Dr. Nikollë Loka/

Prof. Emeritus Injac Parrino është një nga studiuesit më të shquar arbëreshë të albanologjisë, një personalitet i njohur dhe i respektuar në botën akademike dhe shkencore për kontributet e tij në fushën e arkivistikës, gjuhësisë, historisë kulturore dhe studimeve arbëreshe. Me një karrierë të gjatë dhe të pasur, ai ka ndikuar në thellimin e kuptimit të marrëdhënieve historike, kulturore dhe gjuhësore mes Shqipërisë dhe komunitetit arbëresh të Italisë.

Formimi i Injac Parrinos si albanolog është i lidhur ngushtë me rrënjët e tij familjare, kulturore dhe fetare, një përvojë që ka ndikuar në mënyrë të thellë në zhvillimin e tij si studiues dhe albanolog.

I lindur më 3 shkurt 1938 në Palazzo Adriano në provincën e Palermos në Siçili, në një familje arbëreshe, Parrino u rrit në një mjedis ku gjuha shqipe dhe traditat arbëreshe përbënin pjesë të përditshmërisë. Trashëgimia e tij familjare ishte një shtysë e fortë për angazhimin në studimet shkencore dhe kulturore, si pikënisje për kërkimet e tij albanologjike.

Parrino ka shkruar dhe hulumtuar shumë për gjuhën historinë dhe traditat arbëreshe, duke u fokusuar në ruajtjen e pasurisë kulturore të këtij komuniteti, i cili ka një rëndësi të jashtëzakonshme për identitetin kombëtar shqiptar. Parrino formësoi që herët një vetëdije të thellë identitare, e cila do ta shoqëronte dhe udhëhiqte gjatë gjithë veprimtarisë së tij intelektuale dhe kulturore. Ky mjedis, i pasur me histori, kujtesë kolektive dhe trashëgimi i ofroi atij një fond të vyer përvoje shpirtërore, duke e ndihmuar të kuptonte më thellë rrënjët e tij dhe të ndërtonte një lidhje të fortë me traditën dhe kulturën arbëreshe.

Në moshën dhjetëvjeçare, Injaci hyri në seminarin e njohur dhe me përvojë të gjatë, të themeluar që në vitin 1734 në Palermo nga At Gjergj Guxeta, duke u bërë njëri nga nxënësit e fundit të këtij seminari, i cili në atë kohë drejtohej nga rektori Papa Pal Matranga. Seminari italo-arbëresh i Palermos u ngjiz dhe funksionoi që në krye të herës si qendër e filologjisë italo-arbëreshe dhe e albanologjisë në përgjithësi dhe në rrjedhën e viteve u bë vatra e parë e studimeve albanologjike në Europë, e pakrahasueshme me institute të tjera të ngjashme, për nga shumëllojshmëria dhe cilësia e prodhimit intelektual. Kështu, mjafton të sjellim për ilustrim këtu krahas emrit të themeluesit të tij, emrat e një aradhe të tërë intelektualësh të shquar arbëreshë që u morën intensivisht me kërkime në fushat e historisë, kulturës e të filologjisë arbëreshe si: Pal Maria Parrini, Nikollë Filia, Nikollë Keta në shek. XVIII; Sepë Krispi në shek.XIX, Pal Skiro në fillim të shek. XX etj. Në atë seminar filloi studimet edhe burrështetasi Françesko Krispi.

Veprimtaria e Seminarit që në fillim u orientua drejt edukimit fetar të seminaristëve të rinj, të ardhur nga të gjitha kolonitë shqiptare të Siçilisë, të cilat në atë kohë ishin të lidhura me njëra-tjetrën përmes shkëmbimeve shumë të dendura, jo vetëm të natyrës kulturore dhe shpirtërore, por edhe të natyrës sociale dhe ekonomike. Në atë Seminar, boshtet kryesore pedagogjike të mësimit përbëheshin nga njohuritë teologjike dhe liturgjike të ortodoksisë katolike në Perëndim dhe praktikave të saj, si dhe kanunet gjuhësore të arbëreshëve e të gjuhës së tyre.

Pas dy vjetësh, Seminari u mbyll dhe u transferua: klasat gjimnaziale u zhvendosën në Horën e Arbëreshëve, ndërsa ato liceale në abacinë e lashtë dhe të famshme të Grottaferratës, pranë Romës, e cila deri pak vite më parë kishte qenë një qendër e madhe dhe e njohur e bizantinologjisë. Për shekuj me radhë, Grottaferrata kishte formuar klerikë, studiues dhe intelektualë të ritit greko-bizantin, përfshirë shumë figura të botës arbëreshe. Për komunitetet arbëreshe, manastiri kishte një rëndësi të veçantë: ai ishte një pikë referimi shpirtërore dhe kulturore, ku ruheshin gjuha, liturgjia, zakonet dhe identiteti lindor, në harmoni me kishën katolike.

Vazhdimi i studimeve në Abacinë e Grottaferratës, e pajisi Parrinon me njohje të thellë të traditës bizantine, ku bën pjesë edhe kultura shqiptare mesjetare, si dhe me aftësi për të kuptuar kontekstin historik, kishtar dhe kulturor të dokumenteve që lidhen me shqiptarët. Kjo ishte veçanërisht e rëndësishme për albanologjinë historike dhe arkivistike, sepse shumë burime për historinë shqiptare ruhen në arkiva kishtare dhe ata bizantine.

Pas përfundimit të studimeve, Injaci u kthye në Horw, ku iu besua detyra e zëvendësrektorit të Seminarit të atjeshëm, një funksion që dëshmonte vlerësim për formimin dhe aftësitë e tij intelektuale e organizative. Paralelisht me këtë agazhim, Injaci vijoi rrugën e përparimit akademik, duke u regjistruar në kursin universitar të letërsisë, që shënoi kalimin e qartë drejt albanologjisë si disiplinë shkencore. Letërsia dhe filologjia janë shtylla kryesore të kësaj fushe, që i mundësuan Parrinos të merrej me përkthime, botime kritike dhe studime historiko-letrare, duke i dhënë status akademik të plotë, për të vepruar si studiues i albanologjisë.

Në moshën 30 vjeçare, Parrino fitoi liber docenza (një titull akademik i lartë) në gjuhë dhe letërsi shqipe. Me këtë arritje, ai u emërua profesor në Universitetin e Palermos, ku filloi të kontribuonte në fushën e albanologjisë dhe të studimeve rreth trashëgimisë kulturore dhe historike të Shqipërisë e komunitetit arbëresh në Itali.

Pas dy vjetësh, Parrino shkoi sërish në Kolegjin Grek të Romës dhe u regjistrua në Institutin Papnor Lindor për kursin universitar në Shkencat Teologjike Lindore, duke kaluar provimet përkatëse, por pa përgatitur tezën e diplomës, e cila në atë moment nuk përfshihej në interesat shkencore të tij. Sidoqoftë, ato studime i dhanë Parrinos formim të plotë në histori, filologji, hermeneutikë dhe studim tekstesh, si dhe e përgatitën për analizën shkencore të burimeve të shkruara, veçanërisht atyre fetare, që janë shumë të rëndësishme për historinë shqiptare. Në fakt, nga bashkëpunimi me profesorët Giuseppe Valentini dhe Ernest Koliqi, të cilët jepnin të njëjtën lëndë në Universitetin “La Sapienza” të Romës, lindën diskutime dhe iniciativa të rëndësishme për forcimin e bazës shkencore të Albanologjisë, si në Shqipëri, ashtu edhe në kolonitë arbëreshe të Italisë. Ky angazhim u shfaq si një nevojë urgjente për të sistematizuar dhe për të institucionalizuar studimet mbi gjuhën, historinë, letërsinë dhe kulturën shqiptare, duke i dhënë një dimension akademik dhe shkencor.

Puna me Valentinin dhe Koliqin nuk ishte thjesht një mundësi për shkëmbim idesh dhe përvojash, por edhe një mundësi e paçmuar për të thelluar njohuritë mbi kulturën, gjuhën dhe historinë shqiptare. Ky bashkëpunim i ka mundësuar Parrinos të zhvillonte një pikëpamje më të gjerë dhe më gjithëpërfshirëse rreth historisë dhe kulturës shqiptare, e cila do të ndikonte drejtpërdrejt në mënyrën sesi albanologjia shikohej dhe më pas zhvillohej në Itali, Shqipëri e më gjerë. Injac Parrino e përdori këtë përvojë të çmuar për të avancuar në kërkimet e tij shkencore dhe për të ofruar një kontribut të rëndësishëm në shpjegimin e trashëgimisë kulturore shqiptare.

I angazhuar pranë Katedrës së gjuhës dhe letërsisë shqipe në Universitetin e Palermos dhe në Qendrën e Studimeve Shqiptare atje, Parrino ka dhënë një kontribut të rëndësishëm në kërkimin dhe ruajtjen e kulturës shqiptare. Trashëgimia kulturore arbëreshe, e pasur me tradita dhe histori, i ka mundësuar Prof. Parrinos të zhvillojë një kuptim të thellë në lidhjen mes kulturave dhe të shqyrtojë mënyrat, me të cilat ndikimet e ndryshme, si ato shqiptare dhe ato bizantine janë ndërthurur dhe kanë formuar identitetin dhe traditat e komunitetit arbëresh.

Përkushtimi i Parrinos në studime dhe kërkime akademike bëri të mundur që ai të integrojë metodologjitë e ndryshme, të zhvillojë një qasje tërësore në analizën e teksteve dhe të kërkojë lidhje midis teorive të ndryshme filozofike, teologjike dhe historike, duke krijuar një qasje të thelluar dhe të më larmishme akademike.

Veprimtaria shkencore e Prof. Parrinos, e zhvilluar përgjatë disa dekadave, kombinon analizën historike, filologjike dhe ndërdisiplinore, duke ofruar një qasje rigoroze dhe sistematike.

Prof. Parrino ka kryer studime të thelluara mbi elementët bizantinë që janë ruajtur dhe zhvilluar nëpërmjet trashëgimisë arbëreshe, dhe ka ofruar një analizë të thelluar të lidhjeve mes Kishës Ortodokse Bizantine dhe komunitetit arbëresh. Ky angazhim ka përfshirë, ndër të tjera, ruajtjen dhe promovimin e traditave liturgjike bizantine dhe krijimin e mundësive për edukimin teologjik dhe filozofik të arbëreshëve në Itali. Puna e tij ka kontribuar ndjeshëm në ruajtjen e një lidhjeje të fortë në mes të kaluarës fetare të komunitetit arbëresh dhe paraqitjes së kësaj trashëgimie në një kontekst modern e të përditshëm.

Angazhimi i Profesor Parrinos në studimin e kulturës, gjuhës, historisë dhe identitetit të arbëreshëve është padyshim një nga shtyllat më të forta të veprimtarisë akademike dhe kërkimore të tij, duke i siguruar atij një vend të veçantë nderi ndër studiuesit më të njohur të kësaj fushe.

Ky angazhim është jo vetëm shembull i pasionit dhe përkushtimit të tij për ruajtjen dhe zhvillimin e trashëgimisë kulturore shqiptare, por edhe një kontribut i jashtëzakonshëm për të pasur një kuptim më të thellë dhe të plotë të lidhjeve historike mes Shqipërisë dhe komunitetit arbëresh, në periudhën që pasoi pushtimin osman. Kjo qasje ka pasur një rëndësi të madhe për studimin e marrëdhënieve të arbëreshëve me Selinë e Shenjtë, si dhe për të kuptuar rolin që arbëreshët luajtën në mbështetje të çështjes shqiptare.

Komunitetet arbëreshe të Italisë, të cilat kanë një histori të pasur dhe të ndërlikuar, në lidhje të vazhdueshme me Shqipërinë, ishin objekt i veçantë i kërkimeve të tij. Prof. Parrino u angazhua për t’i dokumentuar dhe interpretuar këto lidhje kulturore dhe historike, duke krijuar mundësi të reja për të kuptuar më mirë identitetin dhe historinë e shqiptarëve, si brenda vendit ashtu dhe jashtë tij.

Përmes kërkimi arkivor, Parrino ka zbuluar dokumente dhe materiale që përbëjnë një pjesë të rëndësishme të historisë dhe të identitetit të shqiptarëve jashtë atdheut, duke i dhënë mundësinë shkencës dhe historiografisë shqiptare të kuptojnë më thellë se si komunitetet shqiptare kanë mbijetuar dhe kanë ecur përpara gjatë shekujve. Kjo ka qenë një përpjekje për të zbuluar dhe ruajtur atë që mund të quhet një pjesë e pandashme e trashëgimisë, duke nxjerrë në pah forcën e lidhjeve kulturore dhe historike që kanë mbajtur të bashkuar këto grupe, pavarësisht largësisë fizike nga atdheu.

Bashkëpunimi i Injac Parrinos me Giuseppe Valentinin ishte i frytshëm dhe shumë intensiv në kuadrin e përgatitjeve për të përkujtuar 500 vjetorin e vdekjes së Gjergj Kastriotit- Skënderbeut. Ky bashkëpunim e ndihmoi të thellohej më tej në fushën e albanologjisë dhe kërkimeve historike lidhur me Shqipërinë dhe Skënderbeun. Pjesë e këtij bashkëpunimi ishte mbledhja, transkriptimi dhe studimi i burimeve të shumta, përfshirë dorëshkrimet dhe burimet arkivore të papublikuara.

Ky projekt ka qenë një mundësi e jashtëzakonshme për të hetuar marrëdhëniet midis Papës Kalisti III dhe Skënderbeut, si dhe për të dokumentuar përpjekjet e përbashkëta për të mbrojtur Evropën dhe krishterimin nga rreziku i pushtimit osman. Libri “Papa Kalisti III, Skënderbeu, Shqipëria dhe Kryqezata: 1455-1458”, me autorë Giussepe Valentini, Matteo Sciambran, Ignac Parrino bazohet në dokumente dhe dëshmi të vlefshme nga arkivat e Vatikanit, të cilat hedhin dritë mbi përpjekjet e bashkërenduara ndërmjet Papës dhe Skënderbeut. Këto burime përmbajnë korrespondencë, udhëzime dhe vendime të rëndësishme që dëshmojnë përkushtimin e Kalistit III dhe vendosmërinë e Skënderbeut për të organizuar Kryqëzatën dhe për ta çliruar Ballkanin nga sundimi osman. Libri ofron një pasqyrë të thelluar të marrëdhënieve ndërmjet Vatikanit dhe Shqipërisë gjatë kësaj periudhe të rëndësishme dhe përshkruan përpjekjet ndërkombëtare për të mbrojtur Europën dhe krishterimin nga kërcënimi osman.

Në studimin “Skënderbeu në veprimin papnor të mbrojtjes evropiane, paraqitur në Konferencen e Pestë Ndërkombëtare të Studimeve Shqiptare’, Palermo 1973, Parrino shqyrtoi rolin e Papatit në mbështetje të Skënderbeut dhe ngjarjet që lidhen me organizimin e një Kryqëzate për ta shpëtuar Ballkanin.

Një dimension tjetër i rëndësishëm i veprimtarisë shkencore të Prof. Parrinos ka qenë hulumtimi arkivor dhe dokumentar për marrëdhëniet ndërmjet Shqipërisë dhe Selisë së Shenjtë gjatë periudhës mesjetare. Ai mblodhi, transkriptoi dhe botoi vëllimin “Acta Albaniae Vaticana. Në këtë vepër janë përfshirë 563 dokumente dhe letra papale, që lidhen me Arberinë, ku shumica prej tyre i referohen Gjergj Kastriotit. Përmes këtyre dokumenteve, vihet në dukje ndikimi që Skënderbeu kishte në këtë kontekst, si dhe mënyrat që ai përdori për të siguruar mbështetje ndërkombëtare për luftën antiosmane të popullit të tij. Ky libër sjell punën e jashtëzakonshme kërkimore të Prof. Parrinos, i cili jo vetëm që i organizoi dhe redaktoi këto dokumente, por edhe kontribuoi në dhënien e një kuptimi më të thellë të marrëdhënieve ndërkombëtare të Shqipërisë me Perëndimin në periudhën mesjetare. Libri paraqet një arritje të madhe, sepse përveçse pasuron arkivat historike, kontribuon në formimin e një pamjeje të qartë të lidhjeve diplomatike dhe historike të Shqipërisë me Vatikanin në një periudhë të rëndësishme të historisë së vendit. Me këtë vepër shkencore, Parrino u ka dhënë një mundësi të shkëlqyer studiuesve të ardhshëm për të hulumtuar më tej marrëdhëniet ndërkombëtare të shqiptarëve dhe ndikimin e kishës katolike në formimin e historisë së Shqipërisë.

Në veprën “Mbi origjinën e kulturës siculo-shqiptare, botuar në Palermo në vitin 1973, Parrino trajtoi origjinën e kulturës shqiptare në Sicili dhe të greko-shqiptarëve që jetojnë në këtë rajon të Italisë. Parrino ofron një studim të hollësishëm të ndikimeve bizantine dhe shqiptare në kulturën e këtij rajoni dhe kontribuon në pasurimin e njohurive për diasporën shqiptare.

Prof. Parrino ka dhënë një kontribut të rëndësishëm edhe në fushën e gjuhësisë historike, duke studiuar zhvillimin e gjuhës shqipe dhe ndryshimet e saj në komunitetet arbëreshe në Itali. Ai ka trajtuar me kujdes mënyrën se si gjuha shqipe është ruajtur dhe zhvilluar brenda këtyre grupeve, dhe ka shqyrtuar ndikimet e gjuhëve të tjera mbi të.

Prof. Injac Parrino ka kontribuar edhe në studimin e letërsisë kombëtare në përgjithësi. Ai është përqëndruar veçanërisht në veprën monumentale të Gjergj Fishtës, Lahuta e Malcís, duke kryer përkthimin e plotë të kësaj vepre dhe ka ofruar komente kritike, që ruajnë integritetin e tekstit origjinal, duke analizuar aspektet stilistike, gjuhësore dhe strukturore. Puna e tij ka theksuar dimensionin psikologjik dhe filozofik të epopesë fishtiane dhe ka interpretuar figurat dhe ngjarjet në dritën e Kanunit, si një sistem normativ dhe etik shqiptar. Puna e tij nuk përmbahet thjeshtë në përkthime, por përbën një lexim shumëplanësh, që përfshin analizën letrare, antropologjike, juridike dhe estetiko-filozofike. Parrino ka kontribuar në zgjerimin e kuptimit të Lahutës, duke e vendosur atë në një kontekst më të gjerë, të lidhur me identitetin kombëtar dhe kulturor shqiptar, sidomos në aspektin e moralit dhe etikës tradicionale. Ai ka përdorur një metodë që përfshin analizë gjuhësore, stilistike dhe semantike, dhe ka ofruar një lexim antropologjik dhe juridik të Kanunit. Prof Parrino e ka vlerësuar Lahutën e Malcís si pasqyrë të shpirtit kombëtar shqiptar dhe si një dokument historik, ku historia dhe letërsia janë të pandashme.

Puna e Prof. Emeritus Injac Parrinos ka një rëndësi të jashtëzakonshme për studiuesit e sotëm dhe ata të ardhshëm të albanologjisë dhe fushave të lidhura me historinë dhe kulturën shqiptare. Angazhimi i tij i palodhur në kërkimin arkivor dhe dokumentimin e trashëgimisë shqiptare, si dhe thellimi në studimin e komunitetit arbëresh dhe emigrimit shqiptar, ka hapur horizonte të reja për hulumtime të mëtejshme. Përmes punës së tij, ai ka ndihmuar në forcimin e lidhjeve kulturore mes Shqipërisë dhe Italisë, duke e bërë të mundur një kuptim më të thellë të identitetit shqiptar në diasporë. Trashëgimia e tij shkencore vazhdon të shërbejë si një pikë reference për studimet dhe hulumtimet e sotme dhe ato që do të ndërmerren në të ardhmen, duke e ruajtur dhe vlerësuar kulturën dhe historinë shqiptare për brezat që do të vijnë.