• Home
  • Politics
  • Opinion
  • Culture
  • Sports
  • Economy
  • Interview
  • Reporting
  • Community
  • Vatra

Dielli | The Sun

Albanian American Newspaper Devoted to the Intellectual and Cultural Advancement of the Albanians in America | Since 1909

VENDI IM / 7th Annual Concert

January 9, 2026 by s p

Ergin Oda/

A Celebration of Kosovo’s Independence and the Ancient Albanian Musical Heritage

Now in its seventh year, VENDI IM rises once more not simply as a concert, but as a ritual of remembering. Rooted in the celebration of Kosovo’s Independence, the evening summons the echoes of an entire people: their triumphs, their longing, and their unbroken spirit.

Here, the Ancient Albanian Musical Tradition becomes the storyteller. Melodies first sung in distant valleys, safeguarded by generations, and carried across oceans find new life on a New York stage. Through these songs raw, pure, and timeless, we hear the heartbeat of a culture that has endured through courage and risen through art.

Renowned Albanian-American artists gather to honor this legacy, weaving together the past and the present with voices shaped by tradition and journeys shaped by diaspora. Their performance is not merely heard, it is felt: a reminder of homeland, ancestry, and the quiet fire of identity that distance can never dim.

VENDI IM stands as a tribute to freedom, a blessing for the future and a homecoming for every soul who recognizes the call of its music.

Pritja mbaroi! Biletat në dispozicion tani!..

https://www.kaufmanmusiccenter.org/…/vendi-im-7th…

VENDI IM / 7th Annual Concert

Cast:

Merita Halili / Vocal

Raif Hyseni / Accordion

Alberije Hadergjonaj / Vocal

Mariza Ikonomi / Vocal

Vedat Ademi / Vocal

Ergin Oda / Baritone

Carlyle Quinn / Mezzo-Soprano

Estelina Syla / Soprano

Kimi / Vocal

Nora Noli / Vocal

Oda Quartet

E. Oda, J. Kaimi, Gj. Lucaj-Cohen, E. Kwon

Joana Kaimi / Violin

Margret Radovani / Violin

Suel Shtalbi / Viola

Gjilberta Lucaj Cohen / Cello

Marcos Varela / Contrabass

Sean Harkness / Guitar

Ginevra Petrucci / Flute

Boris Shpitalnik / Clarinet

Slava Znatchenii / Oboe

Klajdi Cerriku / Accordion

Elaine Kwon / Piano

Ariana Krasniqi Dupont / Piano

Rob Mitzner / Drums

Timothy Eng / Conductor

Lirijeta Rexhepi / Manager

Ginevra Petrucci / Assistant Producer

Ergin Oda / Producer & Artistic Director

Filed Under: Emigracion

ZOTI, SHPIRTI, BIBLA, DOGMA DHE MENDIME FILOZOFIKE

January 9, 2026 by s p

Alfons Grishaj/

Dogma

Kulturat e ndryshme të kombeve kanë një gjë të përbashkët: lartësimin e shpirtit dhe shpresën në misterin e tij. Trajtimi i besimit dhe i shpirtit ka forma specifike tradicionale, të cilat ruhen me fanatizëm dhe disiplinë. Rregullat e ndërtuara në shekuj ruajnë kodifikimin e filozofisë që mbart zhvillimin e besimit në histori. Si pjesë e kësaj pasurie historike hyjnore, krishterimi ka shtyllën e vet shpirtërore dhe shkencore: Dogmën.

Dogma, si pjesë e filozofisë së krishterë, vezullon me ardhjen e Jezu Krishtit dhe zhvillohet në misionin e Shenjtë Apostolik. Kulla e fildishtë e filozofisë dhe skolastikës së krishterë ka si bazë të pakontestueshme Fjalën e Zotit – Biblën. Dogma është busulla e Selisë së Shenjtë, qendra e përmbajtjes dhe e zhvillimit të filozofisë dhe të skolastikës së mprehtë shkencore prej mbi dy mijë vitesh. Prandaj krishterimi ka përse të krenohet.

Kompleksiteti i Dogmës është proces i filozofisë kristiane, i njohur si pjesë e patjetërsueshme dhe panegociueshme në thelbin e misticizmit. Katolicizmi, edhe pse është shumë tolerant, nuk ka lejuar dhe nuk lejon që Dogma të debatohet, sepse ajo është Fjala e Zotit, e përjetësuar nga Jezu Krishti, Biri i Zotit. Disa filozofë (që do t’i citoj më vonë) janë munduar ta shpërfillin Shpirtin e Shenjtë dhe Dogmën, por nuk ia kanë arritur. Dogma e besimit kristian nuk është “teatër” dhe as fenomen politik; prandaj nuk duhet ngatërruar me teatrin e maskave të dogmës politike. Dogma politike, nganjëherë, duket si një e drejtë fundamentale, por në të vërtetë nuk finalizohet si e tillë. Për mendimin tim, në politikë gjërat janë relative dhe jo absolute; shpirti mbetet absolut.

Blasfemi

Zoti i fal të gjitha mëkatet, por kurrë blasfeminë ndaj Shpirtit të Shenjtë, i cili mbart edhe dashurinë e shpirtit njerëzor dhe mbyll ciklin hyjnor. Kjo përmban një mijë e një arsye kyçe të patjetërsueshme në marrëdhënien midis Hyut dhe njeriut. Sipas Biblës, nëse njeriu nuk beson në Shpirtin e Shenjtë, nuk mund të rrugëtojë drejt fronit të Zotit, sepse aty mbyllet rruga e komunikimit me Krijuesin. Mateu 12:31–32 tregon se Krishti ka thënë: “Të gjitha mëkatet, përfshirë edhe blasfeminë kundër Tij, janë të falura. I vetmi mëkat i pafalshëm, në këtë jetë apo në jetën tjetër, është blasfemia ndaj Shpirtit të Shenjtë”, sepse aty njeriu shkëput përfundimisht lidhjet me Zotin. Pra, duke injoruar lidhjen me Zotin, logjikisht thyhet rrethi i artë, aureola e ligjit të Krijuesit. Atëherë, çfarë është shpirti i njeriut në raport me Shpirtin e Shenjtë? Sikur të mos ekzistonte Shpirti i Shenjtë, nuk do të ekzistonte as shpirti i njeriut dhe gjithçka përreth do të ishte terr, pa shfaqje vizive dhe pa memorie perceptuese.

Shpirti, trupi dhe mendime filozofike mbi Hyun dhe shpirtin njerëzor

Soul (ka disa përkthime dhe kuptime, por në shqip përkon shpesh me “trup”) dhe shpirti janë dy gjëra të ndara, të cilat interpretuesit e feve të ndryshme dhe filozofët shpesh i lënë pezull. Nietzsche fliste për Übermensch (Supernjeriu), i cili kulmon si soul (trupi i njeriut, ndjenjat, mendja, zemra), por asnjëherë nuk i pëlqeu të shpjegonte se, aty njeriu ndahet totalisht nga misteri i Zotit, “Shpirti i Shenjtë”. Nietzsche nuk e njohu dhe nuk e respektoi shpirtin hyjnor; përkundrazi, e luftonte atë me blasfemi të egër, duke ngritur lart fuqinë tokësore të njeriut si rastësi magjike ekzistuese, dhe jo si përjetësi transcendence.

Ndërsa Hegel, tek The Phenomenology of Spirit, në kapitullin VI, shpalos shpirtin (Geist) në tre dimenzione: “Shpirti Subjektiv”, “Shpirti Objektiv” dhe “Shpirti Absolut”. Siç shkruhet, “Shpirti Absolut” përkon me realitetin, universin e vetëdijes, një proces dinamik ku shpirti (koshienca universale) vjen natyrshëm në njohjen e vetvetes përmes religjionit, historisë, artit, natyrës etj.

Në religjion, “Shpirti Absolut” nënkupton besim hyjnor dhe lidhje të drejtpërdrejtë midis njeriut dhe Zotit. Marrja në konsideratë e veprës së Hegelit mbetet një çimentues i arsyes dhe vlerës spirituale sublime. Dekarti, në provat e tij ontologjike, e mendon Zotin si qenie perfekte: “Zoti ekziston, sepse nuk mund ta konceptoja perfeksionin po të mos ekzistonte.” Ai e forcon më tej këtë ide duke thënë: “Unë gjej në mendimet e mia idenë e një qenie të përkryer, domethënë të Zotit.” Trupi i njeriut, ashtu si universi, është një makinë, ndërsa zot i kësaj makine mbetet shpirti i qënies njerëzore.

Dikush mund të pyesë: atëherë, çfarë është shpirti në të vërtetë? Unë mendoj se shpirti është misteri i Zotit, platforma e dashurisë dhe krijimit. Ai është lajtmotiv që jep frymë jetës dhe kuptim perceptimeve njerëzore. Por, nëse njeriu ngjitet pas toneve pesimiste të Schopenhauerit, i cili shprehet: “Njeriu është lodër e pulsimeve të tij dhe jeta nuk ka kuptim,” bëhet pjesë e armatës së dështimeve. Schopenhauer u bë profesor në Universitetin e Berlinit, në të njëjtin universitet ku jepte mësim Hegel. Ai e urrente Hegelin dhe me qëllim kërkoi të sfidonte autoritetin e tij, duke organizuar ligjërata në të njëjtën orë si Hegel, duke shpresuar se studentët do të shkonin tek ai. Por kjo strategji dështoi; auditorët e Schopenhauerit mbetën bosh, ndërsa ato të Hegelit plot. Ai kuptoi se nuk ishte koha e tij dhe u largua nga mësimdhënia. Shumë pak njerëz do të dëshironin të dëgjonin për “kafshën-njeri”, me shprehje të tilla si: “Post coitum omne animal triste est!”

Skolastika sqaron se soul (trupi në kompleks) është qenia jonë: mendja, trupi, zemra, dëshirat dhe kompleksi i personalitetit njerëzor. Ndërsa shpirt(i) (pneuma) mbarësohet transendentalisht me Hyun, duke krijuar lidhjen frymore mistike që quhet jetë. Nëse soul ka qasje tokësore dhe pas vdekjes kthehet në pluhur, shpirt(i) kthehet tek Zoti, ku gjykohet dhe vazhdon ciklin jetësor sipas vullnetit të Tij.

Bibla shpjegon shkallë-shkallë alfën dhe omegën e misterit të jetës, por disa njerëz e kanë të vështirë ta kuptojnë Tekstin Hyjnor. Për të lexuar dhe kuptuar Biblën, padyshim duhet të troket tek portat e saj dhe të hapet zemra ndaj lartësisë dhe thellësisë së Shkrimit të Shenjtë.

Në shekuj, Bibla mbetet libri më i lexuar në planet. Teksti shenjtë ka pasur dhe ka ende kundërshtarë inteligjentë, që u përpoqën ta nëpërkëmbnin Fjalën e Zotit. Këtë inteligjencë pafrikë mund ta quaj “inteligjencë gjigande” e zhvillimit dhe përçudnimit filozofik, e reflektuar te autorë si Marx, Engels, Nietzsche, Hume, Feuerbach, Russell, Sartre, Camus, Dewey, Melos, Schopenhauer etj. Veprat e tyre mbeten si referencë filozofike, por jo si boshti i ndryshimit dhe zhvillimit historik të perëndimit dhe njerëzimit.

Zigmund Freud ishte një ateist i madh, i cili mendonte se Zoti është një iluzion psikologjik. Ai kërkonte që shkenca të zëvendësonte fenë. Vetë Freud tregon tek Psikanaliza e Artit dhe e Letërsisë se, kur e pyetën “Cilat janë dhjetë librat më të mirë?”, ai u përgjigj: “Duke qenë i mësuar t’u kushtoj vëmendje shenjave të vogla, duhet t’u besoj formulimit me të cilin ju keni shprehur kërkesën tuaj enigmatike. Ju nuk thatë: ‘Dhjetë veprat më të bukura (të letërsisë botërore)’. Në këtë rast do të isha i detyruar t’ju përgjigjesha, midis të tjerave: Homeri, Tragjedia e Sofokliut, Fausti i Gëtes, Hamleti dhe Makbethi i Shekspirit etj. Gjithashtu, ju nuk më thatë ‘Dhjetë librat më domethënës’, midis të cilëve do të përfshiheshin dhjetë vepra shkencore, si ato të Kopernikut, të mjekut të vjetër Johan Vejer mbi besimin tek shtrigat, Prejardhja e njeriut e Darvinit etj.”

Ai vazhdon më tej duke thënë se do t’u këshillonte dhjetë libra “të mirë” të këtij lloji që i erdhën në mendje pa u menduar shumë, duke filluar me Letra dhe vepra të Maltatuli dhe duke përfunduar me tregimet e Mark Twain-it.

Megjithatë, Freud anashkalon Summa Theologica, kryeveprën me pesë vëllime të Shën Tomas Akvinit, një vepër komplekse universale që frymëzoi shkrimtarë dhe mendimtarë të mëdhenj për të krijuar kryeveprat e tyre – disa prej të cilave Freud i përmend më lart. Ai as nuk e përmend Biblën, që edhe në kohën e tij ishte libri më i lexuar në botë, një libër që solli ndryshime në kuptimin e jetës dhe rregullave civilizuese, një transformim shpirtëror për njerëzimin. Sot, Bibla arrin një tirazh prej 5-6 miliardë kopjesh, e shoqëruar nga Kurani me rreth 3 miliardë kopje. Freud, edhe pse kthehet tek Moses and Monotheism, veprë e tij e fundit gjatë vuajtjes nga një sëmundje e pashërueshme, asnjëherë nuk bëri apologji dhe në thirrjen e tij të fundit “mistike” për ndryshim nuk u shkëput nga ateizmi deri në ditët e fundit të jetës.

Mendoj se ateizmi mbetet vrasësi më i egër i kuptimit universal të njeriut, duke e kthyer qënien e tij në një materie inertë që vegjeton falë gravitetit. Logjikisht, njeriu e do jetën, duke perceptuar me zgjuarsi momentin dhe ndjesinë e misterit të saj, kur shprehet: “Jeta është një provë e bukur për në jetën e panjohur, kurse vdekja është udhëtim në pavdekësi.”

Ndërsa rebelizmi filozofik megaloman propagandon qasje nihiliste me shprehje si: “Besimi është një gënjeshtër që ngurtëson energjitë e pashtershme të njeriut deri në poshtërim.” Tek njeriu ateist nuk ka logjikë hyjnore, por vetëm mohuese, që mjegullon arsyen dhe madhështinë e vazhdimësisë (shpirtin), duke fshirë dëshirën për të provuar ekzistencën. Gabime të ngjashme bëri edhe Ajnshtajn, i cili në kohën e lavdisë së tij u shpreh: “The word of God is for me nothing but the expression and product of human weaknesses.” Më vonë, ai e thjeshtëzon kontradiktën amorfe duke thënë: “I believe in Spinoza’s God, who reveals himself in the orderly harmony of what exists, not in God who concerns himself with the fates and actions of human beings.”

Këtu shohim se thellësia matematikore e Ajnshtajnit nuk përkon me logjikën e lidhjes shpirtërore midis njeriut dhe Zotit. Ai pranon Demiurgun dhe matematikën e Tij të krijimit, por nuk pranon lidhjen spirituale të Zotit me njeriun. Pra, Zoti ka krijuar universin me përpikmëri matematikore, por shëmbëlltyra e Tij nuk dihet dhe nuk përfshihet në axhendën e Tij njerëzore? Në këtë kontekst, Ajnshtajn mohon vetveten dhe bie ndesh me vetë citimet që bën. Cila logjikë mund ta pranojë këtë shkarje?

Figura të tilla profane luftuan me irreverencë lidhjen hyjnore, duke e justifikuar me “mendime progresive shkencore” që në realitet nuk ishin asgjë tjetër veç ligjit të mohimit – mohimit të mohimit. Ata mbushën shportën antagoniste me petkat e ateizmit, ekzistencializmit, socializmit, absurdizmit, nihilizmit etj., duke mohuar perenializmin dhe pneuma-n, që mbetet boshti i universit të Krijuesit. Shpirtërisht, më duhet të risjell në vëmendje një herë tjetër: Mateo 12:31-32…Ardhja e Krishtit ndryshoi botën përgjithmonë, por nuk mundi – dhe nuk do të mund të ndryshojë – megalomaninë dhe ligësinë e instinkteve njerëzore deri në Ditën e Gjyqit.

Interpretimi i shpirtit sipas disa mendimtarëve…dhe një ngjarje e Churchill

Sipas disa mendimtarëve, ekzistojnë disa lloje shpirtërash: “Shpirti Nutriv”, “Shpirti Sensitiv” dhe “Shpirti Racional”. Këto tre shpirtërat kanë ngjashmëri me “Shpirtin Ndërplanetar”, “Shpirtin Hyjnor” dhe “Shpirtin Tokësor”. Për mendimin tim, të gjithë duhen dëgjuar dhe lexuar, por duhet të përqendrohemi te një shpirt që mbetet qendra mistike qiellore, i cili shpërndan Frymën e Tij tek njerëzit, kafshët dhe natyra. Për ilustrim, mund të marrim shembullin e antropomorfizmit të kafshëve, posaçërisht devesë. Deveja ka një qepallë të tretë që funksionon si një mjet mbrojtës kundër erërave të shkretëtirës. Kjo krijesë mistike ka një “GPS” të përsosur natyral për të gjetur rrugët dhe një dhuratë hyjnore për të zbuluar ujin, pa pasur nevojë për ndihmën e inxhinierisë. Ana shpirtërore e devesë është përtej konceptit njerëzor: bindja, dëshpërimi dhe lotët janë pjesë e kësaj krijese (soul = trup). Atëherë, cili njeri guxon të mendojë se kjo kafshë është e pashpirt?

“Shpirti Tokësor” (Gnomes) lidhet me gjithçka materiale: pemët, malet, natyrën, duke kujdesur për energjinë tokësore dhe shpirtin që mbetet në tokë. Në këtë kuadër, edhe shpirti i ndërthurur i njeriut funksionon si një rregullator master. Natyrës i duhet kujdes që të ripërtërihet dhe të sigurojë nevojat bazë të njeriut, si oksigjeni. Profetja Vanga tërhiqte vëmendjen e njerëzimit duke treguar se fliste me lulet, duke këmbëngulur se ato kishin shpirt dhe se njeriu duhej t’i kujdesej për to si për fëmijët. Shumica e njerëzimit e do natyrën për shkak të lidhjes organiko-shpirtërore që gëzojnë me të. Toka, me bujarinë e saj në kontekstin universal, bashkëpunon me shpirtërat e komanduar mbi dhe. Natyra reagton pozitivisht dhe kujdeset për format e shfaqjes së saj: në formën e mjegullës, në formën e (soul) (eksperincë e forte personale që në moshën gjashtë vjeçare, cila më ka shoqëruar gjithë jetën), dhe dhe herë si zë apo lajm. Këto fenomene lidhen me gjendrën pineale, dhuratë hyjnore tek disa njerëz të aftë të shohin gjëra që të tjerët nuk i perceptojnë, duke profetizuar si Nostradamus, Edgar Cayce, Vanga, William M. Branham dhe, në kohët antike, Kasandra, e cila paralajmëroi Trojanët, por nuk u dëgjua. Siguria e krenarisë tepërt nuk është mburojë, por verbëri.

Raste paranormale ka me qindra, por për ilustrim mund të përmendim Abraham Lincoln, i cili i është shfaqur shumë figurave, përfshirë Kryeministrin Winston Churchill. Një herë, Churchill po dilte nga banja, lakuriq dhe me cigare në gojë, kur papritmas u ndesh me fantazmën e Abraham Lincoln. Churchill, befasuar dhe i rrënqethur, nuk e humbi qetësinë. Me humorin ironik që e karakterizonte, i drejtohet Lincolnit, ulur pranë votrës së zjarrit: “Good evening, Mr. President. You seem to have me at a disadvantage”. Ngjarjen Churchill ua tregoi sekretareve të tij, Kathleen Hill dhe Elizabeth Layton, por dhe të tjerëve. tjerëve…Churchill, pas asajngjarje, sa herë shkoi në White House, nuk preferoi më të flinte në atë dhomë ku ish shfaqur, Lincoln. A ishte Lincoln një “Shpirt Tokësor” që nuk kishte dëshirë të shkonte tek Hyu, apo Ai(Zoti), e kish kthyer hijen e tij që t’i tregonte popullit dhe aleatëve, që fuqia Zotit është e pranishme për të ndihmuar Amerikën?!

A shkon shpirti i kafshës tek Hyu?

Askush nuk e di me siguri nëse shpirti i kafshës ka të njëjtin privilegj si njeriu për t’u kthyer tek Krijuesi. Bibla thotë: “Kush e din se shpirti i njeriut shkon në qiell dhe i kafshës mbetet në tokë?” (Eklesiastes 3:21) Ndërsa Job 12:10 dhe Psalm 145:15 tregon se të gjitha qëniet që marrin frymë nuk janë të ndara nga kompleksiteti e kujdesit Zotit. Ndërsa në Kuran, shenjat e Zotit tregojnë: “Kafshët shërbejnë si shenja hyjnore të ekzistencës së Zotit, fuqisë dhe mençurisë Tij, duke dhënë mësime rreth besimit, përulësisë dhe krijimit.” Ideja e shpirtit të të gjitha qënieve është trajtuar gjatë shekujve. Hegel, në Fenomenologjinë e Shpirtit, Preface 13, shkruan: “But just as my saying, ‘all animals,’ can hardly count as an expression of zoology, it is likewise obvious that the words absolute, divine, eternal, and so on do not express what is contained in them; and it is only such words which in fact express intuition as the immediate.” Pra, ne nuk duhet t’i marrim gjërat thjeshtë. Për shembull, kur flasim për pyllin, duhet të përfshijmë pemët, barin, lulet etj. Francis i Asisit trajtonte kafshët dhe shpendët si njerëzit. Koncepti i animizmit është përmendur në Tora dhe Kabbalah (interpretimi mistik i hebrenjve). Në librin Esenca Shpirtërore shkruhet: “Gjithçka, prej shkëmbinjve, kafshëve dhe njerëzve, ka shpirt dhe soul.”

Pse Zoti është i prekshëm dhe “Shpirti” real

Sipas Biblës, profetët që rrugëtuan në përjetësi me Zotin janë tre: Enoch, Elijah dhe Jezu Krishti. Sipas Shkrimit Shenjt, Enoch dhe Elijah nuk provuan vdekjen e soul (trupit). Ndoshta Hyu kishte plane të tjera për Profetët. Në Bibël, i vetmi që provoi vdekjen e trupit dhe ringjalljen ishte Jezu Krishti, Biri i Tij… Glory of God!

Padashur, disa gabojnë kur përdorin fjalën reincarnation për ngritjen e Jezu Krishtit nga varri. Rikarnimi dhe resurrection (ringjallja) janë dy terma që duken të njëjtë, por nuk janë të tillë. Kur njeriu vdes, soul (trupi me qenësinë e tij) bëhet pluhur. Ndërsa shpirti (pneuma), si “chip hyjnor”, ruan çdo detaj të memories dhe, falë magjisë teleporte, kthehet në residencën e Zotit. Zotit. Ndërsa, në rinkarnim, shpirti përdor trupin dhe fytyrën e dikuj tjetër, jo si në rastin e Jezusit…,i vetmi privilegj absolut hyjnor ringjallur me trup e shpirt. Pa bërë të diturin, po jap një mendim origjinal: Orëndreqësi(Lajbnic për Zotin)”, përdor pendulus (lavjerrësin) në hapësirën pakufi të tik-takut surprizë. Hyu nëpëmjet rinkarnimit, tregon se nuk neglizhon asgjë! Raste si Shanti Dejvi e me rrallë deri tek James Leininger, ku dëshmia tij çuditi Amerikën, nuk mund të shpjegohen ndryshe…

Shenjtërit për shpirtin, nga S.Faustina, St.Padre Pio dhe St.Nënë Tereza

Saint Faustina thotë për shpirtrat: “Depict it is a of fire and suffering, where souls pray fervently but cannot help themselves.” Padre Pio nuk lë hapësirë për interpretim, por është shumë i qartë në zbërthimin e formulave krishtere mbi rëndësinë e shpirtit: “The Holy Spirit brings peace, tranquility, and humble sorrow, contrasting with the devil’s spirit, which incites agitation, anger, and pride, emphasizing that true spiritual distress isn’t from God.”

Sikurse shenjtërit e tjerë, Shën Tereza e Kalkutës mbush qënien e saj me thirrje shpirtërore që i drejtohet Hyut: “Mbushe shpirtin tim me frymën tënde të jetës… Shkëlqe përmes meje dhe ji në mua në mënyrë të tillë që çdo shpirt me të cilin të vihem në kontakt të mund të ndjejë praninë Tënde në shpirtin tim. Le të shikojnë lart dhe mos të shohin më mua, por vetëm Jezu Krishtin.”

Një histori e shkurtë shumë domethënëse e Nënë Tereza, përpara së të bëhej shenjtore.

Para se të bëhej shenjtore, një ushtarak i lartë amerikan u diagnostikua me tumor në krye. Mjekët i dhanë disa muaj jetë. Ai, si njeri shpirtëror, nuk pyeti Zotin pse ia kishte sjellë këtë lëngatë, por vendosi që muajt e fundit të jetës t’i kalonte duke shërbyer pranë Nënës Terezës në Kalkutë.

Ajo, kur e pa, u bë kurioze: çfarë e kishte sjellë një ushtarak të lartë në qendrën bamirëse të saj? Ajo iu afrua dhe e pyeti me dashuri. Ai i tregoi se kishte një tumor në krye dhe kishte menduar që ditët e fundit të jetës së tij (sipas parashikimit mjekësor) t’i kalonte duke shërbyer në kauzën bamirëse pranë Nënë Terezës. Ai e konsideronte këtë një obligim, nder dhe privilegj, nëse Nënë Tereza do ta pranonte. Ajo e vështroi me një radiancë qiellore (siç tregon më vonë ai), duke i thënë: “Jo, biri im, nuk është koha jote për të vdekur! Ti do të jetosh dhe do të lumturosh, duke gëzuar familjen dhe fëmijët e tu të bukur.” Rrëzëllimi i Nënës Terezë e ngrohu dhe i dha jetë.

Kaluan disa vite dhe erdhi dita e shenjtërimit të Nënë Terezës në Vatikan. Në Sheshin Shën Pjetri, “rastësisht”, ushtaraku i lartë që kishte kaluar ca kohë pranë Nënë Terezës takoi një adhurues të saj, Elmi Berishën (miku im i ngushtë), i cili më parë kishte financuar një shtatore të Nënë Terezës, të inaguruar nga Presidenti Rugova, Imzot Mark Sopi dhe komandantët e ushtrisë amerikane dhe italiane në Dardani. Në Vatikan, Elmi shoqërohej nga patrioti Sabit Bytyçi, dhe së bashku patën shansin të dëgjonin dëshminë e amerikanit, që dukej sikur kishte rënë nga qielli me porosi të Nënës Terezë, për t’u treguar besimtarëve se ajo ishte pranë tyre me veprat e saj.

Tek dëgjonte historinë e amerikanit, Elmi u përmallua dhe nuk mundi t’i mbante lotët. Ndërsa Sabiti, i mallëngjyer dhe i habitur, nuk po u besonte dot veshëve. Pas tregimit, ushtaraku amerikan prezantoi bashkëshorten e tij. Gjithashtu, tregoi se Zoti i kishte falur fëmijë të shëndetshëm, siç kishte parashikuar Nënë Tereza. Kur Elmi e pyeti: “Po tumori u zhduk?” ai iu përgjigj: “Aty është prej vitesh, por nuk më shqetëson aspak.”

Sabiti dhe Elmi u ndanë me oficerin me një përshtypje misterioze, që lindte dritë-hijet e konceptit dhe ndjesisë. Rrëfimi i tij shënon një fakt kokëfortë, një mrekulli që tregon forcën e Shpirtit Shenjtë. Tumori kishte vdekur brenda kafkës. Në këtë moment, koshienca punon mbi-orë: si kishte mundësi që midis mijëra njerëzve shfaqej ky njeri për të treguar një ngjarje kaq lapidare? Si kishte mundësi që pas takimit të mos bëhej asnjë foto, madje emri i oficerit dhe i gruas së tij mbeti enigmë?

Kjo ngjarje na pasuron me mendim të prerë: Nënë Tereza, posedonte një forcë shëruese Apostolike, që Krishti ua kish dhënë vetëm Apostujve. A mos vallë Nënë Tereza, ishte Shenjtore para kanonizimit?…Fakt që duhet të mirret në konsideratë për tu arkivuar si dokument (sa rrojnë  dëshmitarët), për të treguar një shkallë superiore brenda vërtetësisë legjitime për Shenjëtoren.

Dilema e Ajnshtajnit

Ajnshtajni, kur shikonte përsosmërinë e universit, mendonte se ishte e pamundur që të mos kishte “Krijues”, por jo Zot njerëzor. Për mua, “Krijuesi” i Ajnshtajnit është Zoti im, i juaji, “Qui omnia curate!” Besimtari nuk ka asnjë arsye të dëgjojë mosmirënjohjen që tërhiqet zvarrë nën frikën e dyshimit, kur brenda tij mbretëron vetë Shpirti Shenjtë me njëmijë ngjyra. Padyshim, SHPIRTI është çelsi i universit. Ai nuk shitet, nuk blihet, nuk burgoset, nuk varroset; por në kohën e provës së madhe… nuk rikthehet më!

Retrospektivë në fillimet e besimit monoteist – njësi barazuese

Porosia që la Inok (Enoch) për djalin Methuselah (i njohur si patriarku biblik), dhe pasuesit që do të vinin pas tij, The Book of Enoch, Chapter 108-3: “And wait ye indeed till sin has passed away, for their names shall be blotted out of the book of life and of holy books, and their seed shall be destroyed forever, and their spirits shall be slain, and they shall cry and make lamentation in a place that is a chaotic wilderness, and in the fire shall they burn; for there is no earth there.”

Ky mesazh prek aktualitetin dhe mbetet një këmbanë e fortë për sot e mot!

Shën Toma d’Aquini thotë: “Tek njeriu që ka fe, nuk ka nevojë për shpjegim. Tek njeriu i pafe, çdo shpjegim është i pamundur.”

Filed Under: Politike Tagged With: alfons Grishaj

Historia pa justifikime: Nga legjendat te përgjegjësia dhe domosdoshmëria e vetë-reflektimit

January 8, 2026 by s p

Artan Nati/

Shqipëria, ky vend që mban në stemë shqiponjën, po i ngjan gjithnjë e më pak simbolit që e përfaqëson. Sepse sot, shqiponjat e vetme që fluturojnë lart janë politikanët, ndërsa shqipet, njerëzit e zakonshëm, qytetarët, shqiptarët kanë mbetur poshtë, të pambrojtur, të heshtur, pre e kthetrave të pushtetit. Në këtë paradoks tragjik, simboli i lirisë është përmbysur: ai që duhej të ishte shenjë krenarie kombëtare është kthyer në metaforë grabitjeje. Politika ka marrë trajtat e një grabitqari të stërvitur, që ushqehet me varfërinë, me frikën dhe me mungesën e shpresës.

Tragjedia nuk qëndron vetëm te varfëria materiale, por te shkatërrimi i dinjitetit. Një vend që historikisht i ka kënduar lirisë, sot mëson të jetojë me nënshtrim. Shqiponja, dikur simbol i qëndresës, sot përdoret si logo, si dekor, si alibi patriotike për një pushtet që vepron kundër vetë shqipeve. Dhe kështu, në tokën e shqiponjave, liria mbetet vetëm në flamur, ndërsa njerëzit jetojnë si pre, të lodhur, të zhgënjyer, të mësuar me faktin se grabitqari gjithmonë fiton.

Shqipëria është ndoshta i vetmi vend që i thur lavde një historie madhështore, por trashëgon gjithmonë anën e errët të saj. Një vend që flet me krenari për gjuhën “më të vjetër në botë”, për mbrojtjen e krishterimit nga Gjergj Kastrioti, për figurat që i ka dhënë qytetërimit perëndimor, 4 Papë duke përfshirë Papën Klementi XI (nga familja e shquar Albani).Shumë perandorë romakë erdhën nga rajoni më i gjerë ilir (përfshirë edhe Shqipërinë e sotme), me figura kyçe si Kostandini i Madh, Justiniani I dhe Anastasi I, të shekujve 3-6 të cilët e shpëtuan perandorinë nga kriza. Shqiponjat i krijuam, por fatin e tyre nuk e patëm kurrë.

Nga Gjergj Kastrioti nuk morëm Evropën që ai mbrojti me shpatë, por emrin e tij mysliman, Skënderbeu, si një shenjë e paradoksit tonë historik: mbrojtëm Perëndimin, por përfunduam jashtë tij. Nga Kostandini i Madh nuk trashëguam Romën e re dhe krishterimin si bosht qytetërimi, por Kostandinopojën e rënë dhe më pas Stambollin që na pushtoi, na sundoi dhe na ndryshoi fenë, mentalitetin dhe raportin me pushtetin. Nga Aleksandri i Madh, një figurë që sot njihet si helene, mbeti vetëm një krenari e paqartë, e pa artikuluar, një lavdi që të tjerët e administruan më mirë se ne.

Historia shqiptare është një varg humbjesh simbolike: fitore morale, por edhe disfata politike, morrëm heroizma epike, por edhe përfundime tragjike. Ne u bëmë roje të qytetërimit perëndimor, por përfunduam provincë e perandorive lindore. Mbrojtëm krishterimin, por jetuam shekuj nën sundim osman. Krijuam shqiponja historike, por gjithmonë na mbeti fati i shqipes së plagosur, jo i shqiponjës që sundon qiellin.

Dhe kjo tragjedi nuk është vetëm e shkuara. Ajo vazhdon sot, në formën e “shqiponjave të demokracisë”, politikanë që flasin në emër të Perëndimit, por ndërtojnë një sistem që me demokracinë ka vetëm fjalorin. Shqiponjat moderne nuk çlirojnë, por grabisin, nuk ndërtojnë shtet, por e zhvasin, nuk mbajnë njerëzit në vend, por i ndjekin drejt emigrimit. Si dikur perandoritë, sot pushteti vendas e trajton popullin si burim, jo si subjekt.

Kështu, Shqipëria mbetet vendi i paradoksit të përhershëm: me një histori për t’u admiruar dhe një realitet për t’u vajtuar. Një vend që flet për lavdinë e së shkuarës, sepse e tashmja është shumë e dhimbshme për t’u mbrojtur. Shqiponjat tona fluturuan lart në histori, por ne, shqipet, vazhdojmë të ecim në tokë të lodhur, të zhgënjyer dhe gjithnjë gati për t’u larguar nga vendi ynë.

Ndoshta ka ardhur dita që, përpara se të dehemi nga zërat e zhurmshëm të interpretuesve të historisë, të zbresim më në fund në tokë. Përpara se të dëgjojmë me adhurim Eleni Kocaqin, Marin Memën, Sazan Gurin dhe korin gjithnjë në rritje të rrëfimtarëve të lavdisë së përhershme, ndoshta duhet të ndalemi dhe të dëgjojmë atë që kemi zgjedhur ta shmangim. Natyrisht, historianët shqiptarë nuk gënjejnë hapur: ata thjesht tregojnë gjysmën e së vërtetës. Por historia na ka mësuar një gjë të thjeshtë: gjysma e së vërtetës është forma më elegante e gënjeshtrës së plotë. Të thuash të vërtetën nuk ka kosto, është falas. Ndërsa të ndërtosh mite mbi heshtje, përzgjedhje dhe harresë selektive, na ka kushtuar shtrenjtë: identitet, vetëdije dhe, në fund, vetë të ardhmen. Në vend të kësaj, sot dëgjojmë pseudo-shkrimtarë dhe pseudo-analistë që na servirin një histori qetësuese, gati narkotike. Një histori ku ne jemi gjithmonë të pafajshëm, gjithmonë viktima, gjithmonë heroikë, ku faji është përherë i grekëve, i serbëve, i të huajve dhe ku në një përmbysje tragjikisht absurde, Turqia shfaqet si “mbrojtësi ynë më i madh”. Kjo nuk është analizë historike, por terapi e rreme kombëtare, një mënyrë për të shmangur pyetjen më të dhimbshme: çfarë kemi bërë ne vetë me veten tonë?

Tragjedia e vërtetë është se kjo histori e rreme na pëlqen më shumë se e vërteta. Ajo na lejon të ndjehemi krenarë pa u ndjerë përgjegjës, të mallkojmë të tjerët pa u përballur me dështimet tona, të ëndërrojmë një lavdi të shkuar ndërkohë që shkatërrojmë të tashmen. Ndërsa Kadareja, me gjithë ashpërsinë e tij, na fton në një akt të rrallë qytetar: vetëkritikën.

Ndoshta pikërisht kjo është arsyeja pse duhet ta dëgjojmë sot. Sepse një shoqëri që ushqehet vetëm me mite nuk zgjohet kurrë. Dhe një komb që i trembet së vërtetës, sado e dhimbshme të jetë ajo, mbetet i dënuar ta ripërsërisë tragjedinë e vet, herë si farsë, herë si emigrim masiv, por gjithmonë si humbje.

Disa nga të vërtetat më të hidhura që duhet të ndriçojmë janë pikërisht ato që kemi mësuar t’i shmangim. E para: shpesh kemi zgjedhur mbijetesën mbi dinjitetin, kompromisin mbi përballjen, heshtjen mbi revoltën. Kjo na ka mbajtur gjallë në afat të shkurtër, por na ka varfëruar shpirtërisht në afat të gjatë. E dyta: kemi kultivuar një kulturë nënshtrimi ndaj pushtetit, ku sundimtari pranohet si i pashmangshëm dhe jo si i përkohshëm. E treta: kemi pranuar shpesh padrejtësinë si “normalitet” dhe e kemi shndërruar korrupsionin, nepotizmin dhe servilizmin në mekanizma funksionimi shoqëror.

Një tjetër e vërtetë e dhimbshme është mungesa jonë kronike e vetëkritikës. Ne dimë të jemi të ashpër me të tjerët, por të mëshirshëm me veten. Dimë të shkruajmë histori për armiqtë, por jo për fajet tona. Dhe pikërisht këtu qëndron tragjedia: pa vetëkritikë nuk ka reformim, pa reformim nuk ka të ardhme.

Historia shqiptare ka plagë që nuk janë thjesht pasojë e pushtimeve të huaja, por edhe rezultat i zgjedhjeve tona kolektive, i frikës sonë historike dhe i mungesës së një ndërgjegjeje të qëndrueshme qytetare. T’i përmendësh këto të vërteta me emra dhe ngjarje nuk është akt armiqësor ndaj kombit, por një përpjekje për ta nxjerrë atë nga mjegulla morale ku endet prej shekujsh.

Që nga vdekja e Skënderbeut, shqiptarët kanë treguar një aftësi të jashtëzakonshme për t’u përçarë pikërisht atëherë kur bashkimi ishte jetik. Grindjet e brendshme dhe pazaret personale u bënë më të forta se interesi i përbashkët; Hamza Kastrioti mbeti jo thjesht figurë historike, por model i përsëritur i sjelljes sonë politike.

Nën Perandorinë Osmane, shqiptarët mësuan të mbijetojnë dhe madje të ngjiten lart në hierarki, duke prodhuar pashallarë e vezirë, por jo një vetëdije shtetformuese. Ndërtuam Stambollin, reformuam perandorinë, ndërsa Shqipërinë e lamë në pritje. Jetonim si individë të suksesshëm, por jo si komb i vetëdijshëm.

Kur fqinjët tanë kishin hedhur themelet e shteteve moderne, ne ende debatonim alfabetin. Kongresi i Manastirit ishte një arritje kulturore madhore, por njëkohësisht një sinjal alarmi: po hynim në shekullin XX duke u marrë ende me bazat elementare të identitetit kombëtar.

Pavarësia e vitit 1912 solli flamurin, por jo unitetin. Shteti lindi i dobët, i kapur nga interesa personale dhe feudale. Esad Pashë Toptani nuk ishte përjashtim i rastësishëm, por shenjë e një elite që e shihte pushtetin si pronë private dhe shtetin si mall pazari.

Edhe diktatura nuk ra nga qielli. Ajo u ushqye nga frika, u pranua nga lodhja dhe u mbajt gjallë nga bashkëpunimi i heshtur. Nuk ishte vetëm vullneti i një diktatori, por një sistem ku shumëkush zgjodhi të shërbejë, të heshtë ose të përfitojë.

Pas viteve ’90, Shqipëria humbi një tjetër mundësi historike. Në vend të drejtësisë, zgjodhi harresën. Dosjet u mbyllën, përgjegjësit u ricikluan dhe 1997-a u shfaq si pasojë e drejtpërdrejtë e mashtrimit dhe vetë-mashtrimit kolektiv.

Në të gjitha këto etapa, një pjesë e madhe e inteligjencies nuk u ngrit si ndërgjegje kritike, por u përshtat me pushtetin e radhës. Nga oborret e pashallarëve te partia dhe më pas te oligarkët, komoditeti u zgjodh më shpesh se e vërteta.

Këto të vërteta dhembin sepse na rrëzojnë mitin e përhershëm të viktimës. Tragjedia jonë nuk qëndron vetëm te ajo që na bënë të tjerët, por te ajo që pranuam dhe normalizuam vetë. Prandaj pyetja thelbësore mbetet kaq e rrezikshme dhe kaq e shmangur: a do të vazhdojmë të jetojmë duke u ankuar për historinë, apo do të guxojmë më në fund ta shkruajmë atë?

Në historinë shqiptare, të vërtetat e hidhura nuk janë thënë nga shumica, por nga pak zëra të vetmuar, shpesh të anatemuar në kohën e tyre. Faik Konica denoncoi pa mëshirë provincializmin, servilizmin dhe mungesën e kulturës qytetare, duke e quajtur shoqërinë shqiptare të papërgatitur për shtet. Gjergj Fishta i dha satirë brutalitetit moral dhe hipokrizisë kombëtare, duke ekspozuar përçarjen dhe mendjemadhësinë boshe. Fan Noli foli hapur për elitën grabitqare dhe dështimin moral të klasës politike, duke e parë shtetin si një projekt të tradhtuar nga vetë shqiptarët.

Kadare nuk ka qenë kurrë narkotizues i ndërgjegjes kombëtare. Ai na nxjerr nga roli i viktimës së përhershme dhe na ul në bankën e të akuzuarve. Ai nuk e ktheu historinë shqiptare në mit lavdie, por në autopsi morale, si një trup i lodhur ku frika ka jetuar më gjatë se liria dhe nënshtrimi ka qenë më funksional se revolta. Prandaj sulmohet. Prandaj banalizohet. Sepse Kadare na rrëzon maskat dhe na detyron të pranojmë një të vërtetë të padurueshme: ne nuk kemi qenë vetëm viktima të tiranisë, por edhe materiali i saj. Ai tregoi se diktatura nuk sundon vetëm nga lart, por ushqehet nga heshtja, përshtatja dhe bashkëfajësia jonë kolektive. Dhe kjo është arsyeja pse Kadareja nuk falet: sepse ai nuk na lejon të gënjejmë veten. Arshi Pipa, nga burgu dhe mërgimi, artikuloi më qartë se kushdo përgjegjësinë morale të shoqërisë për diktaturën. Këta intelektualë nuk e ledhatuan kombin; ata e plagosën me të vërtetën – sepse vetëm kështu shpresonin ta zgjonin.

Këto të vërteta duhen ndriçuar jo për të na poshtëruar si popull, por për të na çliruar. Sepse vetëm kur pavetëdija bëhet vetëdije, fati pushon së qeni justifikim dhe kthehet në përgjegjësi. Vetëm atëherë shqiptari pushon së pyeturi “pse na ndodh gjithmonë ne?” dhe fillon të pyesë “çfarë po bëjmë ne që na ndodh gjithmonë kjo?”. Dhe kjo pyetje, sado e dhimbshme, është fillimi i vetëm i një historie tjetër.

Nëse do ta lexonim shoqërinë shqiptare si një dosje psikologjike kolektive, do të shihnim jo një “mallkim”, por një grumbull traumash të pashëruara, të trashëguara dhe të riprodhuara brez pas brezi. Problemet më të mëdha psikologjike të shqiptarëve nuk janë misterioze; ato janë pasojë logjike e një historie të dhunshme, të ndërprerë dhe të paanalizuar kurrë seriozisht.

Dalja nga ky rreth vicioz nuk është ekonomike apo thjesht politike: është “psikologjike dhe kulturore”. Fillon aty ku frika pranohet, trauma emërtohet dhe viktimizimi zëvendësohet me përgjegjësi. Vetëm kur shqiptari pushon së pyeturi “pse na ndodh kjo?” dhe fillon të pyesë “çfarë po mbajmë brenda që e prodhon këtë?”, tragjedia humbet statusin e fatit dhe kthehet në problem që mund të zgjidhet.

Shqipëria nuk vuan nga mungesa e ligjeve apo projekteve, por nga mungesa e guximit për t’u parë në pasqyrë. Në vend që të shohim veten në pasqyrë, do të krijonim një komision për ta interpretuar atë. Se e vërteta, pa ndërmjetës, është shumë e rrezikshme. Kriza jonë është më e thellë se ekonomia dhe më kokëfortë se institucionet: ajo është historike dhe psikologjike. Pa një ballafaqim të ndershëm me të shkuarën, e ardhmja mbetet një premtim i shtyrë pafund.

Zgjidhja nuk nis me slogane, por me të vërtetën: me hapjen e arkivave, me dëshmi që thyejnë heshtjen, me rrëzimin e miteve që na kanë mbajtur peng. Diktatura nuk ishte një emër i vetëm, por një mekanizëm frike, konformizmi dhe kompromisi moral, ku shoqëria u bë pjesë e heshtur. Ta pranosh këtë është e dhimbshme, por shëruese. Një shoqëri piqet kur pranon fajin, jo kur stolis krenarinë. Vetëm duke kaluar nga roli i viktimës tek përgjegjësia, Shqipëria mund të ndërtojë një narrativë të re më të vërtetë, më të pjekur, më të lirë.

Filed Under: Komente

FEJA DHE KOMBI NË DRITËN E MENDIMIT TË RILINDASVE SHQIPTARË

January 8, 2026 by s p

Tek shqiptarët feja si alternativë ndaj kombit, paraqet një anomali të rrallë. Në periudha të caktuara historike, aty ku feja bëhej dominante, ndjenja fetare fillonte të zëvendësonte vetëdijen kombëtare: sa më shumë fetar, aq më pak shqiptar. Feja, në vend që të “shqiptarizohej”, u arabizua, u turqizua apo u persianizua, duke u perceptuar si identitet përjashtues dhe jo si përkatësi shpirtërore

Nga Shaban JASHARI*

Rilindasit shqiptarë e kuptuan herët se feja, kur shkëputet nga identiteti kombëtar, nuk e forcon shoqërinë, por e fragmentarizon atë. Nga Hoxhë Tahsini te Pashko Vasa e Gjergj Fishta, mendimi rilindas ndërtoi një paradigmë ku besimi ishte çështje shpirtërore, ndërsa kombi kusht i mbijetesës historike – një mësim që sot duket më aktual se kurrë.

Feja dhe identiteti politik: një vështrim teorik

Në literaturën klasike islame, marrëdhënia ndërmjet fesë dhe komunitetit politik nuk është absolutiste.

Historiani dhe filozofi i madh mysliman Ibn Khaldun, në veprën e tij ‘Mukaddime’, thekson se feja, si e vetme, nuk mund të prodhojë shtet pa ekzistencën e “asabiyya”-s, (lokalitetin e llojit) pra pa një solidaritet identitar dhe shoqëror. Sipas tij, bashkësia njerëzore dhe ndjenja e përkatësisë paraprijnë shpesh dogmën, ndërsa feja e forcon shtetin vetëm kur mbështetet mbi një identitet të qëndrueshëm kolektiv.

Kjo tezë gjen zbatim praktik pothuajse te të gjithë popujt myslimanë: te turqit, persët, arabët apo popujt e Azisë Juglindore, ku feja është përdorur si element koheziv i kombit, e jo si instrument për ta shpërbërë atë. Në këto raste, feja është nënshtruar interesit historik të komunitetit politik. Tek shqiptarët: feja si alternativë ndaj kombit, paraqet një anomali të rrallë. Në periudha të caktuara historike, aty ku feja bëhej dominante, ndjenja fetare fillonte të zëvendësonte vetëdijen kombëtare: sa më shumë fetar, aq më pak shqiptar. Feja, në vend që të “shqiptarizohej”, u arabizua, u turqizua apo u persianizua, duke u perceptuar si identitet përjashtues dhe jo si përkatësi shpirtërore.

Kjo krijoi një çarje të thellë ndërmjet besimit dhe vetëdijes kombëtare – një çarje që rilindasit tanë e vunë re herët dhe e konsideruan rrezik ekzistencial. Pa një identitet kombëtar të fortë, shqiptarët rrezikonin të zhdukeshin si subjekt historik. Dijetari ynë, që bashkoi fenë me kombin e që ishte ndër figurat më emblematike të këtij mendimi ishte Hoxhë Tahsini, rektori i parë i Universitetit të Stambollit (Darülfünun) dhe një nga mendjet më të ndritura të shekullit XIX. Ai përfaqësonte modelin e dijetarit mysliman që e shihte kombin si domosdoshmëri historike dhe ishte kritik i ashpër ndaj fanatizmit fetar dhe influencave të huaja që s’kishin lidhje me Islamin burimor. Thënia e tij domethënëse: “Feja pa dije prodhon servilizëm, ndërsa dija pa identitet prodhon imitues mistik” përmbledh qartë filozofinë e tij. Në ligjërimet e veta, Tahsini theksonte domosdoshmërinë e arsimit në gjuhën amtare dhe e konsideronte ruajtjen e gjuhës si obligim fetar po aq sa kombëtar. Për të, Zoti u flet njerëzve përmes arsyes dhe gjuhës së tyre. Në këtë kuptim, ai mishëronte një Islam të brendësuar në realitetin shqiptar, jo të importuar.

Ndarjet fetare rrezikonin ekzistencën e kombit shqiptar

Pashko Vasa, një funksionar i lartë osman (me besim katolik) por mbi të gjitha patriot shqiptar, e kuptoi herët se feja, në rrethana të caktuara, ishte shndërruar në burim përçarjeje dhe regresi. Thënia e tij e famshme: “Feja e shqyptarit asht shqyptaria”, nuk ishte mohim i fesë, por thirrje për subordinimin e saj ndaj interesit kombëtar. Në veprën “E vërteta mbi Shqipërinë dhe shqiptarët”, ai argumenton se në prag të rënies së Perandorisë Osmane, bashkë me fqinjët ballkanikë, e shfrytëzuan ndarjen fetare për të mohuar ekzistencën e kombit shqiptar. Paralajmërimi i tij ishte i qartë: pa vetëdije kombëtare, shqiptarët do të treten në identitete të huaja; pa gjuhë dhe histori të përbashkët, do të shndërrohen në instrument kundër vetvetes.

Gjergj Fishta, klerik françeskan, poet dhe ideolog kombëtar, ishte ndër kritikët më të ashpër të imitimit kulturor dhe mohimit të vetvetes. Në “Lahuta e Malcis” dhe publicistikën e tij, ai denoncon shqiptarin që mohon traditën, përvetëson zakone e veshje të huaja dhe nënçmon gjuhën e vet në emër të “fesë”.

Fishta nuk sulmonte fenë, por fenë e shkëputur nga kombi. Këtë e konsideronte formën më të rrezikshme të robërisë, robërinë mendore, më të rrezikshme se pushtimi i huaj. Sipas tij, imitimi i verbër i dukjes, veshjes, emërtimeve nuk kishte as bazë fetare, as mbështetje në libra të shenjtë.

Rilindja shqiptare nuk ishte monopol i një feje. Ajo përfshinte edhe rilindasit tanë emblematik: Sami Frashëri e quante gjuhën shqipe “themeli i kombit”, ndërsa, i vëllai, Naim Frashëri, që predikonte një etikë fetare të pajtueshme me humanizmin dhe kombëtarizmin, apo Hasan Prishtina, i cili e shihte autonominë kombëtare si obligim patjetërsueshëm moral. Fatkeqësisht, ky vizion progresist nuk u shndërrua kurrë në doktrinë të qëndrueshme institucionale. Përkundrazi, u zëvendësua shpesh nga diskurse fetare importuese, shpeshherë mohuese ndaj gjuhës, historisë dhe traditës shqiptare.

Besimi fetar le të jetë në harmoni me interesin kombëtar

Maksima e njohur “Pa vatan s’ka iman”, ndonëse nuk është hadith autentik, është plotësisht në përputhje me filozofinë politike islame. Mendimtarët e huaj, si Ali Abdel Razik dhe Muhamed Abdu argumentojnë se Islami nuk imponon një formë të caktuar shteti, por kërkon rend, drejtësi, siguri dhe vlera që mund të garantohen vetëm nga një shtet funksional.

Ideja se feja mund të mbijetojë pa shtet, pa ushtri dhe pa vetëdije kombëtare është një utopi romantike, historikisht e pavërtetë. Problemi shqiptar nuk është fetar, por historik dhe sociologjik: feja shpesh është përjetuar si alternativë ndaj kombit, jo si pjesë e tij.

Zgjidhja nuk qëndron në mohimin e besimit, por në rikthimin e mendimit progresist shqiptar, ku feja është çështje e lidhjes shpirtërore me Krijuesin, ndërsa kombi parakusht i ekzistencës historike.

Në këtë kontest do të shtoja nevojën imediate për demaskimin shpikjeve sensacionale të pakuptimta të gjoja ‘ulemave’ të tanë, se, ta nxëmë, emërtimet e foshnjeve me ’emra islam’ është normë e patjersueshme e Islamit, ashtu siç thonë se gjoja egzistuaka përshëndetje eksluzive islame, e cila doemos duhet të jet në arabisht. Të dy këto shembuj e shumë të tjerë, janë trillime të pabaza, të fabrikuara, dhe se me këtë pavetëdijshëm duan ta korrigjojnë edhe librin e shejt-kur’anin, në të cilin qartë thuhet se, të gjithë ne, bijtë e Ademit jemi edhe të dallueshëm me kulturë, gjuhë, tradita e tipare të caktuara. Ulematë tanë edhe pse e dinë këtë, i keqinterpretojnë gjërat, thua se gjuha jonë s’paska përshëndetje adekuate apo emra përkatës. Besimtari shqiptar apo i cilitdo komb, sa herë që të përshëndet, e lidhë ate me falënderim ndaj Krijuesit, dhe sa herë që përgjigjet se ‘jam mirë’ i’a shton ate me fjalë, apo me bindje se falënderimi i takon vetëm Zotit’, e që në fakt është Elhamdulillah në Shqip.

Pastaj, Profeti Muhamed, me asnjë fjalë askund nuk ka porositur që emërimi i fëmijve të bëhet në gjuhë të caktuar, por ka preferuar vënien e emrave të mirë, ndërsa, ulematë tonë kan devijuar me shpikjet e e tyre, se emri muslimanit mund të ishte vetëm në gjuhën e Kur’anit. Nëse do ishte siç na porosisin këta ulema xhahila, atëherë del se, edhe profeti Muhamed e paska patur gabim që bashkëkohanikëve (sahabve)të tij, nuk i ia ka ndërruar emrat e tyre paraislam, por të njejtit i mbajtën emrat që i kishin në paraislam.

Dhe sa herë që ndokush nga ne, mundohet të bëjë sugjerime për tema si kjo, pasuesit e këtyre ulemave të shpallin për anmik të fesë.

Rrjedhimisht, është koha që shqiptarët, si gjithë popujt e civilizuar, ta praktikojnë besimin e tyre në harmoni me interesin shtetformues dhe kombëtar, larg influencave dekadente e konfliktuale që, përveç prapambetjes, nuk i kanë sjellë kurrë të mira këtij populli të shumëvuajtur.

*Autori është orientalist dhe diplomat karriere.

Filed Under: Rajon

DOKTRINA E MONROSË…

January 8, 2026 by s p

Xhelal Zejneli/

Doktrina e Monrosë (The Monroe Doctrine) – është parim i politikës amerikane që e ka formuluar në vitin 1823 presidenti i ShBA-së Xhejms Monro ( James Monroe, 1759-1831) kund ndërhyrjes së shteteve evropiane në marrëdhëniet e kontinentit amerikan.

Shkaku i drejtpërdrejtë për proklamimin e këtij parimi ndodhi në vitin 1821, kur Rusia të cilës atëherë i takonte Alaska*, ua ndaloi hyrjen të gjitha anijeve të huaja në bregun veriperëndimor të Amerikës.

Shënim: ShBA-ja e bleu Alaskën nga Rusia në vitin 1867 për 7.2 milionë dollarë.

* * *

Në të njëjtën kohë Aleanca e Shenjtë (aleancë e lidhur midis Prusisë, Austrisë dhe Rusisë), meqë sapo e kishte shuar revolucionin spanjoll, përgatitej për ndërhyrje kundër lëvizjeve që luftonin për pavarësinë e kolonive të Spanjës dhe të Portugalisë në Amerikës Jugore. .

Me këtë rast, presidenti i ShBA-së Xhejms Monro (James Monroe), në letrën dërguar Kongresit më 2 dhjetor 1823, deklaroi se kontinenti amerikan në të ardhmen nuk mund të konsiderohet zonë kolonizimi e cilitdo shtet evropian. Çdo përpjekje të atyre shteteve që sistemin e tyre të qeverisjes i cili dallohet nga sistemi amerikan, ta përhapin në hemisferën perëndimore, ShBA-ja do ta konsiderojë të rrezikshme për paqen dhe sigurinë e vet.

Ndërhyrja e Francës në Meksikë në vitin 1860 dhe ndihma që ua jepte Anglia shteteve të jugut amerikan gjatë luftës civile të viteve 1860-1864 – e vunë në dyshim Doktrinën e Monrosë. Pas mbarimit të luftës civile, ShBA-a insistoi për zbatimin e saj. Më në fund, francezët u tërhoqën nga Meksika.

Më vonë, Doktrina e Monrosë u zbatua në ndërtimin e kanalit të Panamasë. Marrëveshja Clayton-Bulwer e viti 1850 e cila parashikonte kontrollin e përbashkët anglo-amerikan të kanalit, në vitin 1899 u zëvendësua Marrëveshjen Hay-Pauncefote, me të cilën, për kanalin e Panamasë pranohet vetëm kontrolli i ShBA-së.

Në vitin 1896, presidenti i ShBA-së Stivën Grover Kleveland (Stephen Grover Cleveland, 18 mars 1837 – 24 qershor 1908) deklaroi se Doktrina e Monrosë i jep të drejtë ShBA-së të vendosë në kontestin kufitar midis Guajanës Britanike dhe Venezuelës.

Në vitin 1902, kur Britania e Madhe, Gjermania dhe Italia ndërmorën bllokadën e përbashkët të Venezuelës, për ta detyruar t’i shlyejë borxhet, presidenti amerikan Teodor Ruzvelt (Theodore Roosevelt, 27 tetor 1858 – 6 janar 1919) e zgjeroi Doktrinën Monro asisoj që ShBA-ja të mundë të ndërmarrë edhe aksion preventiv, për ta pamundësuar ndërhyrjen apo intervenimin evropian të planifikuar.

Me kalimin e kohës, kjo doktrinë u bë parim i përbashkët i të gjitha republikave të Amerikës dhe jo vetëm politikë e njëanshme e ShBA-së.

Me Deklaratën e vitit 1942 më Limë, shtetet anëtare të Unionit Panamerikan shprehën vendosmëri për t’u mbrojtur bashkërisht nga çdo ndërhyrje e jashtme. Në Marrëveshjen e Rio de Zhaneiros (RioTreaty) të vitit 1947, ranë dakord se sulmi mbi cilindo prej tyre, do të konsiderohet sulm ndaj të gjithëve.

Në vitin 1954, sekretari shtetëror i ShBA-së Xhon Foster Dalles (John Foster Dulles, 25 shkurt 1888 – 24 maj 1959) deklaroi: “krijimi i një qeverie komuniste apo prokomuniste në ndonjë shtet të Amerikës Latine, qoftë edhe me vullnetin e lirë të popullsisë, do të kishte qenë në kundërshti me Doktrinën e Monrosë, për arsye se një qeveri e tillë për nga natyra e vet do t’i nënshtrohej ndikimit të huaj”.

Në fillim, Doktrina e Monrosë ka qenë një dokument i politikës kundër përzierjes së shteteve të huaja në punët e shteteve të tërë hemisferës perëndimore (Amerika Veriore dhe Amerika Latine), me të cilin njëherazi evitohet politika e përzierjes në punët evropiane.

Për këtë arsye, asaj i referohen edhe izolacionistët amerikanë. Më vonë kjo doktrinë mori karakter shumë më ofensiv.

* * *

Izolacionizmi ka qenë rrymë politike në ShBA e cila i kundërvihej përzierjes së Amerikës në problemet botërore. Kjo rrymë kërkonte sidomos që ShBA-ja sa më shumë të izolohet nga politika evropiane, të qëndrojë larg problemeve evropiane. Izolacionizmi nuk kishte të bënte me Azinë dhe me Amerikën Jugore. Deri në Luftën e Parë Botërore, izolacionizmi përbënte një prej parimeve themelore të politikës së jashtme amerikane. Vërtet Amerika mori pjesë në Luftën e Parë Botërore, por pas mbarimit të luftës, përsëri u bë izolacioniste dhe refuzoi të hyjë në Lidhjen e Kombeve. Sidomos Partia Republikane angazhohej për politikë të jashtme izolacioniste.

Izolacionistët u bënë tejet aktivë në vitet para Luftës së Dytë Botërore dhe u ngritën vendosmërisht kund ndihmës amerikane për aleatët. Kjo zgjati derisa ShBA-ja nuk hyri në luftë pas sulmit të Japonisë në Perl Harbur (Pearl Harbour) më më 7 dhjetor 1941. Me fjalë të tjera, izolacionizmi amerikan shkoi në favor të fuqive të boshtit. Pjesëmarrja e Amerikës në Luftën e Dytë Botërore, si dhe lidhjet ekonomike dhe politike pas luftës midis ShBA-së dhe Evropës, ndikuan në rënien e theksuar të numrit dhe të ndikimit të izolacionistëve në jetën politike të ShBA-së. Në vitet ’60 të shekullit XX, izolacionizmi si program politik në ShBA – u shua. Deri në Luftën e Dytë Botërore, tendenca izolacioniste, në njëfarë mase, kanë ekzistuar edhe në Britani të Madhe. Ato kanë kërkuar mospërzierjen në punët e kontinentit evropian, sidomos mospërzierjen në pjesën lindore të Evropës. Kohë pas kohe, tendenca izolacioniste paraqiteshin edhe në disa dominione britanike.

* * *

Sapo erdhi në krye të administratës, presidenti Donald Tramp përcaktoi Strategjinë e re amerikane të sigurisë. Kjo strategji paralajmëron “shlyerje civilizuese” në Botën e Vjetër. Në këtë dokument që u publikua më 9 dhjetor 2025, administrata e Trampit i vë në dyshim marrëdhëniet e afërta midis Evropës dhe ShBA-së, si ato të pas Luftës së Dytë Botërore. I kritikon vendet evropiane se në lëmin e mbrojtjes vazhdojnë të varen nga Amerika. Kur është fjala për konfliktet globale, Trampi u jep përparësi apo prioritet interesave amerikane. Strategjia e re amerikane ndaj Evropës të përkujton kohën e izolacionizmit amerikan.

* * *

Ministria Amerikane e Punëve të Jashtme (State Department), një ditë pas kapjes së Nikolas Maduros (Nicolás Maduro, 23 nëntor 1962 – ), publikoi në platformën X, bashkë me fotografinë e presidentit Donald Tramp (Donald Trump, 14 qershor 1946 – ), mbishkrimin:

“Kjo është hemisfera JONË dhe presidenti Tramp nuk do të lejojë të rrezikohet siguria jonë”.

Filed Under: Analiza

  • « Previous Page
  • 1
  • …
  • 16
  • 17
  • 18
  • 19
  • 20
  • …
  • 2822
  • Next Page »

Artikujt e fundit

  • Nga cikli “Humanistë të shquar shqiptar shek XV-XVIII” Mikel Maruli (1451-1500)
  • PERSE SHQIPERIA MBYTET NE DIMER E DIGJET NE VERE?
  • Ohri dhe Diplomacia e Kosovës
  • DR. ATHANAS GEGAJ: GJERGJ KASTRIOTI-SKENDERBE
  • VENDI IM
  • RUGOVA E SHNDËRROI DURIMIN STRATEGJIK NË MEKANIZËM SHTETFORMUES
  • Shkolla Shqipe Vatra në Tampa zhvilloi takimin e radhës
  • FESTA E SHQIPTARËVE
  • Lekë Matrënga, jo vetëm poeti, por dhe mësuesi i parë i shqipes
  • BETIMI I VEDAT GASHIT I ADMINISTRUAR NGA PRESIDENTI CLINTON
  • GAZETA AUSTRALIANE (1929) / NJË RRËFIM PËR GRATË E SHQIPËRISË
  • VATRA SHPALL KUVENDIN E PËRGJITHSHËM ZGJEDHOR MË 25 PRILL 2026
  • VATRA, EMËR I SHENJTË, AMANET I BREZAVE, FLAKA QË NUK SHUHET KURRË…
  • Raif Hyseni, Merita Halili, Ansambli MSU ngrejnë peshë Festivalin e Artë të Muzikës dhe Valleve Ballkanase 2026
  • 17 janar, Gjergj Kastrioti Skënderbeu, forma që mban një komb, kur koha kërkon ta shpërbëjë!

Kategoritë

Arkiv

Tags

albano kolonjari alfons Grishaj Anton Cefa arben llalla asllan Bushati Astrit Lulushi Aurenc Bebja Behlul Jashari Beqir Sina dalip greca Elida Buçpapaj Elmi Berisha Enver Bytyci Ermira Babamusta Eugjen Merlika Fahri Xharra Frank shkreli Fritz radovani Gezim Llojdia Ilir Levonja Interviste Keze Kozeta Zylo Kolec Traboini kosova Kosove Marjana Bulku Murat Gecaj nderroi jete ne Kosove Nene Tereza presidenti Nishani Rafaela Prifti Rafael Floqi Raimonda Moisiu Ramiz Lushaj reshat kripa Sadik Elshani SHBA Shefqet Kercelli shqiperia shqiptaret Sokol Paja Thaci Vatra Visar Zhiti

Log in

This website uses cookies to improve your experience. We'll assume you're ok with this, but you can opt-out if you wish. Cookie settingsACCEPT
Privacy & Cookies Policy

Privacy Overview

This website uses cookies to improve your experience while you navigate through the website. Out of these cookies, the cookies that are categorized as necessary are stored on your browser as they are essential for the working of basic functionalities of the website. We also use third-party cookies that help us analyze and understand how you use this website. These cookies will be stored in your browser only with your consent. You also have the option to opt-out of these cookies. But opting out of some of these cookies may have an effect on your browsing experience.
Necessary
Always Enabled
Necessary cookies are absolutely essential for the website to function properly. This category only includes cookies that ensures basic functionalities and security features of the website. These cookies do not store any personal information.
Non-necessary
Any cookies that may not be particularly necessary for the website to function and is used specifically to collect user personal data via analytics, ads, other embedded contents are termed as non-necessary cookies. It is mandatory to procure user consent prior to running these cookies on your website.
SAVE & ACCEPT