s p – Page 16 – Dielli

Kur Bibla u bë Abetare…

January 29, 2026 by s p

Një histori kulturore e misioneve protestante në Shqipëri: shkolla, shtypshkronja dhe “i huaji” që solli shqipen.

Ka një skenë që e përfytyroj si fotografi të vjetër, me ngjyra të zbehura: një i huaj zbret në një port osman, i rraskapitur nga udhëtimi, me valixhe druri dhe një dosje letrash. Nuk ka uniformë, nuk ka titull zyrtar. Ai nuk vjen të pushtojë, as të blejë tokë. Vjen me libra. Dhe në Ballkan, sidomos në shekullin XIX, kjo është më provokuese se një top: libri—sidomos libri në gjuhën e popullit—është një armë që nuk bën zhurmë, por ndryshon mendjet.

Misionet protestante u trajtuan shpesh si episod anësor: ca misionarë, ca shkolla, ca botime, ca grindje fetare. Por kur i sheh nga afër, ato duken si një motor i vogël që, pa u bërë kurrë lokomotivë, i dha një shtytje të ndjeshme vagonit të historisë kulturore. Në Shqipëri, kjo shtytje merr një formë të pazakontë: Bibla u bë abetare, predikimi u bë arsimi, dhe “misioni” u kthye në një debat publik për gjuhën, identitetin dhe të drejtën për të lexuar vetë.

Kjo histori nuk kuptohet me klishe: as me demonizimin e thjeshtë (“agjentë të huaj”), as me romantizimin naiv (“shenjtorë të dijes”). Për ta parë drejt, duhet të mbajmë tri fjalë në dorë si lupë: qëllimet, politikat, perceptimet. Qëllimet shpjegojnë pse erdhën; politikat tregojnë si u organizuan e si u urdhëruan të silleshin; perceptimet shpjegojnë pse u pritën herë si shpëtim e herë si kërcënim—dhe pse të dyja palët, herë-herë, mund të kenë pasur edhe të drejtë.

Pse vjen dikush të vdesë larg shtëpisë për një tekst?

Nëse misionarët do të ishin thjesht aventurierë, do të ktheheshin pas dimrit të parë me ethe. Nëse do të ishin diplomatët e maskuar të perandorive, do të kërkonin privilegje, karrierë dhe mbrojtje të garantuar. Por pjesa më e madhe e tyre u nisën dhe mbetën për dekada. Shumë u varrosën larg vendlindjes. Disa humbën fëmijë e familjarë nga sëmundjet. Dhe megjithatë, nuk u tërhoqën.

Motori ishte bindja fetare e Reformacionit: Sola Scriptura, Shkrimi i Shenjtë si autoritet suprem. Nëse kjo merret seriozisht, atëherë Bibla nuk mund të mbetet pronë e klerit apo e një gjuhe “të shenjtë”; ajo duhet të bëhet e lexueshme për njeriun e thjeshtë. Dhe në Ballkan, ku gjuha e kishës dhe e shkollës shpesh nuk përputhej me gjuhën e shtëpisë, kjo ide ishte tronditëse. Ajo e hapte një çarje: nëse njeriu lexon vetë, ai fillon të mendojë vetë. Dhe në shoqëri ku autoriteti shpesh mbahej përmes “mosleximit”, kjo është alarm.

Kështu, misioni fetar prodhoi pa dashje një program kulturor: nëse do tekst, duhet alfabet; nëse do alfabet, duhet shkollë; nëse do shkollë, duhet mësues; nëse do mësues, duhet gramatikë; nëse do gramatikë, duhet shtypshkronjë. Kjo është arsyeja pse misionarët, në shumë vende, u bënë edhe botues, gjuhëtarë, përkthyes, organizatorë shkolle.

Apolitikë në letër, “politikë” në rezultat

Agjencitë misionare protestante, sidomos ato amerikane si ABCFM, kishin udhëzime të rrepta: shmangie të politikës, respektim të autoriteteve lokale, disiplinë morale, raportim të rregullt. Në letër, misionari duhej të ishte i “padëmshëm”: predikim, edukim, shpërndarje librash. Por Ballkani nuk të lejon të jesh neutral. Sepse këtu gjuha është politikë, shkolla është politikë, shtypshkronja është politikë—edhe kur askush nuk do ta quajë kështu.

Në një provincë ku një shkollë në gjuhën e popullit nënkuptonte një identitet që kërkon të ngrihet, misionari mund të mos ketë synime kombëtare, por mjeti i tij i prek. Ai vjen “për shpirtin”; por i jep “alfabetin”. Ai vjen “për qiellin”; por ndërton “bankat e shkollës”. Dhe në Ballkan, bankat e shkollës janë një ushtri e heshtur.

Shqipëria: vendi ku rreziku quhej denacionalizim

Shqipëria e shekullit XIX ishte një paradoks: një popull me gjuhë të përbashkët, por pa institucione të forta arsimore në gjuhën e vet. Në shumë hapësira, gjuha e shkollës dhe e kishës ishte e huaj për gjuhën e shtëpisë. Kështu, frika kryesore e shumë prindërve nuk ishte “feja e re”, por humbja e gjuhës, pra denacionalizimi.

Kjo është pika ku misionari protestant fiton një terren të papritur: ai nuk ka “gjuhë të shenjtë” për të mbrojtur. Përkundrazi, teologjia e tij e kërkon gjuhën e popullit. Kështu, predikimi dhe botimet në shqip, sado që kishin synim fetar, u interpretuan shpesh si mbështetje e shqipes. Kjo nuk e bën misionarin rilindës automatikisht; por e vendos në një nyje ku rrugët kryqëzohen.

Kristoforidhi: Bibla si laborator i shqipes moderne

Nëse Qiriazët mishërojnë institucionin—shkollën—atëherë Kostandin Kristoforidhi mishëron tekstin: përkthimin. Ai nuk është i rëndësishëm vetëm si figurë albanologjike, por si provë se një projekt fetar mund të shndërrohet në ngjarje gjuhësore.

Shoqëritë biblike protestante donin përkthime të sakta e të kuptueshme. Kristoforidhi, duke punuar mbi tekstet biblike, i dha shqipes një provë të madhe: një tekst të gjerë, të sistemuar, të aftë të mbajë idetë e mëdha. Në një kohë kur shqipja ishte e përçarë dialektalisht dhe e mënjanuar institucionalisht, kjo punë ishte si vendosje e një shtylle në tokë: “kjo gjuhë mund të shkruhet seriozisht”.

Por Bibla në shqip nuk ishte thjesht tekst. Ishte sfidë e autoritetit. Sepse individi që lexon vetë është individ që pyet vetë. Dhe pyetja është fillimi i modernitetit. Kështu, për disa autoritete tradicionale, “Bibla në shqip” nuk ishte vetëm çështje gjuhe; ishte çështje pushteti shpirtëror e kulturor.

Qiriazët: kur misioni u kthye në shkollë shqipe dhe emancipim vajzash

Në historinë shqiptare ka disa emra që nuk i përkasin vetëm një kapitulli, por bëhen urë mes kapitujve. Familja Qiriazi është e tillë: Gerasim, Sevasti dhe Parashqevi, me profil të formuar në mjedise protestante, u kthyen në aktorë të arsimit dhe kulturës shqipe.

Gerasimi e kuptoi një të vërtetë të thjeshtë: predikimi në shqip nuk është vetëm liturgji; është akt kulturor. Fjala “e shenjtë” kur thuhet në gjuhën e nënës e bën njeriun të ndihet subjekt, jo objekt. Dhe ky ndryshim psikologjik është i madh. Ai i heq ndërmjetësit monopol.

Por pika ku kjo histori bëhet konkrete, e prekshme, është Shkolla e Vajzave në Korçë (1891), e hapur nga Sevasti dhe Parashqevi Qiriazi. Për një shoqëri ku vajza kishte rol të mbyllur, kjo ishte më shumë se shkollë—ishte një ide e re për jetën: vajza që lexon, vajza që shkruan, vajza që mund të bëhet mësuese, vajza që mund të edukojë brezin tjetër në shqip.

Dhe këtu ndodh diçka me vlerë kulturore: shkolla shqipe e zvogëlon kufirin e fesë. Vajza nga familje të ndryshme fetare ulen në të njëjtën bankë, sepse për prindërit, shqipja është “strehë” më e rëndësishme se dogma. Në këtë kuptim, misioni protestant—që në logjikën e vet kërkon lexues të Biblës—krijon një armatë të re lexuesish të shqipes. Një “nënprodukt” që bëhet produkti kryesor historik.

Pikërisht për këtë, kundërshtimi ndaj Qiriazëve nuk ishte gjithmonë teologjik. Shpesh ishte frikë nga efekti kulturor: arsimi shqip e zvogëlon varësinë nga qendrat e huaja kulturore, dobëson mekanizmat e kontrollit. Dhe ku ka kontroll, ka edhe rezistencë.

Protestanti jashtë mileteve: liri e re në një rend të vjetër

Një detaj juridik shpesh i anashkaluar i jep kësaj historie një shtresë tjetër: protestantët, sidomos pas Tanzimatit, u njohën si komunitet i veçantë në Perandorinë Osmane. Kjo i vendosi në një status të pazakontë: ligjërisht të pranueshëm, por pa trashëgimi shekullore institucionale, pa “gjuhë liturgjike” të detyrueshme, pa detyrim për të ruajtur identitete të kodifikuara.

Kjo i bëri më të lëvizshëm. Një kishë tradicionale shpesh mbron privilegjet dhe gjuhën e trashëguar; një lëvizje e re, pa privilegje historike, ka më pak për të humbur. Kështu, protestantët mund të përdornin më lehtë gjuhën vendase në predikim e shkollë. Kjo nuk i bënte “revolucionarë politikë”, por i bënte praktikë: atje ku të tjerët hezitonin, ata e shihnin gjuhën e popullit si mjet të natyrshëm. Dhe në Shqipëri, kjo kishte peshë të madhe.

Misioni që humbi numra, por fitoi histori

Ka një mënyrë të gabuar për ta matur këtë fenomen: “sa u konvertuan?”. Në Shqipëri konvertimet ishin të pakta. Protestantizmi nuk u bë masë. Por ndikimi i tij ishte më i madh se numrat sepse ai veproi aty ku shoqëria kishte nevojë urgjente: te gjuha, te shkolla, te libri, te emancipimi i vajzës.

Nëse e shohim protestantizmin shqiptar si katalizator, kuptojmë më shumë: katalizatori nuk bëhet substanca kryesore e reaksionit, por e përshpejton ndryshimin. Ai krijon kushte, hap hapësira, fut mjete. Dhe në këtë histori, mjeti më i rëndësishëm nuk ishte “polemika fetare”, por kultura e leximit.

Prandaj, kur thuhet “Bibla u bë abetare”, nuk po bëhet metaforë e zbukuruar. Po përshkruhet një realitet: në një shoqëri ku shqipja kërkonte bankë shkolle, shtypshkronjë dhe tekst të qëndrueshëm, projekti protestant—me gjithë synimin e vet fetar—e ndihmoi shqipen të marrë trup institucional. Kjo është arsyeja pse kjo histori duhet treguar pa mllef ideologjik: as me dyshimin e verbër, as me lavdërimin e verbër. Misionet protestante erdhën për Ungjillin; por në Shqipëri, shpesh u bënë edhe shkollë. Erdhën për shpirtin; por prodhuan alfabet. Dhe në një vend ku moderniteti fillon nga leximi, ky është një kapitull që nuk mund të lihet në fund të faqes si shënim anësor.

Nga Rafael Floqi

Franz Kafka, dhuna e modelimit dhe integriteti i pandryshueshëm i vetvetes

January 29, 2026 by s p

Albert Vataj/

Në korrespondencën e tij drithëruese, mbledhur te “Letra Felices”, Franz Kafka shtron një nga dilemat më vrasëse të raporteve njerëzore, tentativën insistuese për të tjetërsuar tjetrin. Kafka, ky mjeshtër i zbërthimit të ankthit dhe shndërrimit, na paralajmëron se insistimi për të ndryshuar dikë në imazhin e dëshirave tona nuk është akt dashurie, por një formë e hollë e terrorit psikologjik.

Kafka shkruan me një prerje kirurgjikale se “Duhet t’i marrësh njerëzit ashtu siç janë ose t’i lësh ashtu siç janë. Nuk është e mundur t’i ndryshosh; vetëm mund të prishësh ekuilibrin e tyre.” Kjo fjali mbart një peshë paralajmëruese. Për Kafkën, individi nuk është një objekt plastik që mund të rimodelohet sipas tekave tona. Kur ne tentojmë të “ndreqim” dikë, ne nuk po e përmirësojmë atë, por po godasim qendrën e rëndesës së shpirtit të tij. Rezultati nuk është një njeri “më i mirë”, por një qenie e nxjerrë nga binarët, një integritet i thyer që humbet busullën e vetvetes.

Thellimi i Kafkës merr përmasa pothuajse biologjike kur ai shpjegon natyrën holistike të njeriut, sipas të cilit”Një qenie njerëzore, në fund të fundit, nuk përbëhet nga pjesë unike, nga të cilat një e vetme copë mund të hiqet dhe të zëvendësohet me diçka tjetër. Përkundrazi, ajo është një e tërë dhe nëse e tërheq njërin skaj të saj, tjetra, ju pëlqen apo jo, fillon të tkurret.”

Këtu Kafka godet iluzionin tonë se mund të ndryshojmë te tjetri vetëm “atë pjesë që nuk na pëlqen”. Ai na kujton se njeriu është një sistem i ndërlidhur, nëse tenton të zhbësh një dobësi, mund të jesh duke asgjësuar njëkohësisht edhe burimin e forcës së tij. Ky reagim “tkurrës” nuk është thjesht një qëndresë aktive apo kokëfortësi, është një reagim ontologjik. Njeriu tkurret sepse po mbron bërthamën e tij, të vërtetën e tij të vetme, përballë një domosdoshmërie të huaj që kërkon ta tjetërsojë.

Polemikë e Kafkës qëndron te dëshmimi i një të vërtete tragjike, njerëzit nuk mund të jenë “të tjerë”, edhe nëse duan. Dhuna që ushtrohet mbi ta për t’i bërë të përshtatshëm, të bindur apo “idealë”, ndeshet me murin e pamundësisë ekzistenciale.

Sipas Kafkës, kjo prirje njerëzore për të dominuar formën e tjetrit ka pasoja kërcënuese. Ajo krijon individë që jetojnë nën hije, të huaj ndaj vetes, duke dëshmuar se sa më shumë kërkojmë ta bëjmë tjetrin “tonin”, aq më shumë e detyrojmë atë të pushtojë një zbrazëti ku as ai dhe as ne nuk gjejmë dot paqe.

Në thelb, mësimi i Kafkës është një thirrje për përulësi. Të pranosh tjetrin në tërësinë e tij të paprekshme është e vetmja mënyrë për të ruajtur shenjtërinë e njeriut. Çdo përpjekje tjetër është thjesht një mënyrë për të thyer një shpirt në emër të një egoizmi që e maskojmë si kujdes.

Çështja shqiptare preokupim politik e kombëtar

January 28, 2026 by s p

Nder individët e dalluar në mërgatën shqiptare në SHBA, bën pjesë edhe Xh.Zeneli i cili veçohet me publikimin e artikujve, eseve, analizave e vështrimeve në media të shkruara e elektronike në një periudhë prej tri dekadave. Deri me tash opinionit i është prezantuar me tre botime të veçanta; Diaspora dhe vendlindja(2011), Shqiptarët në Mal të Zi-popull i rrezikuar(2019) dhe Diskursi politik dhe kombëtar(2023).

Nail Draga

Si librat e mëparshëm edhe ky i fundit preokupim kryesor ka pozitën dhe statusin e shqiptarëve në Mal të Zi, si popull autokton dhe numërikisht i vogël në krahasim me popullsinë e përgjithshme ne këtë mjedis. Por, pavarësisht rrethanave shoqërore e politike në Mal të Zi, shqiptarët arriten të sfidojnë politikën e pushtetit duke mbijetuar, çështje e cila trajtohet nga autori në shumë aspekte në këtë botim.

Koha e ndryshimeve

Një qasje e tillë nga autori nuk ka si të jetë ndryshe sepse ai në një kohë të shkurtër nga viti 1990/1991 ishte deputet në parlamentin e parë pluralist në Mal të Zi, duke qenë përfaqësues autentik i shqiptarëve përmes LDMZ. Kemi të bëjmë me kohën e ndryshimeve të mëdha shoqërore e politike pas dështimit të ideologjisë komuniste e sistemit socialist edhe në Mal të Zi, përkatësisht në ish Jugosllavi.

Ndonëse në Mal të Zi ligjërisht u miratu pluralizmi politik, por të pushtetarët vazhdonte mentaliteti i kohës së monizmit, sepse pushtetin e kishte ajo parti që ishte më parë, por kësaj here me emër të ndryshuar, nga LKJ në PDS. Në parlamentin e parë pluralist në Mal të Zi i dalë nga zgjedhjet e mbajtura me 9 dhjetor 1990, shqiptarët u përfaqësuan me katër deputet si përfaqësues autentik të tyre. Dhe nga ata për të parën herë në parlament u dëgjua për kërkesat e shqiptarëve për barazi qytetare e kombëtare sipas standardëve ndërkombëtare, e jo sipas klisheve të kohës së monizmit.

Tema autentike

Artikujt e prezantuar në këtë botim përfshijnë përiudhen kohore prej vitit 2017-2021, duke ofruar të dhëna me interes për shqiptarët në hapësirën e tyre etnogjeografike. Në këtë koncept është koncipuar edhe libri të cilin autori e ka ndarë në gjashtë pjesë. Një veprim i tillë është i logjikshëm, sepse sëcili kapitull ka tema të cilat janë autentike për mjedisin përktatës.

Përmes vështrimeve e analizave, autori ofron të dhëna duke demaskuar politikën e pushtetetëve si në Mal të Zi, Kosovë, Shqipëri, Ulqin,duke përfunduar me mërgatën shqiptare në SHBA dhe me reflektime, që janë dëshmi e diskursit në mbrojtje të të drejtave të shqiptareve në Mal të Zi.

Mërgata e preokupuar për vendlindjen

Ndonëse i angazhuar në punën e përditshme, Xh.Zeneli nuk ka qenë statik, por ka përcjellur me kujdes rrethanat shoqërore e politike jo vetëm në vendlindje por edhe me gjerë në hapësirën etnogjeografike shqiptare. Çështjet e trajtuara nuk janë vetëm të dimensionit lokal por me gjerë, ku pozita dhe statusi i shqiptarëve janë çështje preokupuese edhe për mërgatën shqiptare, sepse me të drejtë është pritur që në pluralizëm të ndodhin ndryshime pozitive sipas standardëve ndërkombëtare.

Por, të gjithë jemi dëshmitarë se mentaliteti i kohës së monizmit ka infektuar skenën politike ku pasojat janë të pranishme edhe në pluralizëm. Edhe pse nuk mund të mohohen disa ndryshime, por ato ma së shumti janë kozmetike, sepse shqiptarët në Mal të Zi, kërkojnë barazi qytetare e kombëtare si kudo në vendet demokratike.

Pikërisht në lidhje mbi këtë çështje autori na ofron të dhëna me interes në lidhje me mërgatën shqiptare duke propozuar një program të veprimit të tyre në raport me trojet etnike shqiptare në Mal të Zi, si dhe t´iu mundësohet diasporës shqiptare votimi nga vendi i tyre i qendrimit dhe përfaqësimin e tyre jopolitik në kuvendet përkatëse në vendlindje. Nuk ka dilemë se një veprim i tillë do ta afronte mërgatën me vendlindjen, me mundësi reale të investimit dhe rikthimit të tyre në vendlindje.

Çështja shqiptare në Kongresin amerikan

Në lidhje mbi këtë çështje me interes janë të dhënat për Lidhjen Qytetare Shqiptaro-Amerikane(LQSHA) lidhur me të drejtat e shqiptarëve në Mal të Zi drejtuar nga presidenti i saj z.Joseph Dioguardi dhe znj.Shirley Dioguardi, këshilltare për çështje të Ballkanit. Ishte meritë e mërgimtarëve tanë në SHBA dhe LQSHA, së bashku më kongresmenin Tom Lantosh, që vizituan viset shqiptare në Mal të Zi në fillim të muajit gusht 2003, për tu njoftuar në mënyrë të drejtpërdrejt me pozitën dhe statusin e shqiptarëve në këtë mjedis. Po ashtu në sajë të angazhimit të LQSHA, në Kongresin Amerikan(Komisioni për të drejtat e njeriut, drejtuar nga Tom Lantosh, në Washington DC me 30 tetor 2003, është organizuar një seancë dëgjimore me temën “E ardhmja e shqiptarëve në Mal të Zi”,ku kanë kumtuar Sh.Dioguardi, Xh.Zeneli, N.Draga dhe A.Lajçaj.

Një organizim i tillë ishte i arsyeshëm, sepse pas zgjidhjes së çështjes së Kosovës, edhe ndaj shqiptarëve në Mal të Zi, duhej ngritur zërin për të njoftuar opinionin politik në SHBA, se shqiptarët kërkojnë të realizohet barazia qytetare e kombëtare sipas standardëve ndërkombëtare, ku roli i mërgatës sonë atje si më parë edhe tash ka një rol të veçantë.

Përfundim

Duke lexuar këtë libër del qartë se çështjet e trajtuara kërkojnë zgjidhje të drejt, por për diçka të tillë duhet të egzistojë vullneti politik i pushtetit. Në këtë aspekt përgjegjësi kanë edhe subjektet politike të shqiptarëve në Mal të Zi, që janë pjesë e qeverisë nga viti 1998, të cilët duhet të jenë këmbëngulës në kërkesat e ligjshme në lidhje me avancimin e pozitës dhe statusit të shqiptarëve në këtë mjedis.

Çdo hezitim në këtë drejtim nuk mund të arsyetohet me asgjë, sepse ata aty janë votuar e zgjedhur për të mbrojtur interesat e shqiptarëve e jo ato personale. Por, derisa pushteti heziton të ballafaqohet me kërkesat legale dhe të ligjshme të shqiptarëve, për barazi qytetare e kombëtare çështja shqiptare në Mal të Zi mbetet e hapur.

Pikërisht duke marrë parasysh këtë diskurs politik e kombëtar, nuk ka dilemë së autori do të vazhdojë me publikimin e artikujve të ndryshëm, që pa dilemë do të jenë pjesë e librit të radhës.

(Janar 2026)

Lentja Filmike e Kosovës Përtej Ekranit – Hulumtim nga studiuesit Jeta Abazi Gashi dhe Juan Manuel Montoro

January 28, 2026 by s p

Rafaela Prifti/

Kinematografia e Kosovës e pasluftës është prezantuar me shumë sukses me bashkëproduksione dhe me produksione ndërkombetare të profilit të lartë në festivale shumë prestigjioze. Për të parë si vetëprezantohet Kosova përmes filmit, Dr. Jeta Abazi Gashi dhe Doktoranti Juan Montoro bashkautorësuan një punim analitik Kosovarness in Cinema, i cili skicon identitetin e filmit të Kosovës paslufte për periudhën 2017-2021. Projekti synon të vërë në pah shtysën që jep dhe fuqinë që ka arti filmik në arenën ndërkombëtare por dhe në vetë perceptim.

Çfarë spikat në këtë periudhë dhe më tej janë talentet e reja veçanërisht një brez i regjisoreve dhe producenteve femra, të cilat të shkolluara dhe specializuara jashtë, kanë sjellë në mënyrë të guximshme dhe etike tema tabu të shoqërisë sonë. Produksionet e pasluftës bëhen pjesë të identitetit kosovar, në formën e ruajtjes së kujtesës dhe sfidave të mbijetesës, të vështruara në lenten filmike, që po bëhet një platformë e fuqishme për Kosovën në kinemanë botërore.

Pse Kosova paraqet një rast studimor? “Është një vend i vogël që ka arritur suksese në festivale ndërkombëtare. Trashëgimia rreth 50 vjeçare që nis me shtëpinë e parë filmike në 1970 dhe në 2005 me ngritjen e Qendra Kinematografike e Kosovës QKK ishte pjesë e hulumtimit tonë,” thotë Dr. Jeta Abazi, hulumtuese Fulbright në shkencat politike dhe ligjëruese e jashtme në School of Media and Public Affairs, George Washington University.

Në vitet 2017-2021 filmi i Kosovës pati një shpërthim të temave intime të përqendruara tek trauma e luftës ose ngjarje traumatike, kujtesa, patriarkalizmi në subjekte vendore me ndikim të gjerë, të rrëfyera në hapësira personale të vogla jo në skena madhore.

Identiteti dhe përkatësia, të shprehura në atë që dy studiuesit Abazi Gashi dhe Montoro e quajnë Kosovarness in Cinema formulohen kryesisht përmes historive njerëzore të përballjes me realitete të reja si mbijetesa ekonomike te filmi Zgjoi apo ndarjet gjinore te Luaneshat e Kodrës etj. Projekti, i cili nisi në vitin 2025, është duke u plotësuar dhe mendohet të dërgohet për botim në muajt e ardhshëm. “Nga perspektiva akademike, jemi ende duke e shkruar si projekt, por me fokus në “kujtesën” filmike për të kaluarën e Kosovës. Filmat janë zhanër shumë i rëndësishëm perceptues, sepse lidhen me të kaluarën e vendit dhe ndikojnë në të ardhmen e tij.”

Një pikë e veçantë e punimit shqyrton sesi “në krahasim me jehonën publike të Kosovës në marrjes së çmimeve në Sundance Film Festival, në Cannes, në Venicia, në Tallin, nominimin për Oscar si edhe shpërblime për filma të dedikuar luftës, ky aspekt mori pak vëmendje në debatin akademik.”

Nisur nga kjo, “ne hulumtojmë atë që e quajmë “soft power” (forcë e butë), sqaron Dr. Jeta Abazi Gashi, “sepse filmi arrin ta kthejë vëmendjen tek Kosova, jo përmes diskursit politik apo konfliktual, por përmes historive njerëzore, pa përdorur forma të ashpra, duke provuar se arti në përgjithësi dhe ekrani në veçanti ka epërsi ndaj forcës ushtarake.”

“Për një vend si Kosova, ky aspekt ka rëndësi të veçantë sepse regjisorët dhe producentët japin një mesazh se Kosova nuk është histori vetëm e luftës, por pjesë e një rrëfimi global. Kosova ka shumë për të treguar,” përfundon studiuesja.

Për këtë punim, deri tani, autorët kanë përfshirë dhjetë orë filma, intervista me kineastë dhe shumë producentë. Dr. Jeta Abazi Gashi dhe Mag. Juan Montoro nga Catholic University of Uruguay (UCU) e paraqitën punimin në panelin Media and Memory: Remembering the Kosovo War, në konferencën e ASEEES (Association for Slavic, East European and Eurosian Studies) në nëntor 2025, në Uashington DC.

Projekti i tyre ka aspekte personale për të dy hulumtuesit. Jeta ishte 13 vjeç në kohën e luftës dhe nuk ishte në Kosovë, por një pjesë e familjes së saj ishte aty, dhe ajo e ka ndjerë të afërt atë periudhë. Për Doktorantin Juan Manuel Montoro, që do paraqes disertacionin Sporti dhe Kujtesa Konfliktuese e Kosovës pranë University of Lucerne, Zvicër, angazhimi erdhi në formë kureshtje për një vend ku kishte pasur luftë. Në këtë pikë, ata janë edhe hulumtues, edhe subjekte vëzhguese të ndikimit të “soft power” (forcës së butë) të filmit të Kosovës.

Post-war Kosova cinema is a narrative as compelling as it is overlooked. Researchers Jeta Abazi Gashi and Juan Manuel Montoro are finalizing a policy brief on the subject, which they recently debuted at the “Media and Memory” panel during the 2025 ASEEES Convention in Washington, D.C. I am grateful to Dr. Abazi Gashi and Mag. Juan Montoro for sharing their invaluable insights for this piece.

Lufta e Gjeneratës së Pestë

January 28, 2026 by s p

Prof. Dr. Muhamet Racaj/

Nga përvoja ime shumëvjeçare në fushën e sigurisë dhe mbrojtjes, një gjë është bërë e qartë: lufta nuk është më ajo që njohëm në shekullin XX. Sot, shtetet nuk rrëzohen domosdoshmërisht nga tanket në kryeqytet apo nga pushtimi klasik i territorit. Ato shemben shumë më herët – në heshtje, në hapësirën digjitale, në mendjen e shoqërisë dhe në paralizën e institucioneve.

Ajo që quhet Lufta e Gjeneratës së Pestë (5GW) përfaqëson transformimin më të thellë të konceptit të konfliktit modern. Nga qendra strategjike e USINDOPACOM-it në Guam, kundërgoditja nuk nis me zbarkime ushtarake, por me dominim satelitor, sulme kibernetike, operacione informative dhe goditje precize. Brenda 24 orëve paralizohet infrastruktura kritike; brenda 48 orëve, shteti pushon së funksionuari si entitet ushtarak dhe politik efektiv. Jo për shkak të pushtimit, por për shkak të humbjes së koherencës.

Në këtë lloj lufte, armët kryesore nuk janë më topat dhe raketat, por kontrolli i informacionit, i rrjeteve energjetike, i sistemit financiar dhe i besimit publik. Fronti nuk është më gjeografik – ai është kognitiv, institucional dhe digjital. Shteti humb në momentin kur nuk arrin më të marrë vendime, të komunikojë me qytetarët dhe të ushtrojë autoritet funksional.

Guam nuk është thjesht një bazë ushtarake. Ajo simbolizon arkitekturën e re të fuqisë globale, ku operacionet tokësore, ajrore, detare, kibernetike dhe hapësinore integrohen në një sistem të vetëm komandimi.

Kjo tregon se edhe konfliktet që duken lokale menaxhohen nga qendra globale, ku distanca gjeografike ka humbur rëndësinë strategjike.

Rasti i Venezuelës, real apo i perceptuar në diskursin ndërkombëtar, ilustron qartë këtë paradigmë. Ndërhyrja nuk konceptohet më si pushtim klasik, por si “korrigjim gjeopolitik” në emër të stabilitetit, rendit apo balancës strategjike. Në luftën e gjeneratës së pestë, kufiri midis mbrojtjes, parandalimit dhe agresionit bëhet i paqartë. Lufta nuk shpallet, por pasojat e saj janë të prekshme dhe të thella për shoqërinë e synuar.

Për shtetet e vogla dhe të mesme, ky realitet është veçanërisht alarmues. Ushtri tradicionale pa mbrojtje kibernetike, pa reziliencë institucionale dhe pa kontroll të hapësirës informative janë thellësisht të ekspozuara. Dobësia kryesore nuk qëndron te mungesa e armëve, por te mungesa e kapaciteteve të integruara shtetërore.

Mbrojtja moderne sot matet me aftësinë për të mbajtur funksionale infrastrukturat kritike, për të mbrojtur hapësirën kibernetike, për të edukuar strategjikisht elitën politike dhe për të ruajtur besimin e qytetarëve në institucionet shtetërore. Pa këto elemente, sovraniteti mbetet vetëm një koncept juridik, jo një realitet funksional. Lufta e gjeneratës së pestë është luftë e heshtur, por shkatërruese. Ajo synon të thyejë vullnetin dhe funksionalitetin e shtetit përpara se të lindë rezistenca. Në këtë kuptim, shteti nuk humb kur pushtohet, por kur pushon së funksionuari.

Shekulli XXI, jam i bindur, nuk do të mbahet mend për betejat e mëdha tokësore, por për momentet kur një shtet u zgjua dhe kuptoi se lufta kishte përfunduar pa u shpallur kurrë. Dhe kjo është sfida më e madhe strategjike e kohës sonë.