Prof.asoc.dr.Teki Kurti/

Drejtor i Arkivit Qëndror të Forcave të Armatosura,

 në Ministrinë e Mbrojtjes, Republika e Shqipërisë/

Që nga lindja dhe formimi i Ushtrisë Kombëtare, shtypi i shkruar shqiptar ka luajtur rol kryesor në njohjen e opinionin shqiptar të kohës me procesin dhe ecurinë ekëtij institucioni. Pas krijimit të shtetit të pavarur shqiptar deri në fund të viteve ‘30 të shek. XX, në gazetat dhe revistat e kohës kishte një hapësirë thuajse të dedikuar për ushtrinë. Organizimi, legjislacionin ushtarak, uniformat, strukturat përbërse ushtarake, personalite e drejtues të lartë, llojet e armëve e shërbimeve, buxhetimi, ruajtja e zonave apo qyteteve shqiptare ishin vetëm disa nga fushat e interesit që trajtoheshin ditë pas dite në shtypin e viteve 1912-1939.

Këto gazeta, edhe pse jo të specializuara për trajtimin profesional të tematikave të mirëfillta ushtarake, luajtën një rol të ndjeshëm informues për tema të organizimit dhe veprimtarisë së ushtrisë dhe ushtarakëve shqiptarë.

Për rrjedhojë ishin të shumtë titujt e gazetave dhe të revistave që, në harkun e viteve 1912-1939, kanë bërë pjesë të trajtimit dhe pasqyrimit në faqet e tyre ngjarje dhe dukuri që kishin lidhje me Ushtrinë Shqiptare dhe të institucioneve të Luftës(Mbrojtjes) së Shqipërisë.

Ndër 70 gazeta e revista^[1] që panë dritën e botimit në Shqipërinë e viteve 1912-1939, afro 20 prej tyre shkruanin për ushtrinë. Po kështuishin edhe 3 revista që botoheshin brenda vendit. Ndërkohë edhe tri gazeta e një revistë botoheshin nga emigrantët shqiptarë që jetonin jashtë vendit.

Midis tyre më të njohurat qenë gazeta “Përlindja e Shqipëniës”, që dilte në Vlorë gjatë viteve 1913-1914 dhe vlerësohej si gazeta zyrtare e Qeverisë së Përkohëshme të Vlorës, si dhe gazeta “Populli”, “Mbrojtja Kombëtare” (Vlorë); “Hylli i Dritës” (Shkodër, 1913 e pas); “Taraboshi” e “Agimi” (Shkodër), “Besa Shqyptare” (Shkodër); “Zëri i Popullit”, “Koha”(1920), “Shqiptari i Amerikës” (Korçë); “Zani i Ri”, “Drita”, “Fletorja Zyrtare” (Tiranë), “Dit’e Re” (Tiranë) etj.

Disa vite më vonë nisën të botoheshin edhe gazeta të tjera, që ndonëse të politizuara dhe më pranë qeverisë ose partive politike të kohës, në gjysmën e parë të viteve ‘40 pasqyruan jorrallëherë edhe informacione në lidhje me tema ushtarake të vendit. Më të njohurat qenë gazetat “Bashkimi i Kombit”, “Atdheu”, “Fashizimi” etj.

Ndërkaq jashtë Shqipërisë botoheshin gazeta “Dielli” (Boston, SHBA), “Shqipëri e Re” (Konstanca-Rumani) e ndonjë tjetër.

Krahas këtyre gazetave, ngjarje nga veprimtaria e Ushtrisë Shqiptare dhe e institucionit të Mbrojtjes Kombëtare (të Luftës) dhe organizimeve përbërës të tyre gjetën pasqyrim, shpesh të plotë, edhe nëpër faqet e disa revistave shqiptare. Më të shquarat ndër to qenë revista “Zgjimi” (Korçë, 1913-1914), “Zana” ( Durrës, 1914), “Minerva” (Tiranë), si dhe revista “Përparimi”, që botohej në Boston të SHBA.

Ndër gazetat e para që dilte në Vlorë në vitin 1913 dhe që njihej edhe si gazeta zyrtare e Qeverisë së Përkohëshme të Vlorës, ishte ajo me titullin “Përlindja e Shqipëniës”. Në faqet e kësaj gazete (që dilte dy herë në javë) janë pasqyruar shumë çështje që lidheshin ngushtë me të dhënat ushtarake të Shqipërisë së vogël, tashmë të pavarur, si:veprimet e komisioneve përkatëse; informacione e të dhëna për mbrojtjen e vendit; largimin e ushtrive të huaja dhe marrja në ruajtje e zonave dhe qyteteve shqiptare, kryesisht në Shqipërinë e Jugut,  si dhe ruajtja e rendit publik.

Në harkun e viteve 1913-1914, gazeta “Përlindja e Shqipëniës” ka botuar disa dhjetëra shkrime për xhandarmërinë e Shqipërisë, ku përshkruhej veprimtaria e saj në qytetin e Korçës, boshatisur tanimë nga trupat pushtuese greke; veprimtarinë e kolonelit De Weer dhe majorit Thomson, si dhe e oficerëve të tjerë holandezë, të ardhur me mision në Shqipërinë e vitit 1913 për organizimin dhe përgatitjen e xhandarmërisë shqiptare. Kjo gazetë ka shkruar në faqet e saj edhe për veprimtarinë e reparteve dhe nënreparteve të xhandarmërisë^[2]për kryerjen e detyrës në interes lokal ose edhe kombëtar. Një rast të tillë e përshkruan kjo gazetë në numrin e saj të datës 7 dhjetor 1913, kur xhandarmëria e Qeverisë së Përkohëshme të Vlorës nisej për në Korçë.

Në një prej faqeve të gazetës shkruhej: “Pas propozimit Inglies, Greqia duhet të lëshojë viset e zapëtuara, q’u njoh në Shqipënië, gjer më 18 të këtij. Qeveria jonë pra u përgatit për të marrë ato vise, me anë të gjindarmëriës saj, dhe dje shkoj për në Korçë dërgata e parë, e formuar prej një togu 250 vetësh, të veshur me petkat e rea, q’u apën aqë bukurië dhe madhështi burrave t’onë.

Në ballë kishin Z. Ghilardi[3], instruktorin e trumbës mitralazovet si dhe kolonelin Mustafa bej.

Kur u përhap në qytet, lajmi i nisjes gjindarmërisë, bota u sul në shesh të qeverisë, për të parë të parën Ushtri Shqiptare që niset për udhëtim. Ora ish 10 para dreke, kur arrin trumba ( njësi ushtarake e barabartë me batalionin,-TK), e pritur me një bërtitje të përgjithëshme: “Rroftë Shqipëria! Rroftë Ushtëria Shqiptare!” Gjindarmët u radhuan ( rreshtuan,-TK) qeveriës ku, pas pak ardhë oficerët Holandezë, cilët si i inspektuan, u uruan udhën e mbarë dhe si u shtërguan duart oficerëve, trumba u nis përpara kapedanit Ghilardi dhe kolonelit Mustafa Begut.

Populli i mallëngjyer e përcolli, me përpjekje duarsh, duke thirrur: “Rroftë Shqipëria! Rrofshin ushtarët t’onë! Rroftë Korça Shqipëtare!”^[4]

Qe po kjo gazetë që, në një numër të saj të muajit janar 1914, njoftonte se majori Tomson (Thomson) kishte përcjellë forca të një reparti ushtarakësh shqiptarë të krahinës së Leskovikut. Megjithëse gazeta nuk shkruan asgjë për drejtimin e marshimit dhe të detyrës që do të kryente, ajo bën me dije se komandanti i repartit është Mustafa Maksuti,që në vitet pasuese do të bëhej një oficer i njohur i Ushtrisë Shqiptare dhe më pas,në vitin 1921, zëvendësministër i Luftës.

Ndërsa në numrin e datës 14 mars 1914, “Përlindja e Shqipëniës” informonte për ardhjen nga Durrësi të një reparti me ushtarë shqiptarë, të cilët do të dërgoheshin në viset jugore të Shqipërsië, të liruara nga trupat pushtuese greke: “Pardje të Prente (Premten-TK) erdhën këtu prej Durrësi 270 ushtarë për të marrë pjesë në të liruarit e viseve të Jugës. Më të shumtë ishin nga Malësia e Dibrës. Këta pasi të vishen me petkat ushtërore këtu në Vlonë dhe pas si të stërviten pak në ushtri do të dërgohen si thamë në viset e Jugës”^[5]

Ky përshkrim i gazetës hedh dritë dhe sjell të dhëna të vitit 1914 mbi Ushtrinë Shqiptare. Bën të ditur për publikun e kohës se ata 270 djem të mbledhur në Durrës ishin rekrutë të ardhur nga treva të Veriut të Shqipërisë, të cilët pasi visheshin ushtarë, do të stërviteshin dhe do të dërgoheshin në trevat e Shqipërisë së Jugut për kapjen dhe ruajtjen pas largimit të detyruar të trupave ushtarake greke.

Po në këtë numër të kësaj gazete, në një faqe pasardhëse të saj, njoftohej mbërritja e trupave të Ushtrisë shqiptare të qeverisë së Vilhelm Vidit ( Wilhemvon Wied), po në viset e Shqipërisë së Jugut, por kësaj here në Gjirokastër.

Në faqet e gazetës “Përlindja e Shqipëniës” kanë gjetur pasqyrim edhe një mori informimesh dhe njoftimesh me shumë tema të tjera nga ushtria, oficerët dhe veprimtarinë e tyre ushtarake luftarake.Më 24 janar (kallënduer) u publikua shkrimi me titullin “Oficerët e rinj, u-mveshnë”. Në këtë artikull jepej informacion për një grup ushtarakësh të rinj shqiptarë që do të shërbenin në drejtimin e forcave të Ushtrisë Shqiptare.“Para ca ditësh, dhanë provime, gjithë ata që ishin oficerë në Turqi, por s’ishin dalë a s’kishin mbaruar shkollën ushtërore (ushtarake-TK).

Shpresojmë se, në numrin tjetër do të flasëm gjatë, duke i dhanë emrat e atyre që u pajisën për të shërbuar në Ushtrinë Shqiptare.”^[6]

Në disa numra të saj, gazeta “Përlindja e Shqipëniës” i ka kushtuar vend, madje në disa faqe, një personaliteti të njohur të ushtrisë dhe të politikës shqiptare të viteve 1913-1920, Esat Toptani.

Një artikull që i referohet gazetës së huaj “Neue Freie Presse”, përshkruan se si gjeneral Esat Toptani u gjend në jahtin “Taurus”, që do të sillte Princ Vidin në Durrës, me mendimin se mund të merrte një post të rëndësishëm në qeverinë e tij. Sipas gazetës, “…kur Esad Toptani vajti në jahtin Taurus për të marrë Mbretin që të zdrypin në Durrës atëherë M.T. (Madhëria e Tij) i tha: Unë po të emënoj gjeneral”[7]. Më tej shkruhet:“…mundet të jetë që gjeneral Toptani t’emnohet Inspektor i përgjithshëm i Ushtrisë me qenë që është e vështirë që të mundet të marrë përsipër një ministrië.”^[8]

Ndryshe nga ajo që njoftonte dhe përshkruante gazeta e huaj, Esat Toptani përfitoi dy portofole në qeverinë e Princ Vilhelm fon Vidit, kryesuar nga Kryeministri Turhan Përmeti. Esat Toptani u emërua ministër i Punëve tëBrendshmedhe njëherësh ministër i Luftës.

Ky fakt pohohet edhe në gazetën“Përlindja e Shqipëniës” në numrin e saj të 18 Marsit 1914: “Turhan Pasha (Përmeti, -TK) do të marrë përsipër kryesin’ e Punërat e jashtme. Esad Pasha, ministrin e Luftës.”^[9]

Ndërsa në një tjetër shkrim që i referohet gazetës “Giornale d’Italia”përshkruhet përplasjae ndodhur në qarkun e Elbasanit ndërmjet disa pasuesve të Esat Toptanit dhe ushtarëve të Qeverisë së Përkohëshme të Vlorës. Sipas gazetës italiane, së cilës i referohet “Përlindja e Shqipëniës”, “Esad Pasha prej shumëkohe sundon si të duan ay (si të dojë ai-T.K.) në Shqipërinë pa kurr një kontrol ndërkombëtar.”^[10]

Kjo gazetë është marrë edhe më herët (nga fundi i vitit 1913)me çështjen e Esat Toptanit dhe raportin e tij me pushtetin dhe Shqipërinë.

Në faqet e kësaj gazete, e cila shërbente pothuajse edhe si një gazetë zyrtare e Qeverisë së Përkohëshme të Vlorës, gjetën pasqyrim edhe shkrime me të dhëna për dukuri dhe aspekte të tjera ushtarake në Shqipëri dhe jo vetëm, gjatë viteve 1913-1914. Ndër to ishte edhe Gjykata Ushtarake, apo siç quhej në terminologjinë e atyre viteve “Gjykatorja ushtriake”.Në këtë shkrim njoftohej për publikun shqiptar jo vetëm themelimi i kësaj gjykate, por edhe qëllimi, arsyet dhe përbërja e trupës së saj. Në një prej faqeve të gazetës shkruhej: “Gjykatorja ushtarake, që do tregoj ata që kanë marrë pjesë në kompllotin e Turqëve që u formua kështu: Kryetar koloneli Deveer ; Anëtar Z. Maxhar Begu, Fevzi, Taip, Kristo Floqi, kapedan Kasem Gjirokastra, toger Xhavid Leskoviku dhe Leitenenti (togeri, -T.K.) G. A. Mallincrodt i dërgatës Hollandeze. Shkronjës ( sekretar, -T.K.) do të jetë Kostë Çekrezi.”^[11]

 “Përlindja e Shqipënisë” shkroi edhe për oficerët holandezë të ardhur në Shqipëri sipas vendimit të marrë në Konferencën e Ambasadorëve në Londër, më 29 korrik 1913, për organizimin dhe stërvitjen e xhandarmërisë shqiptare. Aty flitet për kthimin e majorit Tomson nga ishulli i Korfuzit në Greqi, ku ai kishte shkuar me miratimin e Princ Vidit. Ja si përshkruhet vajtja e Tomsonit në ishullin e Korfuzit: “Sikundër diet komandantit organizator të xhandarmërisë Shqiptare, M. T. Mbreti i kish dhanë fuqi të plotë, që të bisedoi me sundimtarët grekë e t’u lehtësojë sa të mundet më shumë çështjen e vështirë e të lishuarit të Shqipërisë Jugore prej ushtrisë greke. Parëdie u-këthye nga Korfuzi dhe për së shpejti do të niset për në viset që janë për t’liruar. Shpresohet se të gjendurit e z. Thompson do t’i largojë gjithë ngatërrimet që munt të dalin në viset e poshtërme kur ushtria Greke, i lëshon këto vise nër duart e gjendarmërisë Shqiptare.”^[12]

Edhe disa gazeta e revista i kishin përfshirë në rubrikat e tyre ngjarje apo dukuri të tjera që ceknin e trajtonin tema nga mjediset dhe veprimtaritë ushtarake në Shqipëri.Gazeta “Populli” që botohej në Vlorë, në disa numra të saj, përshkruante luftimet e kryera në Durrës midis reparteve ushtarake të qeverisë së Princ Vidit me forcat rebele që nuk donin qeverinë e drejtuar prej tij. Në një prej shkrimeve pasqyrohej goditja e shtëpisë të Esat Toptanit, i cili shihej si një e keqe për Shqipërinë. “Dita që u bombardis shtëpia e Esadit e që shpëtoj i shenjti Atdhe nga ky mikrob murtaje…”^[13]

Në një tjetër numër po të kësaj gazete, nën titullin “Kuxim dhe shpresë” përshkruhej me hollësi zhvillimi i veprimtarive luftarake në Durrës midis forcave kryengritëse dhe atyre që mbronin qeverinë e Princ Vidit. Lufta e Durrësit përshkruhej në gazetë në këtë mënyrë: “Më nj’anë shqiptarët e çmëndur të cilët propaganda e të huajve, nga padituria, i bën vegël për dëmin e Atdheut e të Fronit shtyhen me një kryengritje të turpshme mbanë kryeqytetit shqipëtar; m’anë tjetër, një tok nga djemt e vlyer të Shqipërisë, një tok prej atyre vëllezërve që s’kursejnë asgje për nderin e fronit të Atdheut, marrën pushkën dhe përpiqen gjersa vdesën!Lufta e Durrësit do të mbetet një pik e zezë në faqet e historisë të intriganëve. Lufta e Durrësit do të lerë një kujtim të helmuar në zemërat atdhetare për ata intrigantët që shkakëtuan këtë punë.”^[14]

Kjo gazetë jepte gjithashtu edhe një pasqyrë mbi gjendjen e trupave ushtarake të qeverisë së Vidit në Durrës, si dhe ndihmat në forca ushtarake vullnetare, oficerë dhe ushtarë të huaj, të cilët i vinin në ndihmë për mbrojtjen e qeverisë së kërcënuar nga kryengritësit e Shqipërisë së Mesme, që donin rrëzimin e saj.^[15]

Edhe gazeta “Besa Shqiptare” që botohej në Shkodër, në dy numra të sajtë muajit korrik 1914, përmes shkrimeve trajtonte pjesëmarrjen e forcave mirditore në luftën kundër kryengritësve, që kishin sulmuar qeverinë e Princ Vidit në drejtimin e Shijakut.

Edhe gazeta “Hylli i Dritës” që botohej gjithashtu në Shkodër, trajtonte në faqet e saj edhe shkaqet që çuan në shpërthimin e sulmeve të kryengritësve kundër qeverisë së Princ Vidit. Sipas kësaj gazete, një ndër shkaktarët e lëvizjes kundër Vidit ishte një prej ministrave të tij të dyfishtë, Esat Toptani, të cilin e quan tiran! Ndër të tjera shkruhej: “Esat Toptani, i cili bate për gatimin e msheftë e tmerët, për me shndrrue gjendjen e Shtetit n’nji Qeveriës fjesht tyrke e jo shqyptare…”^[16]

Një tjetër gazetë shqiptare, e cila botohej në Boston të SHBA dhe mbante titullin “Dielli” (The Sun), në numrin  e datës 5 dhjetor 1914, njoftonte me emocion të qartë: “Unifromat e oficerëvet ardhi, si oficerët organizatorë kanë veshur gjithë atë formë (uniformë-T.K.)”^[17]

Në Shqipëri botoheshin edhe një numër i kufizuar revistash në faqet e të cilave, jo rrallë gjenin vend edhe shkrime apo njoftime me tematikë ushtarake. Ndër më të shquarat prej tyre ishte revista “Zgjimi”, e cila botohej në Korçë në vitet 1913-1914. “Zgjimi” ishte pikërisht organi i parë i shkruar që publikoi në numrin e saj të parë, në faqen e pestë, një fotografi me uniformat e tre ushtarakëve të Ushtrisë së Shtetit të Pavarur Shqiptar. Kjo fotografi mbart vlera të veçanta dokumentare, pasi përmes saj përcillet imazhi i parë i uniformave të oficerit, ushtarit dhe xhandarit, të miratuara nga Ministria e Lufës dhe Ministria e Brendshme, më 4 Dhjetor 1912. Këto ministriishin dikastere të Qeverisë së Përkohëshme të Vlorës (1912 – janar 1914). Në shkrimin që shoqërohet me fotografinë e sipërpërmendur shkruhet: “Shikoni pakëz këtë fytyrë, e patë? Këto janë uniformat e Ushtrisë Shqipëtare! Këjo është ajo robë e Kombit Shqipëtar! Këjo është ajo robë (rrobë, veshje,-TK) që do të thotë se në këtë botë është një shtet që quhet Shqipëri!”^[18]

Ky fragment është një tregues i qartë se sa shumë vlerësohej krijimi dhe roli i Ushtrisë Kombëtare në mbrojtjen e Shqipërisë, siç ndodhte edhe me shtetet e tjera.

Në numrin e dytë, revista “Zgjimi” ka cekur e trajtuar një çështje tejet të mprehtë edhe për ushtrinë e sapokrijuar, ashtu si dhe për gjithë administratën e shtetit dhe Qeverisë së Përkohëshme të Vlorës. Në artikullin “Fjalët e ushtrisë në Shqip” krahas arritjeve, shtrohej nevoja e ngutshme e shqipërimit të fjalëve që përdorte ushtria në veprimtarinë e saj: “Më poshtë po shënojmë fjalët që përdorin ushtarët nëpër ushtëri. Këto fjalë sot për sot i kanë vendosur kështu, dhe ne siç i kanë vendosur ashtu i shkruajmë. Shpresojmë pra që të mblidhen ca fillollogë të mirë, që të bisedojnë përmi këtë çështje, të jenë të mbaruar nga Universitete të mbëdhenj, të dinë gjuhën shqip mirë dhe at’herë të vendosin për të gjitha ato që ka nevojë gjuha shqip, si dhe për këto fjalë që ju shënojmë më poshtë t’i çkoqitin mirë, se për fat të keq gjuha shqip gjer më sot kish mbetur pa punuar se nuk shkruheshe dhe kështu gjithë fjalët që mbrojmë se do t’i kishin shqipëtarët luftëtarë në kohën e moçme kan’ humbur, se ranë në duart e Turqisë.”^[19]

Më tej revista ka pasqyruar në katër faqe një pjesë të fjalorit ushtarak, si për “Stërvitjen vetiake”, “Baritje”, “Radhim”, “Lëvizje krahësh”, “Lëvizje trupi”, “Ushtrim shtati me armë”, “Përdorim arme”, “Lëvizje kthimi”.^[20]

Në numërin pasues të “Zgjimit”, në gjashtë faqe të tjera vijohet me terma të tjerë që i përkisnin fjalorit ushtarak në gjuhën shqipe. Të tilla qenë “Lëvizje rrotullime”, “Ndrim forme”, “Komandë të shpërndarë”, “Skaje të rregullimit e të shtimit” (të qitjes – T.K.) etj.^[21]

Në Durrës botohej revista “Zana”. Kjo revistë ishte ndër të parat në vend që pasqyroi përpjekjet e të rinjëve shqiptarë që ëndërronin dhe provuan të bënin realitet ëndrrën për t’u shkolluar dhe titulluar oficerë në shkollat dhe akademitë ushtarake në vendet e Europës Perëndimore. Në numrin e datës 15 qershor 1914 zbulohej, madje edhe përmes fotografisë, se një grup djelmoshash shqiptarë qenë nisur për të ndjekur mësimet ushtarake për oficerë karriere jashtë vendit.^[22] Ata do të kalonin detin Adriatik për të shkuar në Shkollën e Trupës pranë Regjimentit X të Ushtrisë Italiane me qendër në qytetin e Barit në Itali. Ky grup përbëhej nga 21 djem, të cilët i ndoqën programet mësimore në Shkollën e Trupës në vitin 1915. Pas kësaj ata u dërguan të shërbenin pranë disa njësive të ushtrisë italiane, të vendosura në qytete të ndryshme të Italisë për një vit, për t’u titulluar pas kësaj oficerë. Kjo e dhënë vërtetohet edhe nga një burim dokumentar i besueshëm ushtarak italian i vitit 1923.^[23]

Revista “Zana” publikon asokohe krahas fotografisë edhe listën me emrat e oficerëve të cilët, pasi morën titullin oficer, hynë në shërbim të formacioneve ushtarake shqiptare, që u krijuan nga komanda italiane në zonën jugore të Shqipërisë gjatë Luftës së Parë Botërore(1914-1918).^[24]

Pas vitit 1920 shumë prej tyre u bënë pjesë e reparteve të ushtrisë shqiptare, ku shërbyen në detyra të niveleve të ndryshme. Mes tyre qenë oficerë të njohur si Mark Rakaj, Llesh Topallaj, Azis Çami, Mark Kodheli etj.^[25]

Në faqet e kësaj reviste përshkruheshin edhe dëshmorët e rënë në luftimet e Durrësit, ditën që u vra koloneli Tomson, më 15 qershor 1914. Të tillë ishin “…Kapedani Kamber Elbasani dhe Ajdin Beg Draga, emri i të cilëve do të mbetet i paharruar midis Shqipëtarëvet sotmë dhe do të lihet si shëmbëll burrënie në brezat që vinë.”^[26]

Në vitet ‘20-‘30 të shek.XX ishin disa gazeta të njohura që pasqyronin në shkrimet e tyre tema edhe nga ushtria shqiptare. Ndër më të njohurat atë kohë ishin “Besa Shqyptare” e Shkodrës; “Dit’ e Re”, që botohej në Tiranë; Fletorja Zyrtare, gazeta e botimeve shtetërore; gazeta “Zani i Ri” e Tiranës; “Shqipëri e Re”, që dilte në Konstancë të Rumanisë. Krahas tyre vijuan të dilnin gazetat e mëparshme “Koha” e Korçës, “Mbrojtja Kombëtare” e Vlorës e ndonjë tjetër.

Këto gazeta pasqyruan të dhëna mbi përpjekjet për ngritjen dhe formalizimin, modernizimin si dhe për mangësitë që e shoqëruan ushtrinë shqiptare në këtë rrugëtim, deri në rënien e saj më 7 prill 1939.

Ndër temat e para që zuri vend në faqet e gazetave shqiptare në fillimin e vitit 1920, padyshim që ishin ato qënisnin me lindjen dhe krijimin e Ushtrisë Kombëtare Shqiptare dhe ecurinë e saj.

Në vitin 1920, pasi ishte formuar qeveriae dalë nga Kongresi historik i Lushnjës, në Kuvendin Kombëtar u shtrua nevoja e rikrijimit të institucionit të mbrojtjes dhe të Ushtrisë Kombëtare Shqiptare, pasi ajo nuk ushtronte funksionet e saj prej shtatorit të vitit 1914 pas rënies sëqeverisë së Vidit. Qenë pikërisht gazeta “Koha”, që dilte në Korçë, por edhe ajo e “Mbrojtjes Kombëtare”që pasqyruan realitetin e atyre ditëve.

Më 11 shtator 1920, gazeta “Koha” e Korçës botoi shkrimin me titull “Ushtri e rregullshme e Shtetit Shqiptar”. Në të, midis të tjerave shkruhej: “Pas burimeve të sigurta që dalin prej Kabinetit Shqiptar dhe që vinë prej Tirane, kuptohet lehtazi që pas një kohe të shkurtër do të kemi një ushtri të rregullshme, dhe sa lumturi për kombin Shqiptarë, për Shqipërinë!”^[27]

Po sipas kësaj gazete, dita e krijimit të ushtrisë vlerësohej si një “festë kombëtare” dhe e “përjetshme”. Kjo ishte dita e parë “që edhe Shqipëria mbledh ushtri të rregullshme dhe hyn në radhën e Shteteve të tjerë.”^[28]

Ndërkohë, edhe një tjetër gazetë shqiptare e njohur për kohën “Besa Shqyptare”theksonte domosdoshmërinë e një ushtrie në rrethanat ku ndodhej Shqipëria e vogël dhe ende e pambrojtur. Lidhur me këtë nevojë gazeta shkruante: “…ne që jemi në fillim e me kaq mentalitet si s’kemi nevojë për ushtri sado e paktë që të jetë, për të mos u bërë lodër e armiqve tanë”.^[29]

Po në këtë rrjedhë, një tjetër gazetë, e cila botohej në Shkodër, me titullin “Besa Shqyptare” në një prej faqeve të saj ka shkruar: “Për me përba Shqypnin e me e majtë (mbajtë-TK) duhet nji Qeveri, duhet nji Gjindarmëri, duhet Ushtri.”^[30]

Njëherësh me këtë kërkesë, po përmes shtypit të kohës, pasqyroheshin edhe debatet dhe diskutimet që ishin ndezur në mjedisin shqiptar dhe midis drejtuesve të lartë ushtarakë shqiptarëlidhur me tipin dhe modelin e organizimit të kësaj ushtrie. Një ushtri e tipit lindor, me oficerë të shkolluar e titulluar në shkollat dhe akademitë ushtarake bashkohore perëndimore. Por natyrisht që ky model, si një alternativë e kohës, kërkonte afrimin e oficerëve të rinj të shkolluar e titulluar në shkollat dhe akademitë ushtarake të Europës Perëndimore.^[31]

Pikërisht pas krijimit të Ministrisë së Luftës dhe të Ushtrisë Kombëtare Shqiptare, nisi vendosja e njësive të saj, e tri regjimenteve përbërëse. Sipas gazetës “Besa Shqyptare”, 8 shkurt 1921, Ushtria Kombëtare vjen në Shkodër. Fjala është për Regjimentin III të UshtrisëKombëtare Shqiptare, që u vendos në Shkodër, në kohën kur Ministrinë e Luftës e drejtonte gjeneral brigade Ali Riza Kolonja.^[32]

Gjithashtu, kjo gazetë ka pasqyruar në vazhdimësi ngjarje e dukuri që lidheshin me veprimtarinë e Ushtarisë Kombëare Shqiptare, si dhe të personaliteteve kryesore që drejtonin ushtrinë. Një ngjarje e tillë qe dorëzimi i Kalasë së Rozafës në Shkodër megjithë rezervat në armatime e municione të lëna nga ushtria austro-hungareze aty. Tashmë kalaja që ishte në duart e ushtarakëve italianë iu dorëzua ushtarakëve shqiptarë të Regjimentit III të Ushtrisë Shqiptare.^[33]

Në një numër tjetër vijues po të muajit mars 1921, kjo gazetë përshkruan vizitën e ministrit të Luftës, kolonelit të Shtatmadhorisë Selahudin Said Shkoza në qytetin e Shkodrës:  “Të diel, me 28 të k.m. ( këtij muaji-Red.), Ek.eT (Ekselenca e Tij-Red.) Ministri i Luftës, Z. Selahudin Shkoza, erdh prej Tirane në Shkodër, i pritun me nderime, qi i përkasin kambës së tij ( rangut,-Red).”^[34]

Ndërsa më tej përshkruhet pritja entuziaste që iu bë ministrit të Luftës edhe për shkak të vlerësimit që kishte për shkollimin, përvojën e komandimit, të kompetencës e profesionalizmit ushtarak, por edhe ndjenjës së atdhetarizmit të njohur e të dëshmuar prej tij! Vlerësimet për ministrin S.Shkoza shtoheshin edhe për arsye të vizionit dhe masave reformatore që ai kishte parashtruar dhe ndërmarrë së bashku me kabinetin e dikasterit të Luftës, për të reformuar vetë institucionin e Luftës dhe sidomos të Ushtrisë Shqiptare, të nisura nga ish-ministri Ali Kolonja. Siç shkruante kjo gazetë, “Këtë e difton edhe puna vetë, tue pa ndrrimin e math qi ka ba ushtrija e jonë ditës qi ka marrë Ek. e T. dikasterin e Luftës në dorë. Për veçse organizimevet tjera qi ka shestue e vu në zbatim Ek. e T. Z. Selahedin Shkoza po na diktojnë se ka ba gati edhe nji tubë (tufë-Red.) rregulloresh e ligjësh të nevojshme për nji ushtri të rregullshme.”^[35] Disa radhë më poshtë gazeta vinte në pah vendosmërinë e ministrit të Luftës S. Shkoza për t’u prerë rrugën ndërhyrjeve të politikës në ushtri, për shkak të rrezikut të politizimit, gjë që çonte deri në shkatërrimin e ushtrisë dhe për më keq, në rrënimin e vetë shtetit. Për të gjitha këto në gazetë shkruhej: “Ndër këto ligjë ushtrijake po na thohet se ishte caktue dhe shtrëngesa e domosdoshme qi ushtrija mos me u përzi ndër punët politike, punë qi na pëlqen jashtzakonisht tue kenë se të përziemit e ushtris në politikë jo vetëm asht shkak shrregullimi e shkatrrimi i ushtrisë vetë sjellë edhe rrënimin e shtetit.”^[36]Duke e përmbyllur shkruhet: “Përveç kësaj ndër ne, ku mbretnonin orientalizmi, në politikë xhvillohen epshimet apo pasionet më të dobta e t’egra e prisi (përparësia ose prirja-Red) i veprimevet politike, s’ësht qëllimi, theorija a mendimi, por njeriu, titulli e pasunia.”^[37]

Gazeta “Besa Shqyptare”, por edhe gazeta të tjera, përfshirë edhe “Shqipëri’ e Re”që botohej në Konstanca të Rumanisë, shprehnin në faqet e tyre vlerësimetë lartapër ministrin Luftës. Ja si e portretizonte kjo gazetë ministrin: “… në tërë pikëpamjet ashtë vetëm një ushtar, me disiplinë, me kapacitet, me energji e i drejtë dhe dëshiron që sa me radikalitet të shtië një rregull të re n’ushtrin e Shqipërisë”.^[38]

Për prirjet dhe vizionin e ministrit Shkoza kanë shkruar me hollësi edhe gazetat e tjera që botoheshin në Shqipëri në vitet ’20 të shek. XX, si gazeta “Dit’ e Re”, “Shekulli” e ndonjë tjetër.

Gazeta “Besa Shqyptare” në maj të vitit 1921 i rikthehet Regjimentit III të Ushtrisë Shqiptare.Në artikullin “Përparimi i Ushtris s’onë” vlerësohet një tjetër oficer i lartë i Ushtrisë Shqiptare, komandanti i Regjimentit III, nënkoloneli i njohur, Ismail Haki Tatzati : “Nuk ka niri (njeri-Red.) në vend t’onë qi nuk ka çmue veprën e komandantit e të trupit t’oficeravet të Regjimentit të Shkodrës për përparimin e rregullimin e shpejtë t’ushtrisë së këtij regjimenti…Na përgëzohemi për kët vepër komandantin e Regjimentit të Tretë zotni Nënkol. Tatzatin si dhe me trupin e oficeravet të këtij regjimenti e shpresojmë se veprat e tyne ka për t’u çmue e shpërblye ndër vende të nalta.”^[39]

Gazeta “Dit’ e Re”, ka qenë një pasqyrë e vërtetë edhe për shumë aspekte të organizimit, jetës dhe veprimtarisë së Ushtrisë Shqiptare, sidomos në harkun e viteve 1920-1924. Në faqet e saj janë trajtuar çështje delikate, si: ngjarje apo lëvizje në administratën ushtarake; operacionet për çarmatosjen e popullsisë në vitin 1922; zgjidhja dhe ecuria e problemeve të rekrutimit në Shqipëri në vitet 1920-1924; mbi nevojën dhe pamundësinë e krijimit të aviacionit ushtarak në Shqipëri. Pothuajse në të gjithë numrat e gazetës “Dit’ e Re” botoheshin artikuj mbi : zbatimin e ligjit të shërbimit të detyrueshëm ushtarak dhe masat për të ndaluar shmangien nga ky shërbim; rregullat mbi thirrjen e rezervistëve jashtë vendit; krijimin e batalioneve të radhëve të ushtrisë (xhenios së punës); gjyqin ushtarak; operacionin ushtarak kundër lëvizjes separatiste të Mirditës; lëvizjen antiqeveritare të vitit 1922, si dhe për ngjarje apo dukuri të tjera që kishin lidhje me Ushtrinë Shqiptare.

Gazeta “Zani i Ri” që botohej në Tiranë, në fillim të muajit tetor 1920 përshkruante kualifikimet e larta ushtarake të ministrit të Luftës në qeverinë e Sulejman Delvinës, gjeneral brigade Ali Riza Kolonja.^[40]

Ndërsa për emërimin e gjeneralKolonjës në postin e lartë të ministrit të Luftës, në qeverinë e dalë nga Kongresi i Lushnjës, njoftohej në gazetën “Shqipëria e Re”, që dilte në Konstanca të Rumanisë.^[41]Disa rreshta më poshtë, po në atë faqe të së njëjtës gazetë vlerësohet për aftësitë profesionale, ushtarake dhe kulturën ministri i Luftës A. R. Kolonja :“…asht i përmendur me zotsi të plotë për rregullimin e ushtris’ s’onë kombëtare.”^[42]

Nga ana tjetër revista shqiptare“Minerva”, shumë e njohur në vitet ‘30 të shek. XX, i kushtonte një shkrim një personaliteti ushtarak të njohur shqiptar të viteve 1920-1939, majorit Xhavid Leskoviku. Ky ushtarak ishte Shef i Shtabit të Përgjithshëm të Ushtrisë Shqiptare në vitet 1921-1923. Pas largimit nga ky post në vitin 1923“…emërohet Atashe Ushtarak i Shqipërisë, së pari në Beograd.”^[43]

Një ndër gazetat e mirëfillta zyrtare të shtetit shqiptar ishte“Fletorja Zyrtare“. Aty gjenin pasqyrim qarkore, vendime të qeverisë dhe ligje të Kuvendit Shqiptar. Një numër i vlerësueshëm i përkisnin institucionit të Luftës ose të Mbrojtjes Kombëtare dhe Ushtrisë Shqiptare. Ndër to qenë qarkorja e lëshuar nga Ministria e Luftës me titullin “Mbi dhanjen e leje ushtarve”.

Në këtë qarkore që ishte pasqyruar në “Fletoren Zyrtare“, Ministria e Luftës bënte me dije : “Kjo Ministrie tuej dashtë me ju pre hovin, atyre pretendimeve qi mund të jen edhe të pa drejta, botoj në Fletoren Zyrtare, se ndër kësi rastesh, nuk asht nevoja të ia paraqesin lutjet populli drejt kësajë Ministri, por duhet të ja paraqesin trupit ku mvaret ushtari në këto dokumenta:

1.Lutja ngulitun (ngjitur-Red.) do të ket raportin mjekësor, qi vërteton sëmundjen.”^[44]

Po në këtë numër citohet Ligji i Rekrutimit (të detyrueshëm) për të rinjtë shqiptarë të moshës 18-19 vjeç. Ky ligj përfshinte shërbimin aktiv dhe atë rezervë. Sipas nenit 2 të këtij ligji: “Detyrimi i shërbimit ushtarak të çdo djaloshi fillon në muejin gusht, pasi mbush 18 vjetët e hynë në moshën 19 vjet…”^[45] Ndërsa neni 3 parashikonte:

“Shërbimi ushtarak ndahet në dy pjesë: a) Shërbimi aktiv, b) shërbimi rezervë. Koha e shërbimit aktiv për të gjitha degët e trupat e ushtrisë asht 5 vjet dhe prej këtyre pes viteve nji mot e gjysmës, d.m.th. 18 muaj kalohet nën armë. Gjindarmët e muzikantët shërbejnë 3 vjet nën armë. Koha e shërbimit rezervë për çdo degë të ushtrisë zgjatet nën moshën 53, dhe mënyra e këti shërbimi caktohet me nji rregullore të veçantë.”^[46] Më tej vijojnë nenet e tjerë që plotësojnë këtë ligj me rëndësi të posaçme për kohën kur u miratua dhe u bë publik.

Midis ligjeve, në këtë gazetë gjetën pasqyrim edhe disa qarkore të lëshuara nga Ministria e Luftës. Ndër to përmendim qarkoren “Mbi martesat e oficerëve dhe ushtarakëve”:

“1. Oficerat në gradë Kapiten e poshtë dhe gjithë nën-oficerat e ushtarët nuk mund të martohen pa lejen e Komandës qi mvaren.”

Po në këtë qarkore, Ministria e Luftës njoftonte udhëzimet e saj “Mbi teshat ushtarake” për mos lejimin e tyre për shitje etj. Në fund të kësaj qarkoreje njoftohej edhe “Mbi çeljen e shkollës për nënoficera.^[47]

Në një tjetër qarkore, Ministria e Luftës udhëzonte : “…mbi mos të përzimit e Oficerave në zgjedhje. Sikur u kemi porositë edhe ma parë Oficerët nuk duhet kurrsesi të përzihen ner zgjedhje, e cila asht nji e drejtë vetëm e popullit.”^[48]

Në këtë gazetë gjetën pasqyrim edhe shumë ligje, të cilat u përgatitën dhe miratuan nga Kuvendi Shqiptar në harkun e viteve 1923-1939, madje edhe në vitet e pushtimit fashist të Shqipërisë. Midis tyre ishin edhe “Ligjë mbi kompletimin e trupit t’oficervet e mbi gradimin e Oficervet”, publikuar nga kjo gazetë më 11 shtator 1926; “Dekret-Shtojcë-Ligjës Organike t’Ushtris“, publikuar në këtë gazetë më 15 shkurt të vitit 1928; ashtu si dhe “Ligji Organik i Ushtris e Gjindermaris“, që ishte dekretuar më 24 qershor të vitit 1928 dhe publikuar në “Fletoren Zyrtare“ gjashtë ditë më vonë.^[49]

Aty vijonte publikimi edhe i ligjeve apo i vendimeve e qarkoreve që kishin të bënin me ushtrinë e xhandarmërinë shqiptare. Një ndër to ishte ligji “Mbi rregullimin e Ushtrisë Kombëtare”, i cili ishte botuar në Kuvend, më 24.11.1934 dhe ishte deklaruar nga Mbreti Zog I. Në historinë e Ushtrisë Shqiptare, në vitet 1925-1939, u përgatitën katër ligje që kishin për qëllim pikërisht rregullimin e kësaj ushtrie. Ligji i parë datonte në vitin 1929, i dyti pas tri vitesh, më 1932, i treti i përket vitit 1934 dhe së fundmi ai i vitit 1937.

Ligji “Mbi rregullimin e Ushtrisë Kombëtare” i publikuar në “Fletoren Zyrtare“parashikonte mënyrën e organizimit. Në të bëhej e qartë përbërja e ushtrisë që nga kreu i saj, personeli ushtarak, që përfshinte oficerët, nënoficerët dhe trupën. Më pas vijonte personeli civil.

Sipas këtij ligji, oficerët ndaheshin në: “a) Oficera Generala…b) Oficera eprorë…c)Oficera depror…, Oficera nëndepror (subalterna)*. 2. Nën-oficera. Jerarkia nër grada të trupës asht si vijon: Nënreshtar (Nënreshter,– T.K.)Tetar, Nëntetar i rojës kufinit, Ushtarë-nxanës rojes kufini-detar…”^[50]

Brenda kreut I të këtij ligji përshkruhet edhe “Përberja e Ushtrisë Kombëtare”, e cila përbëhej nga: “Komanda e Mbrojtjes Kombëtare; Fuqiët Tokësore; Fuqiët Detare; Fuqiët Ajrore”.^[51] Po këtu trajtohet gjithçka kishte të bënte me Komandën e Mbrojtjes Kombëtare.

Kreu II i kushtohet fuqive tokësore. Neni 7 përshkruan elementët përbërës të këtyre forcave, si shkollat ushtarake në vend, llojet e armëve, të këmbësorisë, artilerisë dhe xhenios. Po kështu trupat*, si ajo e rojës mbretërore të kufinit, trupi shëndetësor i intendancës dhe i rekrutimit.

Neni 8 pasqyron mënyrën si organizohej fuqia tokësore: 2 divizione me 6 grupe të përzier;

trupa e shërbime që nuk bënin pjesë në divizione; trupa e rojës mbretërore të kufirit.

“FletorjaZyrtare“ i përshkruante elementët e mësipërm me detaje, nga divizioni deri tek trupi i fundit përbërës i këtyre forcave.

Kreun III u kushtohej fuqive (forcave) detare. Edhe kjo lloj force, që ishte krijuar së pari në dhjetor të vitit 1925, mbetej modeste në krahasim me hapësirën detare të Shqipërisë. Neni 30 i këtij ligji parashtron sekjo forcë përbëhej nga dy trupa: i marinës luftuese (luftarake,– T.K.) dhe trupa e kapitenerive të detit.

Kreu IV i kushtohej fuqive ajrore dhe neni 36 i ligjit përcaktonte se: “…ka m’u caktue me ligjë të veçantë.”^[52]Ligji vijon me kreun V, që trajton dispozita të ndryshme dhe parashtrohej në gjashtë nene (neni 37-42). Ndërsa ligji përmbyllej me kreun VI me dispozita të përkohëshme e të fundit, me nenet 43-46.^[53]

Në faqet e po kësaj gazete, në një numër të muajit korrik po të vitit 1934, u pasqyrua dekret-ligji i emërtuar “Mbi Modifikimim e ligjës datë 5.II.1923 mbi pensjonet Ushtarake të ligjës datë 2.VI.1932 mbi ndryshimin e disa dispozitave të ligjës së Pensjoneve Ushtarake.”^[54]

Në qershor të vitit 1937 kjo gazetë publikoi “Ligjë mbi plotësimin dhe ndryshimin e ligjës mbi Rregullimin e Ushtris Kombëtare datë 14 Prill 1934.” Në nenin 5 shtohej: “Inspektorija e Përgjithëshme e Ushtrisë pranë Oborrit Mbretnuer dhe dy Inspektora të Komandës Mbrojtjes Kombëtare.”^[55] Pak më poshtë jepeshin edhe plotësime të tjera që i bëheshin strukturave të caktuara të Ushtrisë Shqiptare.

Pothuajse të gjithë gazetat që dilnin në vend, përjashtuar “Përlindja e Shqipëniës”, “Dit’ e Re” dhe më së shumti“Fletorja Zytare“pasqyronin sipas mundësive dhe vlerësimit të tyre tema apo çështje që kishin lidhje me ushtrinë dhe ushtarakët shqiptarë. Ndërsa në tri gazetat e sipërpërmenduara, që çmoheshin si organe shtypi zyrtare, pasqyroheshin dhe përshkruheshin ligje, vendime, qarkore, ngjarje, personalitete të Ushtrisë Shqiptare, qëishin të detyrueshme për to.

Veçanërisht “Fletorja Zyrtare“, si një organ shtetëror, përngjasonte si një pasqyrë e publikimit të vijueshëm, gati kronologjik të dukurive të mësipërme.

Pasqyrimi i organizimit dhe i veprimtarisë së Ushtrisë Shqiptare si dhe i personaliteteve ushtarake drejtuese, i lidershipit të tyre, si dhe i dukurive e ngjarjeve të lidhura me to përbënin një dëshmi të informimit që organet e shtypit të kohës i bënin popullit shqiptar që nga viti 1913 deri në fundin e viteve ‘30 të shekullit XX. Gazetat e revistat që botoheshin përgjatë këtij harku kohorpasqyruan për popullin shqiptar, por edhe më gjerë, për rajonin dhe botën përtej kufijve të Shqipërisë, gjithçka që lidhej me Ushtrinë Kombëtare Shqiptare, për arritjet dhe mangësitë e saj, rolin e liderëve e trupës së oficerëve që e drejtuan dhe komanduan atë. Në këtë mënyrë shtypi u bë pasqyrë e veprimtarive, e lëvizjeve dhe ecurisë së tyre në sytë e popullit shqiptar, i cili shihte tek Ushtria mbrojtësin e vendit dhe sigurinë e tij!

---

^[1]“Historia e popullit shqiptar “, vëll. III, Toena, Tiranë, 2007, f.420.

^[2]Në shtypin por edhe literaturën e kësaj periudhe, 1913-1939.

[3]Leon de Gilardi (Ghilardy 1881-1935) , oficer me origjinë italo-kroate. Hyri në shërbim të Ushtrisë Shqiptare në vitin 1913, me gradën toger i xhandarmërisë nga Qeveria e Përkohëshme e Vlorës. Në vitet 1920-1930 u ngarkua me detyra ushtarake më të larta deri komandant i grupit ushtarak të Beratit dhe fitoi gradën gjeneral. U vra në Fier në vitin 1935 nga një grup ushtarakësh shqiptarë që kishin ngritur krye kundër qeverisë së kohës.

^[4]“Përlindja e Shqipëniës“, 14 janar 1914, f.4,5.

^[5]“Përlindja e Shqipëniës“, 14 Mars 1914, f.3.

^[6]“Përlindja e Shqipëniës“, 24 janar 1914, f.3.

[7]Po aty, 14 mars 1914, f.3.

^[8]Po aty.

^[9]Po aty, 18 mars 1914, f. 3.

^[10]Po aty, 21 janar 1914, f.6.

^[11]”Përlindja e Shqipëniës”, 14 janar 1914, f.5.

^[12]Po aty, 21 mars 1914, f. 4.

^[13]“Populli”, Vlorë, 23 maj 1914, f. 8.

^[14]Gazeta “Populli”, Vlorë, 30 maj 1914, f.1.

^[15]Po aty, 27 qershor 1914, f.2.

^[16]“Hylli i Drites”, Shkoder, shkurt 1914, f.292.

^[17]Gazeta “Dielli” (The Sun), Boston-SHBA, 15 dhjetor 1914.

^[18]Revista “Zgjimi”, Korçë, nr. 1, viti 1913, f..5.

^[19]Revista “Zgjimi”, Korçë, nr. 2, viti 1914, f.106.

^[20]Po aty, f. 106-109.

^[21]Revista “Zgjimi”, Korçë, Nr. 3, viti 1914, f.166-171.

^[22]Revista “Zana”, Durrës, 15 Qershor 1914, f.18.

^[23]Proletar Hasani-Edit Kane,“Me fytyre nga Perendimi“, UEGEN, Tiranë, 2013, f. 100-123.

^[24]Pietro Crociani, “Shqiptarët në Forcat e Armatosura Italiane, Zyra e Historisë“; Romë 2001 (Tiranë 2005), f. 17-19.

^[25]“Me fytyre nga Perendimi“, f. 108.

^[26]Revista “Zana”, f. 58.

^[27] Gazeta “Koha“, Korçë, 11 shtator 1920.

^[28]Po aty.

^[29]Gazeta “Mbrojtja Kombetare”, Vlorë, 29.12.192.

^[30]Gazeta “Besa Shqyptare”, Shkodër, 10 qershor 1920.

^[31]Gazeta “Koha”, Korçë, 11 shtator 1920.

^[32]Gazeta “Besa Shqyptare”, 8 shkurt 1921, f. 385.

^[33]Gazeta “Besa Shqyptare”, 14 mars 1921, f. 405.

^[34] Po aty,  31 mars 1921, f. 416.

^[35] Gazeta “Besa Shqyptare”, Shkodër, 31 mars 1921, f. 416.

^[36]Po aty.

^[37] Gazeta “Besa Shqyptare”, Shkodër, 31 mars 1921, f. 416..

^[38]Gazeta “Shqiperi’ e Re”, Konstanca ,Rumani, nr. 29, prill 1921, fq. 31.

^[39]Gazeta “Besa Shqyptare”, Shkodër, 7 maj 1921, fq. 434

^[40]Gazeta “Zani i Ri”, Tirane, nr. 14, 8 tetor 1920.

^[41]Gazeta “Shqiperia e Re”, Konstanca (Rumani), nr. 20, 10 Janar 1921.

^[42]Gazeta “Zani i Ri”, Tiranë, nr.14, 8 tetor 1920, f.1.

^[43]Revista “Minerva”, nr. 9, 15 prill 1933, f.9.

^[44]“Fletorja Zyrtare“, nr.7, 14 shkurt  1923, f.3.

^[45]Po aty, f.3.

^[46]Po aty.

^[47]“Fletorja Zyrtare“, nr.19, Tiranë, 14 prill 1923, f.2.

^[48]“Fletorja Zyrtare“, nr.2, Tiranë, 12 janar 1924, f.6.

^[49]“Fletorja Zyrtare“, nr. 69, Tiranë, 30 qershor 1928, f.5-8.

* Subalterno, – it. vartës, i varur (Red.).

^[50]“Fletorja Zyrtare“, nr. 23, Tiranë, 23 prill 1934, f.1-6.

^[51]Po aty.

*Trupa, dendur përdorej si “trupi”, ishte emërtimi i disa shërbimeve në Ushtrinë Shqiptare (Red.)

^[52]“Fletorja Zyrtare“, nr. 23, Tiranë, 23 prill 1934, f. 1-6.

^[53]Po aty.

^[54]“Fletorja Zyrtare“, nr. 37, Tiranë, 3 korrik 1934, f.11.

^[55]Po aty, nr.42, Tiranë, 10 qershuer 1937, f.1-2.