Kur pushteti e kthen kaosin në spektakël dhe frikën në instrument sundimi.
Një reflektim mbi «Katovicën e Re» të Arian Galdinit, tiraninë e frikës dhe fitoren e lirisë.
Nga Kolec Ndoja
Në Romën e lashtë, perandori nuk kishte nevojë me luftue në arenë. Ai qëndronte mbi të, i rrethuem prej pushtetit, rojeve dhe turmës, ndërsa gladiatorët përballeshin me njëri-tjetrin për jetë a vdekje. Spektakli kishte një regjisor, një skenar dhe një përfundim që sundimtari besonte se e kontrollonte.
Perandori nuk kishte nevojë me e fitue betejën. I mjaftonte me vendosë se kush do të hynte në arenë, kundër kujt do të luftonte dhe çfarë do të quhej fitore.
Kjo asht alegoria e një prej formave ma të rrezikshme të pushtetit: sundimi jo vetëm përmes forcës, por përmes kontrollit të alternativës dhe administrimit të frikës.
Shkrimi «Katovica e Re» i Arian Galdinit na sjell pikërisht përballë këtij rreziku. Ai na paralajmëron se një sistem politik mund të mbijetojë edhe kur qytetarët kërkojnë ndryshimin, nëse arrin me kontrollue se cilat alternativa shihen, dëgjohen dhe pranohen si të mundshme.
Por unë besoj se ky paralajmërim na fton me shkue edhe ma larg.
Sepse ekziston një shkallë tjetër e manipulimit: kur sundimtari nuk mjaftohet me kontrollue alternativat, por përpiqet me e kthye vetë kaosin shoqnor në provën e domosdoshmërisë së pushtetit të tij.
I. Perandori që ka nevojë për ferrin
Në politikë, një sundimtar mund ta humbasë besimin e qytetarëve dhe prapëseprapë me mbijetue. Mjafton me i bindë se, sado i keq të jetë ai, gjithçka që vjen mbas tij do të jetë edhe ma e keqe.
Kjo asht logjika e pushtetit që nuk kërkon ma me u gjykue për atë që ka ba, por për atë që pretendon se i ka shpëtue vendit.
Kur institucionet dobësohen, kur korrupsioni gërryen besimin, kur qytetarët humbasin shpresën dhe zemërimi shpërthen në rrugë, sundimtari mund të përpiqet me e kthye çdo krizë në argument për mbijetesën e vet.
Ai nuk pyet ma: A kam qeverisë drejt?
Ai pyet: A e shihni çfarë mund të ndodhë pa mue?
Dhe kështu, edhe kur shoqnia digjet prej krizave të veta, ai që mban përgjegjësinë e qeverisjes vazhdon me u paraqitë si zjarrfikësi i vetëm.
Por ai që ka nevojë për ferrin për me u dukë si shpëtimtar, nuk mund ta ndërtojë parajsën e qytetarëve.
Kjo nuk do të thotë se çdo trazirë asht organizue prej pushtetit. Do të thotë se pushteti mund ta shfrytëzojë politikisht një krizë edhe pa qenë domosdoshmërisht autori i saj.
Për qytetarin, dallimi asht jetik. Sepse përgjegjësia për qeverisjen, përgjegjësia për dhunën dhe përfitimi politik prej dhunës nuk janë gjithmonë e njëjta gjë.
II. Parada e maskave
Në arenën e politikës moderne, nuk dalin vetëm gladiatorët.
Dalëngadalë shfaqet një paradë figurash: fanatikë që kërkojnë përplasje, kriminelë që shohin mundësi në rrëmujë, oportunistë që tregtojnë zemërimin, propagandistë që e ushqejnë frikën dhe interesa të ndryshme që përpiqen me përfitue prej dobësisë së shtetit.
Në raste të caktueme mund të veprojnë edhe rrjete ndikimi të jashtëm. Por pikërisht këtu kërkohet kthjelltësi: kombësia, feja apo prejardhja e një njeriu nuk përbajnë provë për veprimtarinë e tij.
Rreziku nuk qëndron te një popull apo besim i caktuem. Qëndron te kushdo që e përdor dhunën, manipulimin ose varësinë për me cenu sovranitetin e qytetarëve.
Në këtë paradë, secili mund të ketë motivin e vet. Por spektakli mund t’i shërbejë një përfundimi të vetëm: qytetari, i lodhun dhe i frikësuem, të mos kërkojë ma drejtësi, por vetëm një dorë të fortë.
E pikërisht aty fillon triumfi i tiranisë.
Sepse tirania nuk fiton vetëm kur ia merr popullit lirinë. Ajo triumfon kur e bind popullin se liria asht ma e rrezikshme se nënshtrimi.
III. Makiaveli, Makbethi dhe frika e humbjes së fronit
Makiaveli na kujton marrëdhënien e vështirë ndërmjet pushtetit, frikës dhe moralit politik. Makbethi i Shekspirit na zbulon tragjedinë e njeriut që, mbasi e ka fitue kurorën, nuk gjen ma qetësi prej frikës se mos e humbet.
Të dyja figurat na ndihmojnë me kuptue një paradoks të pushtetit: sa ma shumë që sundimtari e lidh fatin e shtetit me fatin e vet, aq ma shumë fillon me e pa çdo alternativë si kërcënim ekzistencial.
Ai nuk kërkon thjesht me fitue zgjedhjet.
Kërkon që qytetarët të mos munden as me e përfytyrue një të ardhme pa të.
Në Shqipninë e sotme, Edi Rama duhet të gjykohet për përgjegjësinë e tij qeverisëse, jo nëpërmjet krahasimit të pafund me Sali Berishën apo me çdo alternativë tjetër politike.
As dështimet e opozitës nuk e shfajësojnë qeverinë, as dështimet e qeverisë nuk e bajnë automatikisht opozitën zgjidhje.
Një republikë nuk mund të mbahet peng i kësaj zgjedhjeje të përjetshme.
Qytetari nuk asht i detyruem me zgjedhë mes dy frikave. Ai ka të drejtë me kërkue një të ardhme që nuk i përket asnjërës.
IV. Gabimi i perandorit
Në filmin Gladiator, perandori Commodus beson se kontrolli mbi arenën i jep edhe kontrollin mbi fatin e gladiatorëve.
Ai zotëron ceremoninë, ushtarët dhe spektaklin.
Por përballë tij shfaqet Maximus, një njeri që nuk e merr forcën prej fronit, por prej karakterit, besnikërisë dhe sakrificës.
Perandori mund ta urdhnojë turmën, por nuk mund ta detyrojë me respektue atë që nuk e meriton.
Mund ta blejë duartrokitjen, por jo ndërgjegjen.
Mund ta kontrollojë skenën, por jo përgjithmonë kuptimin e asaj që ndodh mbi të.
Dhe pikërisht këtu qëndron gabimi i çdo pushteti që e ngatërron kontrollin me legjitimitetin.
Perandori mund ta shkruajë skenarin, por nuk e zotëron ndërgjegjen e popullit.
Megjithatë, historia jonë duhet me shkue përtej filmit.
Sepse shpëtimi i një kombi nuk mund të varet prej ardhjes së një Maximus-i të ri. Edhe heroi ma fisnik mbetet njeri, me kufizimet dhe dobësitë e veta.
Fitorja e vërtetë nuk asht me e zëvendësue një perandor me një tjetër.
Asht me ndërtue një rend ku askush nuk mundet me u ba perandor i lirisë së qytetarëve.
V. Përtej Katovicës së Re
Për ma shumë se tri dekada, shqiptarët kanë jetue mes premtimeve të mëdha dhe zhgënjimeve të përsërituna.
Shpesh kemi ndryshue njerëzit pa ndryshue mjaftueshëm marrëdhënien ndërmjet qytetarit dhe pushtetit.
Kemi pritë shpëtim prej udhëheqësve, kur duhej me kërkue garanci prej institucioneve.
Kemi kërkue njerëz të fortë, kur na duheshin rregulla që nuk thyhen as prej njerëzve ma të fortë.
Prandaj përgjigjja ndaj Katovicës së Re nuk mund të jetë vetëm zbulimi i portierëve të vjetër apo demaskimi i alternativave të kontrollueme.
Përgjigjja duhet të jetë ndërtimi i një Porte të Re.
Një rend kushtetues ku sovraniteti nuk i dorëzohet fituesit të zgjedhjeve si pronë katërvjeçare; ku pasunia publike nuk trajtohet si plaçkë politike; ku drejtësia nuk ka zot dhe ku pushteti kuptohet si përgjegjësi e përkohshme, jo si trashëgimi.
Një republikë ku qytetari nuk asht spektator i arenës, por sovran i institucioneve.
Kjo nuk arrihet me një thirrje, as me një hero të vetëm. Kërkon vetëdije kushtetuese, organizim qytetar, zgjedhje të lira, institucione të pavaruna dhe guximin me ia kufizue pushtetin edhe atij që sot e admirojmë.
Sepse prova e vërtetë e lirisë nuk asht sa pushtet i japim njeriut të mirë.
Asht sa pak dëm mundet me ba njeriu i keq kur e merr atë pushtet.
VI. Fitorja që nuk ishte në skenar
Paralajmërimi i Arian Galdinit asht i mprehtë, sepse na kujton se edhe ndryshimi mund të kthehet në spektakël, nëse qytetarët pranojnë që dikush tjetër t’ua përcaktojë kufijtë e shpresës.
Por historia nuk asht pronë e regjisorëve të pushtetit.
Dhjetori i vitit 1990 na mësoi se edhe një rend që dukej i përjetshëm mund të marrë fund kur njerëzit guxojnë me mendue përtej tij.
Sot sfida asht ma e madhe.
Nuk mjafton me rrëzue një fron. Duhet me ndërtue një republikë ku askush nuk mund ta kthejë fronin në pronë personale.
Nuk mjafton me fitue një betejë politike. Duhet me fitue të drejtën e brezave të ardhshëm me jetue pa frikën e sundimtarit të radhës.
Dhe nuk mjafton me e ruajtë shpresën gjallë pafundësisht.
Mbas kaq shumë vitesh përpjekjesh, shprehja ma e bukur e shpresës duhet të jetë fitorja.
Jo fitorja e Ramës mbi Berishën, as e Berishës mbi Ramën.
Jo fitorja e një gladiatori mbi një perandor.
Por fitorja e qytetarit mbi sistemin që e detyron me zgjedhë përjetësisht ndërmjet frikës dhe nënshtrimit.
Perandori mund ta ketë ndërtue arenën. Mund t’i ketë zgjedhë gladiatorët. Mund ta ketë mbushë skenën me frikë dhe me flakë.
Por ai nuk e zotëron ndërgjegjen e popullit.
Dhe dita kur populli nuk pranon ma me jetue në arenën e askujt, asht dita kur perandoria e frikës fillon me marrë fund.