetoj me këtë.
Heshta pa e ditur se ç’ti them asgjë. Isha befasuar me veten time. Lëvizëm mes njerëzve që ishin sulur në dyert e vagonave. Zor se ai tren i merrte që të gjithë. Dëgjoheshin komanda që jepnin druejtuesit. Kërkonin rregull. Pastaj nxitova hapat që të arrij Mitin.
Ishim pranë, unë, ai dhe në mes buqeta me lule të freskëta.
Pas nesh ishte turma.
FIRMA E RRAHMANIT
Kujtimit të Sejfulla Maleshovës/
Tregim nga Përparim Hysi/
– A ndalesh një dekikë, mor jaran?!/
Ktheva kokën dhe, kur pashë që ky që po më thërriste qe Rrahmani, frenova këmbët dhe për t’u bërë disi më i afërt me të (në të vërtetë kisha të njëjtën afinitet që kisha për timatë), po në të folmen e tij, iu përgjigja:
– Nji ku më ke mixha Rrahman! Dhe, për të shuar kuriozitetin e të gjithë atyre që do ta lexojnë, paraprakisht u them: Mixha RRahman Maka , se për të dhe do tregoj, ishte komshiu ynë në fshat, me origjinë prej Bosnjeje. Qe nga ata bosnjakët që nuk kishin vështirësi ta flisnin shqipen: kishin jetuar në NOVI PAZAR, ku,siç thoshin, kish shumë shqiptarë. Por… dhe, nën këtë trysni që ushtron kjo lidhëse qeshë dhe unë, kur frenova që të dëgjoja pse duhet të ndaloja.
Erdhi drejt meje (unë njëzet vjeçar dhe ai i kish kaluar gjashtëdhjetë) dhe, tek rrokëm duarët për t’u përshëndetur, më tha:
– Hej, more jaran, kam ra në nji “usta” shkollet që ku-ku për ty! Medet me të vu ty përballë atijna? A ndjen ça po të them? Qebesa veç aj dhe Pejkamberi dijnë aq. E kurse ti dhe shokët e tu veç u grahni cullëve dhe ça di veta.
Unë e dëgjoja me politesë dhe as më rëndej, në më shante se si mësues as që i hyja më në sy, sa kish hasur në këtë “usta” që vinte fill e pas Pejkamberit të tij.
– Mixhë,- e ndërpreva,- po si ke ra në këtë “usta”, ani unë nuk ta mbush synë.
– Siiiii?- e zgjati pyetjen, sikur do të fitonte kohë. Por nuk rashë unë, jaran, por qe ai që më gjeti. Më gjeti dhe, tak- fap, sa hap e mbylli sytë, ma ka msue firmën, ore.
– Po kur ta mësoi kaq shpejt firmën, kur ti as di që të shkruash dhe as të lexosh?
– Eh, allahile, kështu qe dje more jaran, po nga soti tash po e sheh ti Rrahman Makën kur po e hedhi frimën tak-fap, siç heq e vë këtë “plisin” e bardhë mbi kokë. Tek më pa që e vështroja dyshues, më erdhi në ndihmë.
-A nuk beson,a? Qit, more nga ajo çanta jote e mësuesit nji fletore e tash po e sheh sa pare të ban nji ajo shkolla jote dhe çfarë “ustait” kam gjetur veta. Bëra sikur i besova dhe për t’ia bërë më të lehtë “firmën”, i them: – Mixhë, mua më mjafton fjala jote, po a mundesh me m’tregue si të “gjeti” dhe si ta mësoi firmën “ustai”?
* * *
U ulëm mu aty ku u takuam, se mixha RRahman nuk ish nga ata burra që duhet të flisje në këmbë. Qe vjeshtë. Vëndi qe i thatë dhe, ndërsa prisja rrëfimin e tij, e pashë që, tek zuri vënd mirë e mirë, nxori kutinë fafont të duhanit dhe, pasi e drodhi si një terjaki i vërtetë, nxori nga xhepi i brëndshëm i xhaketës një cigarishte të gjatë, punuar me ornamente që qe, me të vërtetë, e bukur. Cigarishtja e gjatë tek buzët kishte një pjesë të qelibartë që qe verdhur nga nikotina. Mbasi mbaroi punë me anën “teknike”, as që e hapi gojën deri sa tymosi tërë kënaqësi. Mua nuk ma zgjati, se e dinte mirë që, dhe po ta pija, në sy të tij as që do guxoja, kur sapo kisha vënë brisk në faqe. Unë prisja, por dhe ai nuk po ngutej.
– Ndodhi dje, more jaran! Kam shkue në Fier me e dorëzue dohanin në magazje të ngrumbullimit. E kam çue kierren bash tek dera e depos. Asht çue aj, makaziu, dhe po vren disi kualiteitn dhe, pasi e peshon, më ban za:
– Kosov, hajde me hudh firmën! Më thirri kosov nga plisi mbi krye. I them:- Jam bosnjak, jaran! Ani,po më thotë, se dhe ju burra të gjatë jini si kosovarët. E më pyet apet:- Si të quajnë. more burri nga Bosnja?
-Rrahman Maka!- i jam përgjegj veta.
– Afrohu, bosnjak, me vu firmën!
Kur kam hy në makzje, ia kam zgjat gishtin me ma lye me bojë si punë firmet dhe aj:
-Pse ma zgjat gishtin?
-Se nuk di as me shkrue dhe as me lexue.
– Po as për firmën?
-Qebesa, jo-e!
Eh, more bosnjak që më je i gjatë sa një lis dhe don të firmosësh me gisht!- e ndjeva që e tha ashtu ulti. U mendua nja dy dekika dhe më ka thanë:
– Afrohu këtu! Jam afrue. – Pa hiqe një vijë të drejtë,por të shkurtë. E kam ba. Tash,- më ka thanë apet,- mbi nji këtë vijën e drejtë, ma baj nji tjetër, po kryq. E kam ba dhe njiat! Tani edhe nji tjatër,edhe nji tjatër, bash si ai psheshi i tërhanasë kur ta ban jotshoqe. Dhe, për njiat Zot, kam ba si po më thojte. Doli nji farë zhgarravinet, jaran.
-Sa vija hoqe, poshtë e përpjetë?- më ka pvet.
-Gjashtë!
– Mbaje mend! Kjo asht firma jote mbas sodit,- më ka thanë. – Ha dhe dishka më ka thanë:- Rrahman, mbaj mend gjashtë vizat dhe vrej këtuna: firma sa më e keqe me kanë,aq ma mirë asht. E kam rrok në qafë atë farë ustait dhe, prej sodit, Rrahman Maka po ta “psheshi” firmën bash si ma ka mësue “ustai”. Natyrisht, unë qesha me firmën “pshesh” të RRahmanit dhe tek e urova për këtë firmë, e pyeta:
– Po si quhej ai “ustai” aq i ditur që punonte makazinier?
Mixha Rrahman, solli sytë rreth e rrotul, dhe, kur pa, që nuk “rrezikonte” për më tej, ma priti:
– Sejfulla Maleshova e quejnë, jaran. A ia ke dëgjuar emnin se, qebesa, nji miku jem në Fier po ma tregonte si profesor të madh, por nuk di pse ky “tatari” e ka ndëshkue randë. Unë, sa dëgjova emrin e makazinierit të duhanit, kalova në asosacione të tjera, por mixhës RRahman nuk iu hapa. Tek do ngrihehim, përsëriti:- Eh,çfarë burrit! Sa i dijshëm! U përqafuam dhe u ndamë.
* * *
Për “ustanë” e firmës së mixhë Rrahmanit, kisha dëgjuar që në shkollë, në Elbasan. Libri i tij me vjersha, me pseudonimin Lame Kodra kalonte dorë më dorë, se ende “tatari ” i Rrahmanit nuk e kishte “ndëshkue”. Që në fillore, pa e ditur sekush ishte, unë dija përmëndësh vjersha të tij. Si sot më vjen ndërmënd, veç tjerash: ” këmbëzbathur, bythëçjerrë/ punoj vetëm për të tjerë/”. Vjershat “Pse e dua Shqipërinë” apo “Plaku dhe i riu” dhe kushedi sa dija aso kohe. Dhe, kur ndodhi që “tatari” i RRahamanit e solli makazinier në ndërmarrjen e grumbullimit, e shihja nga larg me kërshëri. E shihja me sy, po nuk guxoja që t’i afrohesha. Ai, sikur qe i ndërgjegjshëm për këtë “izolim” dhe kurrë, deri sa vdiq në qershor të vitit 1971, nuk e pata parë që të shoqërohej me njeri. Të gjithë ata që pretendojnë për takime me të, të më falin në nuk i besoj. Nga gjithë të “ndëshkuarët nga tatari i RRahmanit” në Fier, vetëm dy veta nuk u panë në shoqëri me të tjerë: Sejfulla Maleshova dhe pianistja e bukur dhe fisnike, hungarezja, Maria Rafael. Është lehtë të krijosh takime imagjinare me të vdekurit, se të vdekurit kanë një të mirë: nuk flasin. Por ç’ka shkruaj, nuk e luan topi. Pa vajtur tek “takimet” e mia me Lame Kodrën, mund t’ju bie një shëmbull që vërteton atë që shkruaj unë.
* * *
Nexhmi Bllaka ka qenë mik i Sejfullait. Ka qenë zvëndës ministër kur Lame Kodra qe ministër. Edhe Nexhminë “tatari i RRahmanit” e ndëshkoi. Ka qenë nga ata të grupit të Riza Danit. Me këtë grup, “tatari I Rrahmanit” pushkatoi xhaxhanë tim, Hilmi Hysi,ish-jurist. Nexhmiu qe me fat: u dënua me burg. Kur doli nga burgu, këmbëve dhe në Fier ku rronte Sejfullai. E kish marr malli. E pashë,- tregon Nexhmiu,- dhe i thirra. Jo vetëm s’ qëndroi, por u dha këmbëve, sikur ta ndiqte dikush nga prapa. Po dhe unë nxitova dhe në një vënd pa njerëz, më thotë:- Të pashë Nexhmi! Por çfarë do? Nuk e di hallin?… Pse kot e quante RRahmani, Usta! I tillë qe. Por ja që mua m’u dha mundësia ta takoj. Në se quhet i tillë,de.
* * *
S’kish mbasdite vonë që mos shkonte në kinema. Le ta kishte parë filmin, atë do ta gjeje diku sipas biletës që kish prerë. Rastisi që ta kisha ngjitur. Kur u bë pauza e dokumentarit, mora guximin dhe e pyeta:
– Porfesor,- i thashë. Kam gjetur një vjershë që nuk ka emër (qe e modës që për armiqtë e “tatarit” nuk vihej emri), mos është juaja?
– Pa ta dëgjojmë,- tha.
Fillova të recitoja aq sa dëgjonim të dy. Ai më ndërpreu: – Jo. Nuk është imja. Është e Petro Markos. Po ku shkruaj dot unë aq mirë sa Petro Marko?!!! Filmi filloi e mbaroi dhe me kaq qe dhe takimi me “ustanë” e firmës së RRahmanit.
* * *
E shihja që çdo ditë që linte punën, bënte të njëjtën rrugë mu midis mapos së vjetër dhe gastronomit. I vetëm me kasketë me strehë dhe, tek ecte i përplaste këmbët fortë. Thuaj sikur ecte me çap parade. Askënd nuk përshëndeste rrugës. Por ja tek sheh një fëmijë me akullore në dorë:
– Sa lekë e more atë akullore?
-Dhjetë lekë dhe iku duke e lëpirë
-Kështu e bën dhje…,-tha “ustai”
Ndodhi, para se të vdiste, të shtrohej në spital. Askush nuk i shkoi për vizitë. Doli gjallë dhe kur shkoi atje tek dhoma ku punonte bashkë me një tjetër, i thotë:
– More, B… e more vesh që qeshë ca ditë në spital?
Unë,- më tregonte B…, kokën ulur,se nuk ma mbante,pa isha dhe komunist. Dhe ai përsëriti:
-More B… në spital nuk qe Sejfullai, por qe një njeri!
Dhe, kur vdiq qe i vetëm. E varrosën në një vënd ku e shkelnin me këmbë kur vinin në varreza.
* * *
Në vitet e demokracisë kur punoja si inspektor në Drejtorinë Arsimore të Fierit, mbaj mend që poeti i burgosur, Nuredin Boriçi erdhi për të bërë thirrje për donacione për një qivur për Lame Kodrën. Natyrisht, sado që kisha dëshirën, nuk pata mundësinë dhe, në u arrit sadopak për këtë personalitet të kulturës shqiptare, tek shkruaj nuk kam se si mos e lakoj Nuredin Boriçin dhe, po të ishte gjallë mixha Rrahman, me siguri që do ia kish ngritur me shpenzimet e tij këtë qivur. Sidoqoftë, gjithë kjo “mori” ngjarjesh nuk më erdhën fare rastësisht. Qeshë para ca kohe në ish-fshatin tim, në Petovë të Fierit, dhe, tek takova dy nipoj të mIxhës RRahman, u mbusha me emocione malli. Aty, ngjitur me Petovën e Fierit, është një fshat (Rreth Libofshë) ku gjëllon një “komunitet” sërbësh. I njoh që të gjithë: kanë qenë bosnjakë,tani të konvertuar në sërbë. Natyrisht,as që i paragjykoj, por “nipojtë” e mixha RRahmanit, Bajramit, Hasanit, Manos, Ismailit dhe më tej me mbiemrin “Maka” më deklauran: jemi shqiptarë dhe nuk kemi punë me ata. Siç duket, “ustai” i frimës kish bërë punën e vetë. Dhe të them të drejtën, më erdhi mirë,siç më ka ardhur mirë që edhe “ustai” i frimës së RRahmanit po zë vëndin e duhur në historinë e arsimti dhe kulturës shqiptare.
Tiranë, 30 korrik 2014
D Y D R I T A R E
tregim nga Spiro Gjikondi/
Mbreme drita qendroi e ndezur deri vone. Minutat dhe oret kalonin duke lene prapa dicka te pakuptueshme,dicka qe fshihej ne te gjitha paisjet e dhomes sone ne konvikt. Cdo gje ishte indiferente: dollapet, komodinat, tavolina, karriket, varesja e rrobave, radiua, tingujt e nuzikes, bile, edhe zeri i spikereve… Te gjitha. E vetmja gje qe e kuptonim dhe e degjonim mire ishte sinjali i ores. E degjonim dhe e ndjenim se dicka ikte per te mos u kthyer me. Megjithate sinjali i ores perseritej pas cdo intervali; mbas nje ore, mbas gjysem… Pra perseritej edhe pse ne nje forme tjeter, me nje tingellimj te ri… Dhe kjo sikur e shperndante ate qetesi qe endej aty ketu.
– kjo nate me duket shume e gjate,- tha ladi sikur te fliste me vete.
– Po,- thashe une ne menyre evazive,- shume e gjate….
Ai ishte ngritur nga krevati dhe ishte afruar prane dritares. Dukej se shikonte jashte. Po cfare shikonte? Ne ate ore rruga dhe sheshi perpara godines ishin bosh. Asnjeri nuk kalonte. Une kisha ndezur nje cigare.
– Tani do te doja te gdhihej,- tha perseri Ladi pa e kthyer koken nga une.
Vertet. Do te ishte mire te gdhihej. Mengjesi eshte i bukur. Sa zgjohemi nga gjumi hedhim syte nga dritarja dhe ndeshim ne kaltersine e qiellit. Zogjte vijne dhe ndalojne ne ballkonin tone. Ne e degjojme kengen e tyre me endje. Na pelqen. Na pelqen ashtu sic na pelqejne zerat e femijeve kur kalojne rrugev per ne shkolle. Na pelqen ashtu si cdo gje e gjalle, si cdo gje gazmore, si cdo gje e fresket…
Por mbreme cdo gje kishte nje pamje tjeter. Te gjitha sendet kishin mbeshtetur koken pas murit dhe dukej sikur po mendonin. Po cfare bluanin ashtu ne heshtje/ Mos valle persiper tyre ishte shperndare nje perde e holle enderimtare? Nuk e di… Por c’mund te mendojne valle gjerat pa shpirt, sendet pa goje? Me se flasin? Cila eshte gjuha e tyre? Une i shikoja te gjitha me radhe dhe me dukeshin si te ngrira. Ja, rafti i librave, canta, hekuri i rrobave, tabllote neper mure…
***
Perballe meje eshte nje peisazh bregdetar. Mua gjithmone me ka pelqyer deti. Por tablloja nuk ka asgje te vecante:- disa taraca, pak shtepi, nje cope fushe, nje lume i vogel qe gjarperon permes saj e qe derdhet ne det. Une e njoh piktorin. Kur ai punonte kete tabllo, ishim bashke. Jemi lare ne det. Ai ishte me i madh se une dhe mbante gjithmone nje kapele dielli. Dosjen dhe valixhen e tij te vogel nuk e ndante asnjehere nga vetja. Gjithmone ulej aty ketu dhe fiksonte ne kuadratet e bardha ndonje pjese te peisazhit bregdetar.
Qe ahere nuk e kam takuar me. Disa dite mbasi iku ai, mbeta vetem. Ahere lahesha, shetisja buze detit, lexoja i shtrire mbi rere ose degjoja radion. Per fat e kisha mere me vete tranzistorin. Pa te me siguri qe do te isha merzitur…
Por jo, jo. Mbas kater ditesh erdhi nje grup gjimnazistesh. Ne cdo fshat te bregdetit ishin hapur disa pika pushimi. Ata do te qendronin aty dy jave.
Megjithate une s’kisha se si afrohesha me ta. As me njihnin, as i njihja. Vetem se i shikoja kur mbushnin bregun dhe kur laheshin. Ato dite plazhi u gjallerua. Dukej sikur dicka e re kishte ndodhur. I degjoja si flisnin me ze te larte, si qeshnin, si shaheshin me shaka dhe buzeqshja me vete. Pastaj ata vraponin duke ndjekur pas njeri tjetrin. Qeshnin me te madhe sidomos kur lagnin vajzat. Ato ngriheshin nga rera dhe vraponin per t’iu larguar ketyre ngacmimeve. Vraponin dhe me kalonin prane. Hija e tyre reshqiste per nje cast siper meje. Pastaj serish ktheheshin dhe serish largoheshin. Une mbetesha perseri i vetem. Ahere degjoja muzike.
Nje dite dy prej tyre erdhen dhe ndaluan para meje. Me shikuan per nje cast sikur te donin te me pyesnin per dicka. Njera ishte veshur me nje kostum banje me lule te verdha e te gjelbra. Tjetra kishte veshur nje fustan ngjyre roze.. Ajo me fustan roze qendronte me mbrapa. Kishte nje pamje te qete e pak melankolike. Ishte me e ndrojtur. Tjetra ishte me e gjalle.
– A mund te ulemi ketu prane dhe te degjojme muzike?- pyeti ajo me kostum banje.
Une pranova me kenaqesi dhe dhe ato u ulen. Ndrojtja e tyre zgjati vetem per disa caste, pastaj ajo me kostum banje filloi te fliste lirshem.
– Mua me pelqen shume muzika,- tha ajo. A mund ta hapim me teper volumin?
– E pse jo?- thashe une.- Baterite i ka te reja dhe mer shume mire.
Ajo e ngriti volumin dhe filloi te mbante ritmin duke rrhur gjurin me shuplaken e saj te vogel.
– Mua me quajne Irena dshed me pelqen shume mujzika,- perseriti vajza me kostum banje. Pastaj shtoi:- Kurse shoqja ime quhet Aneta.
Me pelqeu prezantimi i saj.
– Mua me quajne Koci,- thashe une me buzeqeshje.
Qe ate dite ato vinin shpesh tek une. U flisja per gjera te ndryshme dhe me flisnin per jeten e tyre shkollore.
Megjithate Aneta qendronte gjithmone e heshtur. Fliste shume rralle. Nuk lahej asnjehere ne det. Mua me bente pershtypje nje gje e tille, por nuk guxoja ta pyesja.
Kur u ndodha nje dite vetem me Irenen, ajo me tha:
– Ajo gjithmone keshtu ri. Vetem me mua shoqerohet. Por eshte vajze e mire. Vetem se ka prinder shume te eger. Babait te saj nuk i qesh buza asnjehere. Nuk deshen tya linin te vinte me ne, megjithse ka edhe te vellane ketu.
– Po perse nuk deshen ta linin?- e pyeta.
– Prinderit e saj kujdesen shume per te.
– Te gjithe prinderit kujdesen per femijet e tyre.
– Ndoshta jo ne kete menyre,- tha Irena. Ate nuk e sheh te dale njehere xhiro ose te shkoje me shoqet ne kinema. Nuk e lene.
– Sa e cuditshme!- thashe une.
– E pabesushme,- tha Irena.
– Po Aneta si reagon?- pyeta une.
– E c’mund te beje ajo?
– Mos valle ka frike?
– Frike?
– Po.
– Jo.ndoshta ka ndrojtje.
– Ndrojtje?!
– Po, po. Ndrojtje.
– Mundet… – thashe une.- Por, sidoqofte edhe ndrojtja ka nje fare kufiri. Kur njeriut i shkelet vetvetja, kur dikush tjeter te shkel personalitetin tend, nuk mund te durosh ne heshtje.
– Ti ke te drejte, – tha irena.- Po c’mund te besh?!… Aneta e ka te veshtire te ngrihet kunder prinderve te saj. Ka nje karakter te perulur.
– Po ju… Po i vallai i saj…?!
Irena nuk diti si te pergjigjej. Ajo e ndryshoi stacionin e radios dhe filloi te fliste per dicka tjeter.
***
Ladi vazhdonte te veshtronte nga dritarja. Kishte futur duart ne xhepa. Fishkellente nje melodi te lehte.
– Dali?- tha ai dhe u kthye nga une.
– Ku? – e pyeta.
– Ne rruge.
– Eshte vone.
– Tashti eshte shume bukur.
– rruget jane te shkreta.
– E megjithate eshte bukur. ketu nuk me rrihet me. Nuk e di se c’kam. As ti nuk je ne forme. Ka me se nje ore qe ja ke mberthyer swyte asaj tabllose se keqe dhe nuk e di c’po vertit neper mend.
– Asgje,- thashe une.
– E pamundur. Hajde dalim!
– Jo.
– Ti je i cuditshem.
– Edhe ti.
– Ndoshta… Vetem sonte… Ka raste…
– Nuk kam gjume.
– Jo vetem ne.
– Kush tjeter?
– Ne godinen perballe eshte nje drite e ndezur.
– Ne c’kat?
– Ne te dytin… Dritarja e katert nga e majta…
` – Po.
– Leta, Miriana dhe Bina.
– Bina eshte ajo e shkurtra.
– Po.
– Bina duhet te jete shkurtim i emrit te saj.
– E quajne Albina.
– Ajo eshte e mire.
– edhe Miriana eshte e mire.
– Kam vene re se ato e fikin driten gjithmone pas nesh. Me sa duket e bejne me qellim.
– Jane prapa perdeve.
– Duken?
– Po. Kane nje ore qe po qendrojne aty.
– Pranvera…- thashe une.
– Pranvera ka ardhur per te gjithe.
– Edhe per ty.
– Mundet… Ta hap dritaren?
– Jo.
`- Jam i sigurte se edhe ato do ta hapin.
– Nuk eshte mire. Nata eshte akoma e fresket…
– Ke te drejte.
Per here te pare Ladi kerkoi nje cigare. Une nuk fola me. Mbeshteta koken ne jastek dhe vendosa te flija. Ishte e pamundur. Gjumi nuk me zinte. Ladit nuk i thashe se sa here dal ne rruge Albina hap dritaren dhe qendron aty per disa caste… Ndoshta Ladi e dashuronte ate. Kushedi… Ka disa dite qe nuk eshte i qete. Flet fjale pa kuptim. Nuk i pelqen te loze shah dhe nuk lexon me si me pare.
– Mos je dashuruar ?- i them une.
– Ai nuk pergjigjet. Qesh ne nje menyre te cuditshme. Ngre taketuken e cigereve dhe behet gati ta perplase ne dysheme.
– Mos! – i them une.
– Me shkrep nganjehere qe ta thyej,- thote ai.
– Anarshist…
– Vetem tashti qe…
Qeshim te dy.
– Nuk e ka fajin taketukja e cigareve,- thote ai mbas pak.
Ndoshta. Ashtu si tablloja ne mur perballe krevatit tim.Megjithate ajo me ngacmon shpesh here. Flet me heshtjen e saj…. Me sjell ndermend… Me kujton…
***
Ate mbremje kishim dale me Aneten. Ishte mbremja e pare, dhe e fundit. Shetisnim buze detit. Aneta kishte hequr shapkat dhe ecte zbathur. Frynte nje puhize e lehte. Feshferinte fustani i saj roze. Valet shushurinin. Perplaseshin pas zajeve dhe kembeve te saj. I kisha zili valet. Hena, si nje ciklopi, na shikonte qe lart. rezet e saj reflektonin mbi uje.
– Aneta…!
Ajo nuk e ktheu koken. Degjonte shushurimen e valeve. Deti here afrohej, here largohej. Mbremje bregdetare.
– Perse ri gjithmone e heshtur
Ajo perseri nuk foli. Une perserita pyetjen.
– Dua… Me pelqen… Nuk mundem…
– Cfare?
– Asgje.
– Sot ishte dite e bukur. Deti ishte i ngrohte.
– Edhe neser do te jete dite e bukur.
– Nje re po i afrohet henes.
Hena u fsheh. Nje perde e erret na mbuloi per nje cast. Nuk e shihja portretin e saj. Ujet reshqiste mbi zaje. Rera akoma nuk ishte ftohur. Disa hapa u degjuan pas nesh. Te dy kthyem koken. Hieja e tij azfrohej me te shpejte.. Ndaloi disa hapa me tej.
– Aneta! -thirri ai.
Aneta u rrenqeth. Edhe une. E njoha nga zeri. ishte vellai i saj.
– Aneta!- thirri perseri me ze te prere.
Ajo u shkeput nga une.. Shkoi drejt tij. U larguan.
Hena akoma nuk kishte dale. Reja levizte ngadale. Kisha mbetur vetem. Valet peshperisnin. Me dukej se asgje nuk kishte ndodhur. Me dukej vetja si ne enderr. Doja qe ajo enderr te mos mbaronte kurre. Kisha degjuar se mbremjet bregdetare jane te magjishme…. Sirena…
Te nesermen prita. Kisha dale buze detit qe ne mengjes heret. Deti i bardhe. Bunace. Gjimnazistet erdhen me zhurme. Ngacmonin njeri tjetrin. U xhveshen dhe filluan te laheshin. Dite e bukur.
Irena, si cdo dite, erdhi prape.
– Te degjoj nje cike muzike?- pyeti ajo.
– Pse jo…- thashe une.
U ul. Dicka zhgaraviste mbi rere. Nje fytyre vajze.
– A nuk i ngjan Anetes?- me pyeti mua.
– Po, – thashe une.- Pra, ajo nuk ka ikur?
– Iku.
– Vetem?
– Bashke me vellane e saj.Iken sot ne mengjes me nje makine te rastit. Kishin babane semure. I lajmeruan mbreme me telefon.
– E di…
– Te pelqen kjo melodi me kitare?- pyeti Irena.
– Jo,- i thashe.
– As mua, -tha ajo.- Me pelqejne ritmet e gezuara.
Bregu ishte i zhurmshem.
Aneta…
***
Ladi hapi dritaren. Doli ne ballkon. Une u ktheva andej dhe e pashe per nje cast.. Qesha lehte me vete dhe me ate. I hoqa syte nga tablloja. Kushedi se c’ka dashur te jape autori me te. Ne fund te fundit ai eshte nje peisazh bregdetar i varur ne mur dhe asgje tjeter. Peisazh i qete. Bregdet… Nje kujtim…
– Mbremje e bukur,- tha ladi
U cova edhe une.
Poshte dritares sone eshte nje mimoze. Ajo eshte e mbushur me lule. Ndjeva eren e saj. Ishte fresk dhe hodha xhaketen kraheve.
– AQto jane akoma zgjuar, – thashe une.
– Po.
– Ajo ne te majte eshte Albina.
– Mua me pelqen Miriana,- tha ladi dhe nuk i hoqi syte nga dritarja perballe.
Ndjeva nje fare kenaqesie. Une nuk kisha guxuar ti flisja me pare per nje gje te tille.. Ladi eshte i cilter. Me pelqen tipi i tij.
– A nuk eshte gjynah qe te flesh ne nje nate te ketille kaq te bukur?
– Eshte e domosdoshme… Riperteritje…
U degjua nje e kercitur dhe dritarja perballe u hap.
—–
17 shtator 1972
POETI
Tregim nga Roland Gjoza/ New York/
Ai ishte nje djalosh i hajthem, qe priti me teper se gjysme ore dhe iku. Ernesti nuk priste me, sepse nuk kishte kohe te merrej me lunatiket e parnasit, ca fantazma qe ishin shtuar shume kohet e fundit. Te Kafja e Madhe shkoi me pajton. E pa serish perskithtasi ate djaloshin e hajthem, qe s’kishte asgje te vecante, pervec syve qe i digjeshin si ne ethe. Kishte nje vuajtje te thelle ne ata sy. Sikur i luteshin; A mund te vij? Ku? Kam nje sekret per ju. C’sekret? Jo prej andej, pra prej parnasit, po prej ketej, nga rruga.
Piu puron e zakonshme, surbi kafene e trashe te ziere ne prush te ri mbi banak, te pergatitur prej vete usta Rrokut qe s’ia hiqte syte, kthehu dy tri hurba vere kallmeti, nga ajo qe pinte at Fishta dhe mbylli syte. Ja, pra, asgje e re. As ne rrethet intelektuale, as ne plumbnajen e kohes qe po i vriste mushkerite e muzave, as ne bordelet e vogla ku gjallonin po ato trupa tashme te zdraluna prej perseritjeve te po atij pasioni vulgar. Cingijet qe vinin prej azise ishin me te molisuna prej epshit, me te nxehta ne shtrat. Ajo e mbremshmja qe ai e lakmoi prej tundjes se epshte te kurmit, vecan te vitheve mershore, vijes perpara qe gati zbulohej me nje rreqethje lektisese e me nje dhimbje te embel, i kishte lene nje mbrese te paharrueshme. Jo, sonte s’do te shkonte me te, ishte e rrezikshme, s’donte te vuante sepse ai binte shpejt ne dashuri dhe bente marrina.
Djaloshi s’po ia ndante syte. C’hiqte me keta rioshe te dalldisur pas bordelos se fjaleve, a kishte rene ky djalosh me ndonje nga ato ezmerkat qe kundermonin prej ererave trullosese, s’kish dyshim qe jo, prej lekures se zbehte dhe atij trishtimi si per here te pare. Trishtim poeti. Po ishte merzitur me keta poetet e rinj qe donin te dilnin nga labirinti i tyre si minotauri dhe mund te benin gjemen; mund ta hanin ate vete. Kishte tre numra rresht qe botonte nje Bodler te ri, qe s’i shqitej nga gjaku, aq shume e kishte turbulluar me vrullin e tij djaloshar pa nje cen. E kishte perpire qe ne leximin e pare dhe si me nje leter kopjativ, ai ia kishte perthithur me gjithsej shijen. E kishte lene pa mend dhe s’po gjente menyren se si ta sikteriste, prandaj e botoi tre here radhazi qe t’i merzitej, po sa here e conte mendjen tek ai ndjente nje tronditje gati si nje fatkeqesi. Vijne papritur si hordhite barbare dhe te rroposin per nje cast, mirefilli ndjen se te ka kaluar koha. O zot, ose duhet te vuajme prej vrasjeve te talenteve, ose duhet te poshterohemi me nje buzeqeshje triumfi per ta e t’u japim doren.
Djaloshi ishte fare afer dhe ai kthehu kryet plotesisht nga ai. I tha me sy; C’kerkoni, djalosh?
Zotni Koliqi, nisem per Puke e kushedi kur vij..ju lashe mbi tavoline nje poezi..i vetmi ngushellim per atje eshte nje gisht leter..
U kthye dhe iku si i ndjekur pa thene asgje tjeter. Mungoi ajo tirada kinse e dale prej zemre e mbushur me urime e pershendetje zemre. Ky djalosh kishte vetbesim gjer ne cinteresim per veten. Ishte i llojit sakrifikues. E shpetoi prej nje ftese kortezie; Doni dicka me pi, djalosh? Pra, ai i kishte hedhur dorashken. U terbua, i erdhi ta ndiqte dhe t’i terhiqte veshin per kryelartesine qe kishte treguar, por e permbajti veten, madje qeshi me kete parodi qe e shpiku prej vetevetes nga frika, vetem nga frika. Vec kur te degjonte edhe ne zerin burreror dhe lajkatues te Rrokut, britmen e majekrahut; erdhen barbaret! Se keshtu vijne keta te rinjte e zbehte, qe te sillen rrotull ngaqe ta kane nevojen e, kur i permbushin qellimet, bajne mahi per ty neper kafene e klube.
Mori serish pajtonin dhe shkoi te Shiltet e Stambollit, te hante pacen e Koles dhe te shikonte e te ndezullohej prej harese, sic bente cdo mengjes, keto kohet e fundit, cingijen me syte si bajame, Xhilanen xhind me krela gjer te thembra e kembes, me mishin pothuajse cullak, te zeshket e me vija te rrumbullta epshi qe te zinin frymen. Me te s’kish rene ende ne shtrat, se i druhej renies ne dashuri, e kishte kete dobesi, binte ne dashuri dhe bente marrina; pinte, i linte punet, edhe ato krejt te domosdoshmet, e ia mbathte ne arrati, pa lene kurrfare njoftimi. Fishta e perkrahte, madje i thoshte me buzagazin e tij shkelqyes; ia shkule puplat prej trupit si gjeli i zi i Llesh Kabetes? Me nje fjale, a e shkaterrove, a e hoqe merakun?
Ne redaksi shkoi ne mesdite, pasi i kishte bere te gjitha ritualet, u ul ne kolltukun rrotullues prej lekure te kuqe te erret dhe, kur pa nje poezi perpara, gjysme te hapur, iu kujtua djaloshi i zbehte. Pati nje grime frike, nje si medyshje e pakenaqesi, nuk i donte me befasite, tani qe pothuajse qe i ngopur me gjerat, po pikerisht ato fjalet e tij aq mekanike, kinse pa peshe e qe fshihnin nje te keqe, se do te nisej per Puke, e bene qe te zgjaste duart e te hapte fletet.
David, thirri, hiqe profesorin e latinishtes prej faqes letrare, fut ket poezi..
Ne mbremje nuk luajti brixh. Po pikerisht ate mbremje, kur fare s’i shkonte neper mend, Xhilana i premtoi se do t’i shkonte ne dhome, ne mesnate. Ai djalosh i kishte sjelle fat. Po i ecte. Kur perfytyroi kurmin e saj aq hamgjites, i lakmuar prej te gjitheve, edhe prej atyre qe iu dhimbseshin fort paret, erdhi menjehere ne qejf. I brodhi te gjitha vrimat e qytetit, takoi plot te njohur e miq, po ishte si ne ethe dhe aspak i qarte, sic i ndodhte pothuajse gjithmone.
Prej kah i vinte? Poezia. Ai djalosh e kishte tronditur, por krejt ndryshe, jo me cmire te fshehte, por me keqardhje. Ishte nje nevoje e brendshme per ta marre ne mbrojtje. Ishte njekohesisht nje kapitullim i pranuar me gaz, nje mundje pa u ndeshur, sepse s’kishte rivalitet. Zakonisht kur na mundin pa lene asnje grime dyshimi, eshte nje ndjenje nenshtrimi qe na kthen ne sherbyes te zellshem. Edhe pse jemi poshteruar boterisht brenda vetes, pa e shpallur, duke e ndrydhur e trysur thelle, sepse vetem keshtu mund te ruajme qetesine e jashtme.
Nuk i ngjante askujt ai djalosh, as Bodlerit, as Rembose, as Karducit, as Leopardit, po as shpures se tij, po ta merrte vesh Fishta, ne qofte se do ta lexonte, nuk do te tregohej entuziast, se tek ai djalosh kishte shume sarkazem e ironi per idhujtarin. Ai djalosh kishte dhuntine e nje moderniteti qe s’vjen prej ndikimeve po eshte thjesht prodhim i pavetedijshem i fares se vet. Ai pothuajse vinte nga rruga, prej pamjeve te vrazhdta te saj, prej vulgaritetit te bujshem, por qe kishte tharmin e vet impresionues. Mundohej ta hiqte nga trute dhe piu pa mase sepse te tjere po vinin. Ata ishin te porta. Sot, neser, ai do te hynte.
Kur piu goten e trete te veres, nxorri nje pusulle dhe shkroi; Ju lutem me e pase kujdes Migjenin, se asht nji talent i respektueshem.. Ia nisi menjehere nenprefektit te Pukes. Ishin gjeste qe ai i bente jo rralle. Por me fort kur ndjehej i nenshtruar, por kurre kete dobesi s’ia pohoi vetes.
Pas nje muaj po ai djalosh e kerkonte me sy te Kafja e Madhe, tashme i harruar plotesisht. Kush eshte ky?
Nuk po me njifni zotni Koliqi? Erdha t’ju falenderoj per fjalet e mira. Me emeruan drejtor.
Kaq?
Marr ma teper, qeshi djaloshi. Por nuk i tha kurrgje per poezite dhe skicat qe gazeta po ia botonte rregullisht.
Do t’uleni?
Jo, ju faleminderit..tash nisem per Greqi..arsyena shendetesore.. dhe i zgjajti doren.
Atehere pac shendet, i tha Koliqi dhe i shterngoi doren, por..sa u be gati ta pyeste per doren qe iu duk shume e nxehte, nderroi mendje, sepse nuk mund te poshterohej serish prej ketij djaloshi kaq delikat.
Dhe perseri e harroi. Vec njehere iu kujtua pas nje darke me miq, kur mbeti vetem dhe ishte ne forme per te shkruar. Po sapo hodhi vargun e pare e kapi veten krejt bosh dhe kjo ndodhi krejt papritmas, frymezimi qe i kish ardhur si shkulm iu be fir ne cast. Perse ndodhi? Ende kishte neper kujtese nje proze te migjenit per nje malesor me breke legjendare qe pershkon malet me nje thes me miser mbi shpine.. breke legjendare.. misri.. nje rreqethje, nje oh prej tmerrit dhe pena i ngeci dhe nuk shkoi me tej. Nje kokerr miser i kerciti dhe atij ne leter.. nje kokerr miser i verdhe qe leshoi nje vezullim te holle prej floriri.. dhe ishin ato dite kur malesore te veriut, prej ujes, hanin qershi, se qerdhite ishin ba me bollek ate vit..se s’kishte miser.. s’kishte buke me hanger..dhe ajo malesorja me barkun te goja qe prej ujes se perbindeshme i lutet plakes t’i kepus qershi.. e ai kishte pare dhe s’e njihte mjerimin. Po edhe poeti nji aristokrat ishte.. dukej prej bojes dhe kostumeve qe vishte.. po sa tronditese! Po aspak e bukur. Po cfare te ishte? Dhe i shkrepi qe ta merrte nje nate te cingijet, te ajo Xhilana me cica te medha e me thithka si gonxhe stambolli, ta shifte tu u zhigate ne epshe dalldisese, se ia ndjente mishi qe ai djale i hajthem s’kishte provue gja.
E pa dhe nja dy here te tjera, i buzeqeshi lehte, po nuk qendroi t’i jepte doren. E zinte nje ngutje dhe nje deshire per t’iu larguar.
Nje dite pyeti Davidin, redaktorin dhe faqosesin, nje inventar levizes i te gjitha imtesive qe lidheshin me te gerbulurit e parnasit.
S’na ka sjelle me ai djaloshi, David..ai.. Migjeni..
Ashte ne Itali, vuen prej tuberkulozit, zotni..
Ashtu? Sa keq.. Dhe une s’e kam patur mendjen me e pyet..Shkruaji nje leter si redaksi dhe kerkoji ndonje shkrim..
Ju ban pershtypje ai, zotni Koliqi?
Po, me ban pershtypje.. po ju?
Bah, vargje te lira, jo s’e s’kane mendim, po mezi kaperdihen..
Ti di shijet, David, po poezia e mire ashte e mire, me varg te lire a me varg klasik te rregullt, me rime e me.. shkruaji ate letren..
Siurdhenon, zotni Koliqi..tash menjehere..
Mos harro te permendesh dhe emrin tim..
Natyrisht, zoti Koliqi..
Kaluan muaj dhe serish Koliqi u kujtua per Migjenin. E pyeti Davidin per te;
Nuk ka sjelle ndonje shkrim Migjeni.. kemi nevoje per ndonje shkrim prej tij..
Nuk e moret vesh, zoteri Koliqi.. ai vdiq!
Jo, s’di asgje!
Paska vdeke ne vere.. Tash dy muej perpara.. I gjori, fare i ri..
Ne s’e dhame vdekjen e tij?
Jo.
Po pse?
Lajmi erdhi me vonese. Ndonje njoftim aty ketu..
Jepe lajmin.. te zgjeruem..
Ka dy muaj, zoteri.. dy muaj.. Epo i ri ishte..di dhe dicka tjeter..
Kishte nje liber ne shtyp, po ia censuroi mbreti..atje ka mbet, te Gutenbergu..
Ja, mbaroi dhe kjo marredhenie, me nje harrese. Dhe ai djalosh s’do t’i dilte me perpara me ato sy qe i digjeshin prej etheve, me ato duar te nxehta, me ate zbehtesi dhe asaj ndjenje te cuditshme per afrim, por qe ai s’e kishte afruar kurre. Dhe e shikonte krejt cullak para Xhihanes, asaj xhideje orienti, ashtu te dobet, me brinje qe i duken duke marre fryme me veshtiresi prej epshit. Ja, qe s’ia dha kete kenaqesi. Po pse, pse? Krejt pavetedije ndodhin shume fenomene te komplikuara brenda misterit te njeriut, por ajo qe te cudit se tepermi eshte gjendja e gabuar qe te kaplon ne rrethana te rendesishme, nje ironi e skajshme ne nje cast sublim, nje tallje ne nje cast sinqeriteti, nje lehtesim per nje vdekje. Ja, kjo e fundit i kishte ndodhur atij duke e tronditur se tepermi. Dhe ishte perforcuar kur Davidi i pat thene se libri i Migjenit ishte censuruar.
Dhe pastaj kishte bere ate gafen, qe ne mes te miqve te perkore, aq klasikegjante, aq te ditur per te mbushur mendjen se poezia e madhe ishte bere, dhe per kete s’kishte kurrfare dyshimi, duke u mjaftuar per shembull vetem me Danten, ai kishte thene ne nje cast pushimi, ne mes te nje qetesie meshe, se poezia e vertete eshte ne shpirterat, qe edhe vete shpirterat s’e dine. Ajo qe vjen, eshte ndryshimi. Ajo qe vjen. Ndoshta dhe ka ardhur po ne bejme sikur s’e veme re se duam te ruajme statukuone. Dhe kishte permendur, per te keqen e tij, Migjenin. Askush s’kishte folur. Pasi e tha kete, Koliqi u ndje serish i lehetesuar. Dhe prandaj e beri qe te hiqte pershtypjen e lehtesismit te meparshem. Dhe ishte cuar dhe, pa thene asnje fjale, kishte ikur.
Pastaj, pas disa vjetesh, kur ndodhej ne Itali, kishte kundershtuar qe eshtrat e Migjent te ktheheshin ne atdhe. Jo tani, jo tani, zoterinj, se do ta quajne komunist..do ta bejne sherbestar..dhe ndersa do te bejne plojen, gjaksine, si kengetar te plojes do te therrasin Migjenin.. Mos, zoterinj..
E kishin pare te varri i tij ne Torre Pelice disa here, krejt vetem, duke vendosur nje tufe lule, ne kembe, me fytyre poshte duke u lutur, me fytyre lart duke u lutur dhe pastaj kishte ikur me te shpejte. E kishin pare edhe kur eshtrat ishin marre dhe ishin derguar ne atdhe, me nje tufe lule qe i linte ne po ate vend dhe lutej pa fjale.
Nju Jork 2014
TË ËNDËRROSH ME SY HAPUR
Nga Misho JUZMESKI/
Plaku u zgjua nga dalldisja e vet dhe hodhi vështrimin përreth me sy të e çakërritur, si një njeri që përgatitet të ballafaqohet me një rrezik të panjohur dhe të papritur. Përveç ndërtesave gjigante, veturave të shumta në lëvizje dhe figurave të kalimtarëve të panjohur, nuk kishte çfarë të shikonte tjetër rreth vetes. Në atë moment lartësitë qiellore shfaqnin të vetmen hapësirë të pakufishme, ku ai mund ta drejtonte lirisht shikimin e tij.
Nga lart, në rënie të lirë në formë spiraleje, fluturoi një fjollë e madhe dëbore. Ajo i ra në majë të hundës dhe menjëherë plaku ndjeu prekjen e saj të ftohtë. Nuk guxoi që ta prekte.
Asnjëherë nuk kisha parë fjolla aq të mëdha dëbore – tha ai me një zë, që nuk mund të dëgjohej as nga kalimtarët më të afërt, të cilët kalonin pranë tij. Asnjëherë nuk më ka shkuar në mend se fjollat e dëborës mund të jenë aq të mëdha.
Fjolla u transformua në një pikë të vogël uji dhe shpejt e mbaroi rrugën e saj jetësore, duke rënë mbi trotuar pranë këmbëve të plakut. Pasi u thith nga pluhuri, prej saj nuk mbeti as një gjurmë, sikur të mos kishte ekzistuar kurrë. Gjithë rruga e saj jetësore në tokë mund të matej me disa pulitje të syrit. Plakut i erdhi shumë keq kur vuri re sa e shkurtër është rruga e jetës së saj.
Edhe pse ishte mot i ftohtë, që po sillte një valë të fortë dëbore, trotuaret ishin mbushur plot me njerëz. Gjithë kalimtarët të linin përshtypjen sikur kishin një punë shumë të rëndësishme dhe urgjente diku larg, në anën tjetër të qytetit. Plaku nuk dinte për ku nxitonin njerëzit, madje as që donte ta dinte, veçanërisht tani, kur nuk e dinte as rrugën e vet të mëtejshme. I çliruar nga çdo lloj interesi për gjithçka që e rrethonte, nxitoi në anën tjetër të rrugës. Që aty zbriti te lokali më i afërt.
Çaji ia lagte grykën, por ngrohtësia që ndjente përbrenda, sikur vinte nga një vend krejtësisht tjetër.
Një ditë do të ndodhë: kthimi im në tokën time të të parëve – me ballin lart dhe me zë solemn, dinte të mburrej para njerëzve. Madje edhe në momentet kur edhe vetë ai besonte shumë pak në një mundësi të tillë.
Gjithnjë fliste për kthimin, sado e gabuar të ishte shprehja e tillë. Në fakt, kjo duhet të ishte vizita e tij e parë në vendin e paraardhësve të tij. Kështu edhe thuhej ngaherë: vajtje, por jo kthim. Megjithatë, ai e shmangte një përshkrim të tillë të gjendjes, në kundërshtim me të gjithë rregullat e gjuhës që fliste dhe çdo logjike të gjykimit njerëzor.
Ndjehem sikur jam i shkulur nga rrënjët e mia, të cilat kanë mbetur larg prej meje. Për sa kohë ato ndodhen në anën e kundërt të botës, në një vend në të cilin asnjëherë nuk kam qenë, kam dëshirë…Jo, u shpreha keq, nuk është vetëm dëshirë. Do të thosha, kjo është nevoja ime për t’u kthyer aty, për t’u bashkuar me rrënjët e mia. Vetëm kështu do të mund të jem i plotë. Disa më thonë se jam i çmendur!
A është çmenduri dëshira njerëzore për të shkuar në vendin e përrallave të gjyshit!?
Bashkëbiseduesi nuk u përpoq t’i përgjigjet. Bënte sikur ishte i zënë me mendimet e veta, ndërsa vështrimi i bridhte nëpër lokalin bosh, sikur donte të kontrollonte nëse mungonte diçka.
Brenda gjithçka ishte në vendin e vet: tavolinat, karriget, sendet e vogla të ndryshme, të cilat ishin varur si zbukurim nëpër mure. Në raftet e rregulluara bukur rreth njëqind shishe të mbushura me pije alkoolike të shumëllojshme i prisnin blerësit. Por ata nuk po vinin të uleshin në karriget e larta pranë banakut, apo përreth ndonjërës prej tavolinave. Me kalimin e viteve vizitorët në lokalin e Kris Paskos bëheshin më të pakët në numër dhe më të rrallë. Kishte ditë kur numëroheshin me gishtat e njërës dorë. Mes tyre mysafiri më i rregullt dhe më i dëshiruar ishte Stiv Kuzmani. Pronari i lokalit kishte të paktën kujt t’i tregonte rrëfimin e tij të hidhur.
Vizitorët e vjetër e braktisën qytetin: disa ikën në vende të tjera, shumë prej tyre u transferuan në varreza…Të rinjtë nuk janë mësuar me të tilla lokale të kohës së gjyshërve dhe gjysheve të tyre. Këtu duhet të ndryshohen shumë gjëra, duke filluar nga unë… Por unë jam tepër i prapambetur dhe plak për ndryshime të mëdha në jetë. Do ta shes gjithë pronën time dhe do të iki në ndonjë vend më të qetë. Tashmë kam disa oferta të mira. Më duhet vetëm guxim akoma më i madh dhe… Po ti Stiv? A vendose përfundimisht të nisesh për në tokën tënde të të parëve?
Stiv Kuzmani mezi priste që në bisedë të konsumuohej tema e tij e preferuar.
E sheh? – tha ai dhe nga xhepi i brendshëm i palltos nxori një copë letër. – Kjo do të më rikthejë në tokën e vjetër.
Sytë e Kris Paskos u njomën, dukej gati për të qarë.
Stiv, vërtet të kam zili. Jo për shkak të shpirtligësisë ose ndonjë ndjenje tjetër, por sidoqoftë zili është.
Kthimi në vendin e vjetër duhet të përbëjë një kënaqësi të veçantë e mjaft të bukur… E parandjej!
Toka e përrallave të gjyshit është vendi më i bukur në botë – tha Stivi nxitimthi.
Në lokalin e Kris Paskos mbretëroi një heshtje e pakëndshme. I gjithë ambjenti dhe të gjitha sendet në të, sikur prisnin mundimshëm ndonjë ngjarje. Brenda nuk ndodhte asgjë. Këtu ishin vetëm dy pleqtë, miq prej kohësh, që nuk kishin çfarë të thoshin tjetër.
I zoti ndjeu për detyrë ta thyejë heshtjen dhe kështu ta largojë mërzitjen. Duke mos ditur si ta bëjë këtë, u kap pas zgjidhjes së provuar prej kohësh.
A të kujtohet kur për herë të parë vendose për të bërë një hap të tillë?
Stivi e pranoi ftesën. Vazhdoi me rrëfimin e tij, tani shumë më ngadalë e me zë më të qetë.
Kur të kthesh kokën mbrapa dhe të vështrosh në të kaluarën, nuk mund të besosh se sa shpejt fluturon koha. Ndërsa para pesëdhjetë vjetësh nuk përfytyroja dot sesi do të kalonte aq shumë kohë dhe nëse do të duroja deri në fund. Mendoj që është shumë e rëndësishme, se në cilën anë të gjysmës së shekullit do të gjëndesh. Në fillim mezi pret që të kalojë sa më shpejt koha, kurse në fund trishtohesh për atë që kaloi, për të mos u kthyer më. Veçanërisht kur mendon se nuk ke për të patur edhe një tjetër mundësi të tillë, që të jetosh edhe gjysmë shekulli. Kjo është më e trishtueshmja!
Çfarë ndodhi atëherë para pesëdhjetë vitesh? Asnjëherë nuk më ke rrëfyer për këtë.
Kjo tashmë nuk ishte e vërtetë. Kris Pasko prej vitesh i dëgjonte të njëjtat rrëfime dhe aq mirë i kishte mësuar që në çdo hapje të gojës të Stiv Kuzmanit mund të parashikonte se kur dhe çfarë do të thoshte ai. Megjithatë ia kishte ënda ta dëgjonte dhe asnjëherë nuk e shfaqte mërzitjen. Edhe Stivit i pëlqente të përsëriste të njëjtat rrëfime të vetat. Të dy kënaqeshin me to me të njëjtën ëndje.
Pas varrimit të gjyshit tim u ngjita në tavanin e shtëpisë së tij të vjetër. Aty gjeta një valixhe të vjetër druri, e gjitha e mbuluar me pluhur. E goditur nga përplasjet e shumta nëpër rrugë, me shumë gërvishtje dhe vrima të vogla të panumërta, më dukej shumë e konsumuar dhe mendoja që mund të shkërmoqej edhe me prekjen më të lehtë. U gënjeva! Valixhja vazhdoi të mbijetojë edhe shumë vjet më tej dhe ta shtypë ndërgjegjen time. I re në të!? Po kjo ishte valixhja e drunjtë me të cilën im gjysh kishte ardhur në Amerikë shumë vjet para lindjes sime. Në të kishte sjellë gjithë pasurinë e tij. Prandaj ai kishte një përshkrim të bukur. Dinte të ishte një njeri shumë i çiltër, donte që punëve t’u vinte emrin e tyre të vërtetë. Gjithnjë përsëriste të njëjtën frazë: në valixhen e vjetër nga Maqedonia sollëm vetëm varfërinë tonë dhe morrat. Unë do të shtoja : në valixhe ishin mbyllur malli për vendin e lindjes dhe kujtimet e vrara nga vuajtjet e gjithë…..fisit tonë.
Përsëri filloi heshtja, por për pak kohë. I pushtuar nga ndjenjat, Stiv Kuzman nuk hiqte dorë lehtë nga rrëfimi i tij.
A e di çfarë zbulova në valixhen e drunjtë të gjyshit tim?
Krisi kishte frikë se mos nga forca e ndjenjave të tij do të tregonte ndonjë gjë të panevojshme ose …ofenduese. Heshtja e tij i dha shtysë Stivit të vazhdonte me kujtimet e veta.
Valixhja ishte plot me letra, shumica të zverdhura nga vjetërsia, të shkruara në një gjuhë dhe me shkronja…krejtësisht të panjohura për mua! Me vdekjen e gjyshit tim mbaroi dhe korrespodenca. E marr me mend, letrat nuk vinin, sepse nuk kishte kush t’u përgjigjej. Im at nuk mundi ta ruajë gjuhën e gjyshit dhe të ma transmetojë mua. Me këtë u ndërpre lidhja me vendin e të parëve dhe unë isha i shkëputur nga rrënjët e mia. A mund ta mendosh si ndjehesha gjithë këtë kohë?
Mijëra njerëz nga njëra anë te ana tjetër e qytetit e njihnin tregimin e trishtueshëm të Stiv Kuzmanit dhe të gjithë e ndjenin thellë atë. Kris Pasko nuk përfaqësonte asnjë përjashtim. Prandaj ai tani nuk e mbajti barrën e heshtjes së tij dhe fjalët i dolën vetë:
Pesëdhjetë vjet jeton me mall që të marrësh vesh çfarë fshihet pas shkronjave të panjohura, cilët janë njerëzit që i dërgonin letrat, çfarë ndodhi me pasardhësit e tyre. Jo më pak, të vjen të bësh një shëtitje nëpër rrugicat nëpër të cilat dikur ecte gjyshi yt, ke etje për shijen e ujit të burimeve të kristalta të vendlindjes të gjyshit që e njeh vetëm nga rrëfimet. Dëshiron aq shumë gjëra që gjithnjë mund të përmblidhen vetëm më një emër: kthim në shtëpi.
Stiv Kuzman nuk pipëtiu. E ngjeshi shapkën e thurrur në kokë dhe e shtrëngoi, duke e tërhequr poshtë mbi veshë. Jashtë hasi një pamje krejtësisht ndryshe nga ajo në lokalin e Kris Paskos. Rruga vazhdonte të ishte plot me njerëz që nxitonin në drejtime të ndryshme, duke i shkelur ndërkohë fjollat që binin para këmbëve të tyre. Iu duk e çuditshme që asnjëri nga gjithë ata njerëz nuk u kujtua të hyjë në lokalin e mikut të tij. Brenda ishte aq ngrohtë dhe këndshëm.
Kris Paskoja vazhdoi të rrinte krejtësisht i vetëm, duke pritur vizitorë të rinj. Ishte i përhumbur në ndonjë mendim të thellë dhe për momentin ndihej mirë i vetëm. Pastaj vështrimin e hodhi te pjesa e tavolinës, ku deri para pak rrinte miku i tij. Filloi të qeshë me gjithë zërin e tij, por në një të qeshur të tillë nuk kishte asnjë pikë gëzimi.Ajo më shumë ngjiste me të qarët, sepse nga gryka i buronin vetëm trishtim dhe dhimbje.
Kris Paskoja e mori biletën e avionit nga tavolina dhe shkoi ta vendosë në sirtar pas banakut, në të cilin, me vite mblidhte sendet që harronin mysafirët. Aty kishte çakmakë, çibukë, libra dhe vogëlima të tjera të ndryshme të cilat pronarët asnjëherë nuk u kujtuan t’i kërkojnë.Në një qoshe, njëra mbi tjetrën dhe me vemendjen më të madhe, ishin rradhitur nja dhjetë bileta avioni. U përkitnin viteve të ndryshme dhe të gjitha ishin lëshuar në emrin e Stiv Kuzmanit.
Kalonin orët, ndërsa në bar sikur nuk dëshironte të hynte asnjë njeri tjetër. Kris Paskoja gjithë natën e kaloi krejtësisht i vetëm, duke e dëgjuar radion. Programi ishte i mbushur me disa këngë të trishtueshme, ndërsa, kohë pas kohe, tregonin ç’të reja ndodhnin në botë. Si edhe çdo herë tjetër në lajme flitej për të gjitha fatkeqësitë e mundshme të njerëzve. Më shumë e trishtoi lajmi i fundit: në një rrugë të ngushtë në anën tjetër të qytetit ishte gjetur një kufomë e një plaku të panjohur. Kishte ngrirë në rrugë, ndërsa po shkonte në shtëpinë e vet.
Përktheu nga origjinali: Foto Nikolla
P.s
Autori, Misho Juzmeski, është mjaft i njohur në rrethet letrare të Maqedonise, pasi jo vetëm shkruan, por ai ia ka dedikuar punën e tij Kulturës 365 ditë, këtë motivacion kanë synimet e tij afatgjata në një zyrë turistike në qendrën historike të qytetit të Ohrit, që është nën kujdesin e Unesko-s, duke treguar edhe një herë se ky sektor i trashëgimisë së një populli, është pasaporta më e mirë për ta bërë të njohur në Ballkan e në Europë, për ta njohur njëri-tjetrin, meqë historia na ka vënë pranë me kufij.
- « Previous Page
- 1
- …
- 11
- 12
- 13
- 14
- 15
- …
- 19
- Next Page »