s p – Page 16 – Dielli

ABAZ KUPI, I HARRUAR DHE I KEQTRAJTUAR NGA HISTORIA ZYRTARE

January 10, 2026 by s p

Nga Frank Shkreli/

“Ç’prej momentit të parë që u sulmua toka jonë e shenjtë prej armiqve fashistë, ne kemi qenë ata që kemi bërë çmos për të shpëtue nderin kombëtar dhe jemi përpjekjur për bashkim të përgjithshëm dhe bashkveprim me të gjithë shqiptarët pa dallim rryme dhe ideologjije. Ne jemi përpjekur për bashkim dhe vëllazërimin e shqiptarëve për të larguar luftën civile dhe për të siguruar luftën e përbashkët për shporrjen e okupatorit prej tokës sonë të shënjtë”. (Abaz Kupi). Citim marrë nga libri, “Abaz Kupi” i autorit Makensen Bungo, Gjonlekaj Publishing

Përshëndetjet e mia më të sinqerta familjes së nacionalistit Abaz Kupit në 50-vjetorin e kalimit të tij në amshim, Federatës Pan-Shqiptare të Amerikës Vatra për bashkorganizimin e këtij tubimi dhe për ftesën që më bëtë për të shënuar këtë përvjetor të rëndësishëm.

Zonja dhe Zotëri, pjesëmarrës në në këtë përkujtim,

Abaz Kupi ishte dhe mbetet njëri prej të mëdhejve të historisë shqiptare. Por edhe njeri ndër më të keqtrajtuarit prej historisë zyrtare. Sidomos, nga historiografia zyrtare komuniste, megjithse Abaz Kupi mbetet një ndër figurat e rëndësishme të historisë shqiptare për rolin e tij si ushtarak dhe politikan nacionalist, por jo vetëm. Nuk dua as nuk është rasti të futem më thellë në histori, sepse unë historian nuk jam, por majfton të përmendet, ndër të tjera, roli i Abaz Kupit në luftën për mbrojten e Durrësit nga pushtuesit fashist italianë me 7 prill, 1939.

Njihet mirë gjithashtu edhe roli i tij gjatë Luftës së II Botërore, fillimisht, në bashkrendim të luftës kundër okupatorit me lëvizjen antifashiste, por më vonë, si atdhetar që ishte, ai detyrohet të largohej nga ajo lëvizje për arsye të ndryshimeve të papujtueshme ideologjike dhe atdhetare me frontin.

Por për arsye të ndryshimeve themelore me frontin se cila duhej të ishte Shqipëria e pas luftës, si njëri prej udhëheqsve të lëvizjes politike, Legaliteti, Abaz Kupi dhe shumë bashkatdhetarë anti-komunistë të tjerë, detyrohet të largohej nga Atdheu, atëherë kur perdja e zezë e komunizmit ndërkombëtar ra edhe mbi Kombin Shqiptar. Ndërkohë që liria për të cilën luftoi Abaz Kupi me shokë, u zevëndësua me sundimin barbar komunist të regjimit të Enver Hoxhës, për pothuaj një gjysëm shekulli. Vendosja e pushtetit komunist në Shqipëri, ishte kohë e zezë në historinë kombëtare. Ishte koha kur pluralizmi politik shqiptar u vra dhe u varros bashkë me kundërshtarët e komunizmit, me përjashtim të atyre që mund të arratiseshin, si Abaz Kupi. Si përfundim, ai dhe shumë bashkatdhetarë, bashmendimtarë të tij—kur po vedoseshin fatet e Shqipërisë së pas luftës, detyrohen të largohen nga Atdheu dhe të vendoseshin, kryesisht në Shtetet e Bashkuara, por jo vetëm. Këtu, ata vazhduan – secili më vete por edhe në bashkpunim, por fatkeqsisht pa sukses – përpjekjet e tyre për rrëximin e regjimit sllavo-aziatik komunist që ishte instaluar në Tiranë pas Luftës së II Botërore, me ndihmën e agjentëve komunistë serbo-malazezë, Dushan Mugosha dhe Miladin Popoviç.

Si rrjedhim, qëndresa në mërgim e Abaz Kupit ndaj regjimit komunist të Tiranës si dhe mbështetja e tij për Mbretin Zog, por jo vetëm, ishin ndër arsyet e tjera që historiografia komuniste por, fatkqesisht, as qeveritë e viteve të tranzicionit “post-komunist”, as historiagrafia zyrtare, nuk e kanë trajtuar, nuk e trajtojnë as nuk vlerësojnë rolin e Abaz Kupit në mënyrë të drejtë për ti dhënë vendin që i takon në historinë e shqiptarëve.

Normalisht, edhe këtu në botën e lirë, ekzistojnë mendimet ndryshe në radhët e historianëve jo-ideologjikë mbi rolin e personave dhe mbi ngjarjet historike me rendësi, për qendrimet politike dhe për veprimtarinë e liderve si Abaz Kupi mund të jenë të natyrshme dhe ndonjëherë edhe në kundërshtim me njëri tjetrin. Por në rastin e Abaz Kupit dhe shumë kundërshtarëve të tjerë patriotë shqiptarë të regjimit komunist shqiptar, që u detyruan të largoheshin nga Atdheu pas luftës, trajtimi i tyre nga historiografia zyrtare shqiptare komuniste është e pashembullt në historinë e shumë vendeve të tjera ish-komuniste të Evropës, pothuaj 80-vjet pas luftës në Evropë.

Për fat të keq, edhe sot pas 35-vite tranzicion, Shqipëria ishte gjatë regjimit komunist dhe mbetet edhe sot, një vend ku trajtimi historik i figurave kombëtare si Abaz Kupi — ashtu siç e kishte përcaktuar regjimi komunist i shekullit të kaluar, me etiketime – si reaksionar, fashistë, armik të atdheut, i shitur, agjent, poliagjent e të tjera. Në këtë frymë armiqësore, ish-kundërshtarët e komunizmit, si Abaz Kupi vazhdojnë që, zyrtarisht, të demonizohen, të abuzohen, të keqtrajtohen me qëllim që, më në fund, të harrohen – për rolin dhe kontributet e tyre ndaj Kombit shqiptar.

Pyetja sot në këtë 50-vjetor të kalimit në amshim të Abaz Kupit është se cila do kishte qenë dhe cila do ishte sot Shqipëria nëse Abaz Kupi me klasën politike jo komuniste të kohës do të kishte fituar betejat ushtarake dhe politike dhe kundër komunizmit ndërkombëtar sllavo-aziatik të asaj kohen ë Shqipëri? Është shumë e vështirë t’i përgjigjemi kësaj pyetjeje sepse atyre nuk iu dha kurrë mundësia të provonin veten e t’a bënin Shqipërinë siç mendonin e donin ata, në atë kohë. Por një gjë është e sigurt se sllavo-komunistët shqiptarë që morën pushtetin — me në krye Enver Hoxhën dhe me ndihmën e serbo-malazezve duke qeverisur Shqipërinë, brutalisht, për pothuaj një gjysëm shekulli — e shëndrruar Shqipërinë në një zonë krimi mu në qëndër të Evropës duke vrarë, burgosur e persekutuar kundërshtarët politikë dhe familjet e tyre dhe duke izoluar vendin, për pothuaj një gjysëm shekulli nga bota e qytëruar perëndimore.

Por ndryshe nga historiografia komuniste shqiptare – historia e vërtetë, normalisht, nuk gënjen. Ajo flet edhe në heshtje. Me 7 prill, 1939, Abaz Kupi ishte atje ku e thirri Atdheu. Në Durrës, aty ku u derdh gjaku i parë në Evropë, shembëll rezistence kombëtare, në prag të Luftës së II Botërore — nën komandën e Abaz Kupit. Dhe më vonë në malet e Shqipërisë, ai ndërmori ndeshjet e para luftarake me italianët për çlirimin e Shqipërisë. Duket se këto fakte nuk kanë rëndësi për historiografinë komuniste sa i përket rolit të Abaz Kupit.

Nuk dëshiroj ta politizoj këtë debat, por më duket ironik fakti se sot një kryeministër i Shqipërisë i një partie politike socialiste, ish-komuniste, gjunjëzohet para një kryeministreje italiane, përfaqsuese e një partie që rrënjët e saja i ka në një parti neo-fashiste italiane. Duket se Shqipëria zyrtare komuniste dhe post-komuniste ka bërë paqe me pasardhësit e fashizmit italian, por jo me shqiptarët që gjithnjë etikohen si “fashist”. Jo se unë nuk dua që Shqipëria të ketë marrëdhënie të mira me Italinë. Përkundrazi! Por më duket disi hipokritik fakti se armiqtë e vjetër janë bërë miq, ndërsa shqiptarët patriotë me epitetet komuniste, “fashist” e “reaksionar”, vazhdojnë të jenë, zyrtarisht, të keqtrajtuar dhe të përjashtuar nga historiografia shqiptare, me urdhër politik nga lartë.

Lufta e II Botërore mund të ketë marrë fund për gjithë botën në vitin 1945, por për Shqipërinë zyrtare ajo luftë vazhdon, fatkeqsisht. Jo luftë me përfaqsues ose ish-përfaqsues të fashizmit apo nazizmit me të cilët sot janaë miq strategjikë, por ajo luftë vazhdon në politikën shqiptare: është luftë shqiptari kundër shqiptarit, për të cilët Lufta e II Botërore ende nuk ka marrë fund. Shqipëria dhe shqiptarët me të drejtë i kërkojnë Greqisë heqjen e ligjit absurd të luftës me shtetin shqiptar. Po Tirana zyrtare kur do të heq ligjin e luftës kundër patriotëve të Kombit si Abaz Kupi, të etikuar nga regjimi komunist si “fashistë” e “tradhëtarë” dhe tu njoh meritat e tyre historike. Ku është zemërimi, o shqiptarë!

A shihni se ku jemi! Për çdo vit përkujtohet Abaz Kupi dhe patriotë të tjerë, kundërshtarë të komunizmit enverist — të ndaluar e të përjashtuar gjithnjë nga historiografia shqiptare — duke u mohuar atyre meritat dhe rolin e tyre pozitiv në historinë e Kombit. Ky është një debat që duhej bërë në fillim të 1990-ave, që kjo çeshtje të ishte zgjidhur me kohë, sepse tani është tepër vonë. Ndërkohë që sot ne kërkojmë trajtimin e drejtë të rolit historik të Abas Kupit nga historiografia zyrtare e Shqipërisë, Tirana zyrtare hesht ndaj dukurive të glorifikimit të figurës së Enver Hoxhës dhe komunizmit, vitet e fundit. Për fat të keq, duket se ky hendek përçarës midis shqiptarëve sa vjen e zmadhohet, me heshtjen zyrtare sot, ndërkohë që krimet e rënda të komunizmit të Enver Hoxhës ndaj shqiptarëve që nuk pajtoheshin me të, po harrohen, ndërkohë që regjimit komunist po i falen krimet barbare kundër njerëzimit. Një absurditet historik!

Ndonëse Shqipëria është anëtare e Aleancës Euro-Atlantike, NATO dhe aspiron të bëhet anëtare e Bashkimit Evropian, është i vetmi vend ish-komunist i Evropës Lindore/Qendrore që: Nuk është distancuar, zyrtarisht, nga e kaluara e saj terroriste komuniste. Nuk është përballur, seriozisht, me të kaluarën e mjeruar komuniste. Tirana zyrtare, deri më sot, nuk ka dënuar, zyrtarisht, krimet e regjimit barbar- komunist të Enver Hoxhës. Dhe Kuvendi shqiptar nuk ka caktuar ende një ditë përkujtimore, kushtuar viktimave të komunizmit në Shqipëri, ashtu siç kanë bërë vendet ish-komuniste të Evropës. Në vend që të thuhet, ashtu ishte koha, të nxirret në dritë e vërteta. Familja e Abaz Kupit nuk kërkon asgjë më pak se të vërtetën!

Patriotët e harruar, zyrtarisht, si Abaz Kupi me shokë, kundërshtarë politikë të regjimit komunist të Enver Hoxhës, janë përjashtuar e keqtrajtuar deri në tallje nga historiografia shqiptare, deri në ditët e sotëme, me qëllim që të zhduken deri në harresë. Një shprehje popullore thotë se koha, eventualisht, i zhvesh të gjithë. Të mirin e nxjerr në dritë e të keqin e le pa maskë. Shpresojmë!

Prandaj, dënimi politik dhe historik nga regjimi komunist — e që vazhdon edhe sot nga qeveritë e tranzicionit — i burrave të Kombit si Abaz Kupi, duhet të marrë fund njëherë e mirë. Ky është një detyrim moral e kombëtar i politikës aktuale shqiptare dhe i gjithë shqiptarëve të ndershëm që ia duan të mirën Kombit shqiptar. Historia e vërtetë shqiptare sot e kësaj dite vazhdon të kërkojë drejtësi për figurat e Kombit si Abaz Kupi – figurë e demonizuar, padrejtësisht, nga regjimi komunist i Enver Hoxhës.

Urime Federatës Pan-Shqiptare të Amerikës, Vatra të Amerikës, familjes së nderuar dhe të vuajtur të nacionalistit të shquar Major Abas Kupit, që me këtë tubim vazhdoni të kujtoni dhe nxirrni në dritë rolin patriotik të këtij nacionalisti të shquar të kombit. Ju lumt!

Ju falënderoj për vëmendjen!

Frank Shkreli

VATRA DHE FAMILJA KUPI ORGANIZUAN SIMPOZIUM SHKENCOR ME RASTIN E 50 VJETORIT TË KALIMIT NË PËRJETËSI TË NACIONALISTIT TË SHQUAR ABAS KUPI

January 10, 2026 by s p

Sokol Paja/

Queens, New York,10 Janar 2026 – Federata Pan-Shqiptare e Amerikës Vatra nën përkujdesjen e veçantë të familjes patriotike Kupi organizuan Simpozium Shkencor me rastin e 50 vjetorit të kalimit në përjetësi të nacionalistit të shquar të kombit shqiptar Major Abas Kupi. Aktiviteti shkencor e atdhetar u nderua me pjesëmarrjen e shoqatave kryesore patriotike të mërgatës së Amerikës dhe vatranëve të shumtë që vlerësuan Abas Kupin, personalitetin historik e kombëtar që bashkon e frymëzon të gjithë shqiptarët.

Mirëseardhjen pjesëmarrësve në Simpozium e uroi Sokol Kupi i cili vlerësoi lidhjen historike të Vatrës me Legalitetin dhe respektin e veçantë të Federatës për patriotin Abas Kupi. Kryetari i Federatës Vatra Dr. Elmi Berisha theksoi në fjalën e tij se Abas Kupi mishëroi modelin e atdhetarit që nuk iu nënshtrua as okupatorit të huaj, as diktaturës ideologjike që do të pasonte, duke zgjedhur mërgimin si akt qëndrese dhe besnikërie ndaj idealeve të lirisë. Historia e Abas Kupit është historia e një njeriu që u përball me padrejtësi historike, me heshtje të qëllimshme dhe me deformime ideologjike, por që sot, falë studimeve serioze dhe rishikimit kritik të së kaluarës, po rikthehet në vendin që i takon në kujtesën kombëtare shqiptare, tha Dr. Berisha.

Prof. Nikolla Pano në fjalën përshëndetëse të lexuar nga gazetarja Rafaela Prifti shprehet se Simpoziumi dhe veprimtari e studime të tjera të kësaj natyre për rivlerësimin e Abaz Kupit përbëjnë një kapitull në vijimësi ende të papërfunduar të përpjekjeve të Shqipërisë për tu ballafaquar me të shkuarën komuniste.” Në rastin e Abaz Kupit fokusi duhet të jetë korrigjimi i shtrembërimeve të historiografisë të periudhës komuniste dhe propagandës që kanë synuar ta denigrojnë rolin e tij për shkak të opozitës të palëkundur nga ana e tij ndaj regjimit komunist të Shqipërisë edhe përtej vdekjes.

Studiuesi Eugjen Merlika në kumtesën “Abas Kupi, një figurë qendrore e Mbretërisë Shqiptare” lexuar nga Julika Prifti shprehet se Abas Kupi gjatë gjithë jetës së tij ka qënë besniku i prijësit të Matit e më vonë Mbret i Shqipërisë, Ahmet Zogut, i ngarkuar me detyra të ndryshme në lidhje me të gjitha kombëtare. Kështu mbasi Kongut të Lushnjës dhe vendosjes në të Qeverisë së dalë nga, me Sulejman Delvinën kryeministër të Ahmet Zogun, ministër të Brëndshëm, në trazirat që janë forcat e huaja në tokën shqiptare, si serbët në veri e në Tiranë dhe qeveria greke në korçë. Pothuaj në të njëjtën kohë në frontin e Koplikut vepron edhe një batalion vullnetarësh nga Kruja i komanduar nga Mustafa Kruja, që nuk ka ende një gjë të tillë dhe normalizua me përzënien e trupave të saj.

Gazetari Frank Shkreli në kumtesën “Abas Kupi i keqtrajtuar nga historia shqiptare” lexuar nga gazetari Ylli Dosku shprehet se Abaz Kupi ishte dhe mbetet njëri prej të mëdhejve të historisë shqiptare, sepse ai mbrojti nderin e kombit, u mundua për bashkim me të gjithë shqiptarët pa dallim ideologjie dhe bëri çmos për të mënjanuar luftën civile midis shqiptarëve. Si rrjedhim dhe për fat të keq Abaz Kupi ishte dhe mbetet edhe njeri ndër më të keqtrajtuarit prej historisë zyrtare nostalgjike komuniste, megjith rolin e tij si ushtarak dhe politikan nacionalist shqiptar, por jo vetëm.

Gazetari Gjekë Gjonlekaj në kumtesën “Domosdoshmëria e kthimit të eshtrave të Abas Kupit në Shqipëri” theksoi se Abas Kupi është figurë jashtëzakonisht e lartë kombëtare që u urrye për gjysmë shekulli. Ai apeloi për kthimin e eshtrave të Abas Kupit në atdhe dhe krahasoi familjen Kupi me familjet e shquara shqiptare të kohës së Skënderbeut si Topiajt, Muzakajt, Balashajt etj. Z. Gjonlekaj renditi rëndësinë, përmendjen dhe citimet e Abas Kupit në librat historik britanik dhe apeloi që akademikët e sotëm shqiptarë të rishikojnë arkivat britanike për të zbardhur të vërtetat historike jo vetëm të Abas Kupit por të të gjithë shqiptarëve. Abas Kupin e quajti Luani i veriut, ndërsa Enver Hoxhën, krokodili i Shqipërisë.

Historiani Prof.dr. Roland Gjini në kumtesën “Abaz Kupi dhe Lufta Antifshiste në Shqipëri” deklaroi se Abaz Kupi përfaqëson një nga figurat më të rëndësishme të luftës antifashiste në Shqipëri. Agresioni fashist mbi Shqipërinë në 7 prill të vitit 1939 dhe gjen Abaz Kupin me gradën ushtarake major me detyrë shtetërore si oficer xhandarmërie në Durrës. Ai së bashku me ushtarë e vullnetarë të tjerë u bënë një rezistencë për rreth 36 orë zbarkimin e ushtrisë italiane në portin e Durrësit, fakt i cili u mohua gjatë regjimit komunist në vitet 1944-1990. Edhe në vite e para pas rrëzimit të komunizmit justifikimi i historiografisë zyrtare për këtë mohim të rolit të tij në qëndrimin e 7 prillit justifikohej me faktin se, sipas tyre, ai thjesht bëri detyrën shtetërore. Po Mujo Ulqinaku, për të cilin ia vlen të ndërohet për aktin e tij heroik në qëndrimin e 7 prillit, a nuk ishte edhe ai ushtarak në detyrë? Edhe më tej, ende sot nga historiografia zyrtare shqiptare roli i Kupit në luftën antifashiste është i pa vlerësuar siç duhet. Qëndresa e Abas Kupit ndaj pushtimit fashist jo vetëm nuk u pa me sy të mirë, por bëri që ai të futej në listën e personave të kërkuar për t’u ndëshkuar nga okupatori. Për këtë Abaz Kupi u detyrua të largohet për në Stamboll të Turqisë. Ardhja e misionarëve anglezë në Shqipëri bëri që ai të kthehej në 7 prill të vitit 1941. Kthimi u realizua nga Jugosllavia me ndihmën e nacionalistit Muharrem Bajraktari. Me t’u kthyer në Shqipëri iu bashkua Frontit të Bashkuar të Rezistencës, së bashku me Gani Kryeziun, Xhemal Herrin, Mustafa Gjinishin dhe Muharrem Bajraktarin. Këtë datë të kthimit të tij si dhe frontin e krijuar albanologu Robert Elsie e ka cilësuar edhe si datë të themelimit të lëvizjes së rezistencës nacionaliste: Legalitetit. Më tej, sipas këtij autori, Abaz Kupi ishte një figurë kryesore në Konferencën e Pezës më 16 shtator të vitit 1942.

Prof.dr. Fejzulla Berisha në kumtesën “Abas Kupi, rishkrimi i historisë dhe vendosja në kujtesën kombëtare” lexuar nga luftëtari i lirisë Shpend Gjocaj shprehet se historia nuk është vetëm rrëfim i së kaluarës, por themeli mbi të cilin ndërtohet identiteti politik, moral dhe kombëtar i një shoqërie. Në rastin shqiptar, historia e shekullit XX – veçanërisht ajo e Luftës së Dytë Botërore dhe e pasluftës – u shndërrua në një fushë manipulimi ideologjik, ku e vërteta historike u sakrifikua në funksion të pushtetit. Një nga viktimat më të mëdha të këtij deformimi është Abas Kupi, figurë qendrore e nacionalizmit shqiptar, e rezistencës antitotalitare dhe e pluralizmit politik, i cili u përjashtua qëllimisht nga historia zyrtare.

Prof.as.dr. Bernard Zotaj në kumtesën “Abas Kupi, vendi dhe roli i tij në Shtabin e Përgjtihshëm të Ushtrisë” lexuar nga Veri Talushllari shprehet se Bazi i Canës, paraqet ndërthurjen e ushtarakut të karrierës me tiparet e një prijësi popullor. Nga përvoja e gjatë në ushtri i përngjan një ushtaraku të karrierës, nga natyra dhe mënyra se si u inkuadrua në radhët e saj, por afrohet më tepër me prijësin popullor. Në krye të efektivave të komanduara prej tij, me rreth deri në 1.000 luftëtarë, deri në Shtator 1943, kryen, në bashkëveprim me formacione të tjera të UNÇSH-së, disa luftime të suksesshme, si në Qafë Shtamë e në Krujë. Ishin këto disa hapa pozitive që i hapin prespektivën e një luftëtari dhe prijësi të shquar.

Prof.as.dr. Gëzim Mustafaj në kumtesën “Abaz Kupi si udhëheqës ushtarak i çështjeve kombëtare” lexuar nga av.Bashkim Musabelliu shprehet se Abas Kupi do të kujtohet si një nga ushtarakët më të rëndësishëm të rezistencës antifashiste dhe një mbrojtës i pandërprerë i idealit të një Shqipërie etnike të bashkuar nën kurorën mbretërore, duke kundërshtuar çdo formë të komunizmit. Te personaliteti i tij dukshëm u shfaq figura e prijësit ushtarak qëndrimi dhe lufta me armë kundër fashizmit deri në kapitullimin e Italisë. Këto veprime ai i bashkërendoi edhe me veprimtarinë luftarake të formacioneve partizane të Ushtrisë Nacional Çlirimtare.

Studiuesi Dr. Paulin Marku në kumtesën “Aktiviteti politik i Abas Kupit në Shtetet e Bashkuara të Amerikës” deklaroi se Abaz Kupi ishte luftëtar, nacionalist dhe antikomunist. Atij iu besuan poste drejtuese të rendit dhe të sigurisë publike kombëtare, Krujë Vlorë e Durrës. Abaz Kupi ishte antikomunist që nuk u pajtua me regjimin e Enver Hoxhës dhe për të do të fillonte sfida e jetës në emigrim. Por ai nuk u dorëzua dhe as nuk u inkurajua por u aktivizua në jetën politike dhe ishte aktiv në drejtimin e Lëvizjes së Legalitetit duke bashkuar shumë antikomunist të larguar nga vendi që jetonin e vepronin nëpër shtete të ndryshme të Evropës dhe të Amerikës. Formimi i Komitetit Kombëtar “Shqipëria e Lirë” me antikomunistë si Mit’hat Frashëri, Abaz Kupi, Zef Pali, Said Kryeziu, etj punuan për të ndërgjegjësuar opinionin publik dhe për të kundërshtuar publikisht nëpërmjet emisioneve radiofonike, gazetave e broshurave antikomuniste për të demaskuar regjimin e Enver Hoxhës që kishte internuar, burgosur e deri në eleminimin fizik të njerëzve që kundërshtonin regjimin. Po ashtu, punoi e veproi edhe pas largimit përfundimtar nga Evropa për në New York, Amerikë. Nëpërmjet Lëvizjes së Legalitetit veproi në Shtete të ndryshme të Amerikës dhe të Kanada, mori pjesë nëpër aktiviteteve dhe protesta organizuar kundër regjimin komunist. Sipas burimeve arkivore rezulton se Abaz Kupi ishte kundërshtar i komunizmit dhe nuk hoqi dorë kurrë nga aktiviteti politik dhe jeta aktive në komunitetin shqiptar për të kundërshtuar regjimin. Gjithashtu, ai ishte anëtarësuar në “Vatër” dhe merrte pjesë në aktivitete të ndryshme të komunitetit deri kur ndërroi jetë në 9 janar 1976 në New York, USA.

Gazetari Rafael Floqi në kumtesën “Abaz Kupi, Legaliteti dhe operacioni BGFIEND — Një pasqyrë kritiko-historike” lexuar nga Inva Kupi shprehet se Abas Kupi, ish-komandant i xhandarmërisë dhe figura kryesore e lëvizjes mbretërore, u bë simbol i rezistencës antikomuniste. Legaliteti —

themeluar si lëvizje për restaurimin e monarkisë — u shndërrua në bërthamën ideologjike të

emigracionit, me mbështetjen e shumë bashkëpunëtorëve, emigantë dhe simpatizantë. Historia para’44 dhe aktivitetet e tij gjatë luftës përbëjnë sfondin mbi të cilin ndërtohej besimi

për rivendosjen e një Shqipërie “me vlera perëndimore”.

Editori i Diellit Sokol Paja kishte kumtesën “Ceremoniali përkujtimor i Abas Kupit në faqet e gazetës Dielli”, ai u shpreh se nderimi për Abas Kupin është nderim për historinë kombëtare, dinjitetin dhe identitetin shqiptar.

Simpoziumin Shkencor e përshëndetën figura të shquara të komunitetit shqiptar në New York si Asllan Bushati, Tom Mrijaj dhe legalisti legjendar Ndrecë Gjergji. Gjithashtu, Bashkia Krujë dërgoi një përshëndetje për Simpoziumin Shkencor në nderim të Abas Kupit. Ceremonia patriotike përfundoi me vendosjen e kurorave me lule pranë varrit të Abas Kupit dhe me premtimin se historia, lavdia dhe trashëgimia e tij do t’u trashëgohet brezave të ardhshëm të patriotëve e atdhetarëve shqiptarë në Shtetet e Bashkuara të Amerikës.

“E DREJTA ZAKONORE E ÇERMENIKËS. KANUNI I MUST BALLGJINIT”

January 10, 2026 by s p

Avni Alcani/

Pas botimit të disa prej librave shumë të suksesshëm të studiuesit Shaban Gjura, kushtuar historikut të trevave të Librazhdit, si dhe e disa monografive kushtuar figurave historike të këtyre trevave, vjen dhe libri më i fundit i tij, i titulluar “E drejta zakonore e Çermenikës. Kanuni i Must Ballgjinit” (me bashkautor). E lexova me shumë vëmendje monografinë mbi Kanunin e Must Ballgjinit” dhe shpreh admirimin tim për librin, si dhe konsideratën se ky librër është një nga botimet më të mira i botuar në këta 10-15 vitet e fundit, i dy autorëve Gjura dhe Balliu, për trevat e Librazhdit dhe krahinën e Çermenikës në veçanti.

Në vitin 1978 pata filluar punë në Muzeun Historik të Librazhdit. Pas një viti (1979) u ngrit Muzeu Etnografik, i cili ishte një arritje e madhe e mozeologjisë shqiptare, pasi ishte i pari dhe i vetmi muze etnografik në natyrë. Isha tërësisht i pasionuar pas etnografisë vëndase, aq sa kisha filluar që të grumbulloj materiale etnografike në terren, si dhe të mbaja shënime për ritet, zakonet dhe traditat etnokulturore.

Por kisha filluar që të hasja pengesa, pasi, për analizat që u duheshin bërë këtyre traditave, kërkohej një përgatitje e madhe teorike dhe praktike. Duhej shfletuar një bibliografi e tërë në këtë fushë. Gjatë kësaj kohe kisha rënë në kontakt me disa nga studiuesit më në zë të etnografisë shqiptare, në veçanti me prof. Rrok Zojzin, i cili konsiserohej si “babai” i etnografisë shqiptare. Prof. Zojzi ishte autori i projektiti të platformës së muzeut, si dhe drejtuesi shkencor i tij. Ai më rekomandoi që duhej të shfrytëzoja arkivin dhe bibliotekën e Insittutit të Kulturës Popullore në Akademinë e Shkencave të Shqipërisë, e cila kishte bibliotekën më të pasur në Shqipëri.

Gjatë vitit 1980 e më pas, shkova disa herë në bibliotekën e ish Insittutit të Kulturës Popullore në Tiranë dhe miqtë e mi atje më rekomanduan dokumenta, libra dhe studime të fushës së etnografisë. Ndër materialet e para dokumentare, si dhe ato pak botime për trevën tonë, do të veçoja monografinë “Rraporte të vitit 1949” (në dorëshkrim), i cili ishte hartuar nga dy etnografët e njohur Rrok Zojzi dhe Andromaqi Gjergji. Në atë monografi pashë për herë të parë të drejtën zakonore të Çermenikës, e njohur si “Zakonet e Mus Ballgjinit”. Qysh prej atij viti unë kam arkivuar me dhjetra skeda dhe faqe literature, kushtuar të drejtës zakonore të Çermenikës dhe të traditave etnokulturore të trevave të Librazhdit.

Si çermenikas kam pasur një kureshtje të madhe për t’a njohur Kanunin e Çermenikës dhe jetën e Mus Ballgjinit. Gjithashtu kam pasur gjithmonë dëshirën që ta mblidhja dhe ta studioja të drejtën zakonore të krahinës sime. Kaluan vite, por unë kurrë nuk e mora guximin, pasi sa herë që vendosja, po aq herë e shtyja. Jo se s’kisha vullnet, por thjesht nuk guxoja, pasi unë nuk e kisha as njohjen, as formimin dhe as përgatitjen e duhur në fushën e jurispodencës, për të bërë klasifikimin dhe interpretimin profesional dhe juridik të Kanunit.

Ndërsa sot ndjehem krenar që kam në dorë librin “E drejta zakonore e Çermenikës. Kanuni i Must Ballgjinit” (2025), i cili është mbledhur dhe botuar nga dy studiues çermenikas, Shaban Gjura dhe Audernarda Balliu. Nuk do ta marr në analizë librin e tyre, pasi atë e kanë bërë me shumë kompetencë dy nga analistët e këtij libri, siç janë prof. dr. Ismet Elezi dhe dr. Mark Palnikaj. Në “Hyrje” të librit, studiuesi i mirënjohur, prof. dr. Ismet Elezi, shkruan: “Me botimin e Kanunit të Çermenikës jepet një kontribut i rëndësishëm në plotësimin të së drejtës zakonore shqiptare të pashkruar” (faqe 5).

Retorika e Serbisë si agresion psikologjik: narrativa e rrezikshme e Aleksandar Vuçiçit në Ballkan

January 10, 2026 by s p

Isuf B.Bajrami/

Deklaratat e presidentit të Serbisë, Aleksandar Vuçiç, se Kroacia, Shqipëria dhe Kosova kanë krijuar një “aleancë ushtarake kundër popullit serb” nuk janë një keqkuptim diplomatik apo një teprim retorik. Ato përbëjnë një formë të qëllimshme agresioni psikologjik, e cila synon të destabilizojë besimin rajonal, të manipulojë opinionin e brendshëm dhe të deformojë realitetin përmes frikës, jo fakteve.

Kjo nuk është diplomaci. Është presion strategjik përmes narrativës.

Në realitet, nuk ekziston asnjë aleancë sekrete dhe asnjë pakt ushtarak i fshehtë. Ekziston NATO – një arkitekturë sigurie transparente dhe e institucionalizuar – si dhe bashkëpunimi mes shteteve që kanë zgjedhur integrimin euroatlantik si bazë të sigurisë së tyre. Kroacia dhe Shqipëria janë anëtare të NATO-s prej vitesh, ndërsa Kosova strehon misionin e KFOR-it pikërisht për shkak të përvojës historike që tregoi se garancitë ndërkombëtare të sigurisë janë të domosdoshme.

Narrativa e Vuçiçit nuk u përgjigjet fakteve – ajo i mohon ato. Prodhimi i kërcënimeve për të ruajtur pushtetin

Logjika e kësaj gjuhe është e qartë. Liderët me prirje autoritare kanë nevojë për armiq për të legjitimuar pushtetin. Duke e paraqitur Serbinë si të rrethuar dhe të kërcënuar, Vuçiçi ushqen një mentalitet rrethimi që largon vëmendjen nga regresi demokratik, kontrolli i mediave dhe problemet strukturore ekonomike brenda vendit. Frika shndërrohet në mjet qeverisjeje. Paranoja, në politikë shtetërore.

Kjo strategji nuk është e re në Ballkan. Ajo u përdor në vitet ’90 me pasoja katastrofike. Sot, ajo rikthehet në një formë më të sofistikuar: agresion informativ dhe psikologjik, jo ende ushtarak, por po aq destabilizues.

Duke e përdorur termin “populli serb”, Vuçiçi i jep konfliktit një dimension etno-politik, duke e zhvendosur debatin nga marrëdhëniet ndërmjet shteteve te viktimizimi kolektiv. Kjo është një teknikë klasike propagandistike që synon të delegjitimojë fqinjët dhe ta paraqesë çdo bashkëpunim rajonal si akt armiqësor.

Jehona e narrativës së Kremlinit

Paralelet me diskursin strategjik të Rusisë janë të pamohueshme. Moska ka ndërtuar prej vitesh narrativa rreth “rrethimit”, “kërcënimeve ekzistenciale” dhe “aleancave armiqësore” për të justifikuar militarizimin dhe agresionin, veçanërisht në Ukrainë. Refuzimi i Serbisë për t’u bashkuar me sanksionet e BE-së kundër Rusisë, si dhe varësia e saj nga armatimet dhe energjia ruse, e pozicionojnë Beogradin brenda orbitës së ndikimit narrativ të Kremlinit.

Rusia nuk ka nevojë për trupa në Ballkan. I mjafton një diskurs që minon besimin te NATO, dobëson perspektivën evropiane dhe mban gjallë konfliktet e ngrira. Në këtë kuptim, retorika e Vuçiçit shërben drejtpërdrejt interesave strategjike të Moskës.

Kosova si shënjestër qendrore

Kosova mbetet objektivi kryesor i këtij agresioni psikologjik. Çdo hap i saj drejt ndërtimit të kapaciteteve mbrojtëse dhe çdo bashkëpunim me vendet e NATO-s portretizohet si provokim. Kjo qasje injoron një fakt themelor: prania e NATO-s në Kosovë nuk është kërcënim për paqen, por kushti i saj themelor.

KFOR-i ekziston sepse Serbia, përmes veprimeve të saj në të kaluarën, humbi kredibilitetin si garant i sigurisë për popullsinë e Kosovës. Përmbysja e këtij realiteti – duke e paraqitur NATO-n si agresor dhe Serbinë si viktimë – nuk është çështje interpretimi, por revizionizëm historik.

Rrezik rajonal dhe ndërkombëtar

Kjo gjuhë nuk është e padëmshme. Përsëritja e vazhdueshme e narrativave për kërcënim normalizon militarizimin, ul pragun e përshkallëzimit dhe e largon rajonin nga pajtimi. Edhe në mungesë të një konflikti të hapur, dëmi strategjik është real: besimi zhduket, dialogu paralizohet dhe Ballkani mbetet i ekspozuar ndaj ndërhyrjeve të jashtme.

Për komunitetin ndërkombëtar, veçanërisht për Bashkimin Evropian dhe NATO-n, kjo duhet të shihet si sinjal alarmi. Serbia nuk mund të pretendojë rrugë evropiane, ndërsa përdor një gjuhë që pasqyron dezinformimin strategjik të Kremlinit dhe e trajton bashkëpunimin rajonal si kërcënim.

Emërtimi i problemit është domosdoshmëri

Ajo që po ndodh nuk është keqkuptim, as krizë komunikimi. Është një strategji e vetëdijshme e agresionit psikologjik. Dhe emërtimi i saj si e tillë është hapi i parë për ta ndalur.

Ballkani Perëndimor nuk ka nevojë për mite të reja rreth rrethimeve dhe aleancave imagjinare. Ka nevojë për qartësi, përgjegjshmëri dhe refuzim të politikës së frikës. Stabiliteti nuk ndërtohet duke toleruar narrativa paranojake, por duke i sfiduar ato me fakte, parime dhe angazhim të qartë euroatlantik.

Retorika e Aleksandar Vuçiçit nuk e mbron Serbinë. Ajo e izolon. Dhe nëse nuk përballet me një reagim të qartë dhe parimor ndërkombëtar, rrezikon ta mbajë të gjithë rajonin peng të një politike frike që Evropa nuk mund ta përballojë më.

Çfarë “shteti” deshi Mehmet Ali pashë Misiri në luftën e tij kundër sulltanit osman?

January 10, 2026 by s p

Prof.Muhamed Mufaku/

Këto ditë po bëhën përgatitjet për shenimin e 200 vjetorit të Betejës së madhe detare në Gjirin e Navarinos (tani Pilos ) në bregun perëndimor të Peloponesë midis flotës osmane dhe asaj evropiane(franceze,britanik dhee ruse) më 20 tetor 1827,gjë që hapi derën për pavarësinë e Greqisë më 1832.Në kuadër kësaj flote u veçua ajo egjiptiane pasi që sultani osman e thirri për ndihme valin e Egjiptit Mehmet Ali pashë Kavala,i cili u njoh prej shqiptarëve si Mehmet Ali pashë Misiri pasi u bë vali i Egjiptit më 1805 në saj të forcave shqiptare që ishin nën komandit e tij.Ç’ është e vërteta, Mehmet Ali pasha, i ardhur nga Kavala më 1801 me njohuri evropiane të asaj kohe,arriti së shpejti ta ngrisë Egjiptin në një fuqi ekonomike,ushtarake dhe politike sa që vet sultani ia kërkoi ndihmën për asgjësimin e levizjes-principatës vahabiste në Arabi gjatë 1808-1818 .

Më vonë,me shpërthimin e kryengitjes greke më 1821 u pa çartë dobësia e ushtrisë osmane,e cila pësoi shumë aq humbje sa që sultani osman u detyrua tia kërkojë Mehmet Ali pashës ndihmë me ushtri e me flotë që u dëshmuan që janë më moderne e më efektive se sa ajo e sultanit. Megjithatë,fuqitë e mëdha evropiane duke e parë pasojet e intervenimit të flotës egjiptiane vendosin ta shkatërrojnë këtë flotë në Betejën e Navarinos. Megjithëse sultani shpërbleu Mehmet Ali pashën me dy vilajete(Arabia e Kreta)duke zgjerar teritorin që e sundonte tani,por Mehmet Aliu vendosi tani ta përfshijë Leventin nën pushtetin e tij. Kështu,më 2.11.1831 ushtria e Mehmet Aliut nën komandin e të birit Ibrahim pasha(1789-1848) fillo ofensivën duke shkatërrua ushtrin osmane në disa betejë,kurse në verë 1832 ai depërtoi thellë në Anatoli duke shkatërruar ushtrinë e fundit osmane në Betejën e Konjës më 21.12.1832 me çka rrugët për në Stamboll ishin të hapura. Kjo gjendje i alrmoi funqitë e mëdha evropiane që nuk ishin të gatshme ta pranojnë një fuqi vitale në vend të asaj osmane,ndaj ushtruan presion të madhe te sultani osman e të Mehmet Aliu që ta pranojnë një kompromis . Sipas kësaj kompromisi (Marrëveshja e Kutahjes më 14.5.1832) “shteti” i Mehmet Aliut përfshinte Egjiptin,Sudanin,Arabinë,Sirinë e madhe si dhe një pjesë të Anadolit (Krahina e Adanasë).

Ç është e vërteta,kjo marrëveshje ishte vetëm një pausë për sultanin që ta përgatisë përsëri ushtrinë e folotën e tij për një betejë vendimtare kundër Mehmet Ali pashës.Kështu,pas përgatetjeve disa vjeçare,ushtria osmane e nisi luftën kundër Mehmet Aliut në pranverë 1839,por ajo pësoi humbje të madhe në Nezip më 15.6.1839 .Si pasojë,Përandoria osmane humbi për një herë ushtrinë e sultanin Mahmuti II,gjë që e shtyjnë fuqitë e mëdha evropiane që ta ndërhyznë politikisht e ushtrakisht kundër Mehmet Ali pashës.Nën presion të madh Mehmet Ali pasha pranoi të tërrhiqet në Egjipt duke siguruar drejtën në sundim trashigues në familje,gjë që mbeti në fuqi deri më 1952.

Rreth këtij konflikti u botuan shumë sudime e monografi në gjuhë të ndryshme. Stërnipi i Mehmet Ali pashës e mbreti i Egjiptit Fuat I(1917-1936) u kujdes të botohen vepra burimore për ato ngjarje,kurse më 1945 u botua në Ankara librii i historianit turk Shinasi Altundag “Rebilimi i Mehmet pashë Kavalla: Çështja egjiptiane 1831-1841”,i cili u mbeshtet më shumë në dokumentet osmane. Ky libër u botua në arabisht më 2024 në saj të interesimit të vazhdueshëm për Mehmet Ali pashën dhe familjen e tij që sunduan Egjiptin gjatë 1805-1952. Libri në fjalë është përkthyer prej historianit egjiptian Mohammed A.Mohamed,i cili është aktiv në këtë fushë.

Në saj të dokumenteve të ndryshme (osmane,evropiane dhe egjiptiane) në këtë libër del çartë një diferencim midis Mehmet Ali pashës(1769-1849) dhe djalit Ibrahim pasha( 1789-1848),komandanti ushtarak që i realizoi ato fiitore të mëdha kundër ushtrisë osmane gjatë viteve 1831-1839 . Në krahsim me të jatin,Ibrahim pasha erdhi në Egjipt si djali i ri dhe u rrit atje duke ushtruar funksione të ndryshme administrative e ushtarake,duke fituar njohje e përvojë të pasur me popullsinë e atij rajoni. Si pasojë,në bazë të këtyre dokumenteve vërehet një distancë midis Mehmet Ali pashës dhe të birit Ibrahim pasha .

Në saj të moshës dhe të karrjerës së gjatë si vali,Mehmet Ali pasha nuk ishte në gjendje të shkojë deri në fundt kundër sultanit osman,pra të shkëputet prej Perandorisl osmane ose të pranonte kërkesat e djalit që ta vazhdojë rrugën me ushtrinë ngadhënyese drej Stambollit në verë 1839. Në anën tjetër,Ibrahim pasha në saj të mishërimit të tij me popullsinë vendase shprehte në disa letra të drejtuara të jatit këmbëngulljen e tij për ndarje totale me Përandorinë osmane pasi e kishte rrugën e hapur drejtë Stambollit në verë 1839,por duke shprehur çartë kufinjët e këtij “shteti” të ri që shtrihej prej Tunizisë deri në Irak e prej Anadolit e prej jug të Anadolit(Adanaja) deri në jug të Arabisë. Është për të shënuar se gjatë sundimit të Ibrahim pashës në Siri (1832—1840) u përdorën për herë të parë librat shkollor në arabishte të botuara në Kajro për shkollat fillore dhe të mesme,që mbanin një frymë të pavarur prej atij osman që funksiononte.

Është e vërtetë që Ibrahim pasha u detyrua të tërhiqet prej Sirisë në Egjipt më 1841,por reformat që u bënë gjatë “sundimit egjiptian”,e sidomos tolerenca ndaj të krishterëve dhe çifutëve, lanë gjurmë edhe pas kthimit të sundimit osman në Siri (1841-1918).

Vlen të përmendet në fund se përkundër të tërheqjes se Ibrahim pashës me ushtrinë e vet (që kishte shumë shqiptarë) prej Siris deri në shkuert 1841,në qytete të ndryshme të Sirisë (Homs,Hama,Halep etj.) mbeten qindra shqiptarë atje që ende veçohen në popullsinë siriane me një mbiemër të përbashkët (Arnaut),që vetvetiu ruajti vetdijën e origjinës shqiptare.