s p – Page 18 – Dielli

Çështja shqiptare preokupim politik e kombëtar

January 28, 2026 by s p

Nder individët e dalluar në mërgatën shqiptare në SHBA, bën pjesë edhe Xh.Zeneli i cili veçohet me publikimin e artikujve, eseve, analizave e vështrimeve në media të shkruara e elektronike në një periudhë prej tri dekadave. Deri me tash opinionit i është prezantuar me tre botime të veçanta; Diaspora dhe vendlindja(2011), Shqiptarët në Mal të Zi-popull i rrezikuar(2019) dhe Diskursi politik dhe kombëtar(2023).

Nail Draga

Si librat e mëparshëm edhe ky i fundit preokupim kryesor ka pozitën dhe statusin e shqiptarëve në Mal të Zi, si popull autokton dhe numërikisht i vogël në krahasim me popullsinë e përgjithshme ne këtë mjedis. Por, pavarësisht rrethanave shoqërore e politike në Mal të Zi, shqiptarët arriten të sfidojnë politikën e pushtetit duke mbijetuar, çështje e cila trajtohet nga autori në shumë aspekte në këtë botim.

Koha e ndryshimeve

Një qasje e tillë nga autori nuk ka si të jetë ndryshe sepse ai në një kohë të shkurtër nga viti 1990/1991 ishte deputet në parlamentin e parë pluralist në Mal të Zi, duke qenë përfaqësues autentik i shqiptarëve përmes LDMZ. Kemi të bëjmë me kohën e ndryshimeve të mëdha shoqërore e politike pas dështimit të ideologjisë komuniste e sistemit socialist edhe në Mal të Zi, përkatësisht në ish Jugosllavi.

Ndonëse në Mal të Zi ligjërisht u miratu pluralizmi politik, por të pushtetarët vazhdonte mentaliteti i kohës së monizmit, sepse pushtetin e kishte ajo parti që ishte më parë, por kësaj here me emër të ndryshuar, nga LKJ në PDS. Në parlamentin e parë pluralist në Mal të Zi i dalë nga zgjedhjet e mbajtura me 9 dhjetor 1990, shqiptarët u përfaqësuan me katër deputet si përfaqësues autentik të tyre. Dhe nga ata për të parën herë në parlament u dëgjua për kërkesat e shqiptarëve për barazi qytetare e kombëtare sipas standardëve ndërkombëtare, e jo sipas klisheve të kohës së monizmit.

Tema autentike

Artikujt e prezantuar në këtë botim përfshijnë përiudhen kohore prej vitit 2017-2021, duke ofruar të dhëna me interes për shqiptarët në hapësirën e tyre etnogjeografike. Në këtë koncept është koncipuar edhe libri të cilin autori e ka ndarë në gjashtë pjesë. Një veprim i tillë është i logjikshëm, sepse sëcili kapitull ka tema të cilat janë autentike për mjedisin përktatës.

Përmes vështrimeve e analizave, autori ofron të dhëna duke demaskuar politikën e pushtetetëve si në Mal të Zi, Kosovë, Shqipëri, Ulqin,duke përfunduar me mërgatën shqiptare në SHBA dhe me reflektime, që janë dëshmi e diskursit në mbrojtje të të drejtave të shqiptareve në Mal të Zi.

Mërgata e preokupuar për vendlindjen

Ndonëse i angazhuar në punën e përditshme, Xh.Zeneli nuk ka qenë statik, por ka përcjellur me kujdes rrethanat shoqërore e politike jo vetëm në vendlindje por edhe me gjerë në hapësirën etnogjeografike shqiptare. Çështjet e trajtuara nuk janë vetëm të dimensionit lokal por me gjerë, ku pozita dhe statusi i shqiptarëve janë çështje preokupuese edhe për mërgatën shqiptare, sepse me të drejtë është pritur që në pluralizëm të ndodhin ndryshime pozitive sipas standardëve ndërkombëtare.

Por, të gjithë jemi dëshmitarë se mentaliteti i kohës së monizmit ka infektuar skenën politike ku pasojat janë të pranishme edhe në pluralizëm. Edhe pse nuk mund të mohohen disa ndryshime, por ato ma së shumti janë kozmetike, sepse shqiptarët në Mal të Zi, kërkojnë barazi qytetare e kombëtare si kudo në vendet demokratike.

Pikërisht në lidhje mbi këtë çështje autori na ofron të dhëna me interes në lidhje me mërgatën shqiptare duke propozuar një program të veprimit të tyre në raport me trojet etnike shqiptare në Mal të Zi, si dhe t´iu mundësohet diasporës shqiptare votimi nga vendi i tyre i qendrimit dhe përfaqësimin e tyre jopolitik në kuvendet përkatëse në vendlindje. Nuk ka dilemë se një veprim i tillë do ta afronte mërgatën me vendlindjen, me mundësi reale të investimit dhe rikthimit të tyre në vendlindje.

Çështja shqiptare në Kongresin amerikan

Në lidhje mbi këtë çështje me interes janë të dhënat për Lidhjen Qytetare Shqiptaro-Amerikane(LQSHA) lidhur me të drejtat e shqiptarëve në Mal të Zi drejtuar nga presidenti i saj z.Joseph Dioguardi dhe znj.Shirley Dioguardi, këshilltare për çështje të Ballkanit. Ishte meritë e mërgimtarëve tanë në SHBA dhe LQSHA, së bashku më kongresmenin Tom Lantosh, që vizituan viset shqiptare në Mal të Zi në fillim të muajit gusht 2003, për tu njoftuar në mënyrë të drejtpërdrejt me pozitën dhe statusin e shqiptarëve në këtë mjedis. Po ashtu në sajë të angazhimit të LQSHA, në Kongresin Amerikan(Komisioni për të drejtat e njeriut, drejtuar nga Tom Lantosh, në Washington DC me 30 tetor 2003, është organizuar një seancë dëgjimore me temën “E ardhmja e shqiptarëve në Mal të Zi”,ku kanë kumtuar Sh.Dioguardi, Xh.Zeneli, N.Draga dhe A.Lajçaj.

Një organizim i tillë ishte i arsyeshëm, sepse pas zgjidhjes së çështjes së Kosovës, edhe ndaj shqiptarëve në Mal të Zi, duhej ngritur zërin për të njoftuar opinionin politik në SHBA, se shqiptarët kërkojnë të realizohet barazia qytetare e kombëtare sipas standardëve ndërkombëtare, ku roli i mërgatës sonë atje si më parë edhe tash ka një rol të veçantë.

Përfundim

Duke lexuar këtë libër del qartë se çështjet e trajtuara kërkojnë zgjidhje të drejt, por për diçka të tillë duhet të egzistojë vullneti politik i pushtetit. Në këtë aspekt përgjegjësi kanë edhe subjektet politike të shqiptarëve në Mal të Zi, që janë pjesë e qeverisë nga viti 1998, të cilët duhet të jenë këmbëngulës në kërkesat e ligjshme në lidhje me avancimin e pozitës dhe statusit të shqiptarëve në këtë mjedis.

Çdo hezitim në këtë drejtim nuk mund të arsyetohet me asgjë, sepse ata aty janë votuar e zgjedhur për të mbrojtur interesat e shqiptarëve e jo ato personale. Por, derisa pushteti heziton të ballafaqohet me kërkesat legale dhe të ligjshme të shqiptarëve, për barazi qytetare e kombëtare çështja shqiptare në Mal të Zi mbetet e hapur.

Pikërisht duke marrë parasysh këtë diskurs politik e kombëtar, nuk ka dilemë së autori do të vazhdojë me publikimin e artikujve të ndryshëm, që pa dilemë do të jenë pjesë e librit të radhës.

(Janar 2026)

Lentja Filmike e Kosovës Përtej Ekranit – Hulumtim nga studiuesit Jeta Abazi Gashi dhe Juan Manuel Montoro

January 28, 2026 by s p

Rafaela Prifti/

Kinematografia e Kosovës e pasluftës është prezantuar me shumë sukses me bashkëproduksione dhe me produksione ndërkombetare të profilit të lartë në festivale shumë prestigjioze. Për të parë si vetëprezantohet Kosova përmes filmit, Dr. Jeta Abazi Gashi dhe Doktoranti Juan Montoro bashkautorësuan një punim analitik Kosovarness in Cinema, i cili skicon identitetin e filmit të Kosovës paslufte për periudhën 2017-2021. Projekti synon të vërë në pah shtysën që jep dhe fuqinë që ka arti filmik në arenën ndërkombëtare por dhe në vetë perceptim.

Çfarë spikat në këtë periudhë dhe më tej janë talentet e reja veçanërisht një brez i regjisoreve dhe producenteve femra, të cilat të shkolluara dhe specializuara jashtë, kanë sjellë në mënyrë të guximshme dhe etike tema tabu të shoqërisë sonë. Produksionet e pasluftës bëhen pjesë të identitetit kosovar, në formën e ruajtjes së kujtesës dhe sfidave të mbijetesës, të vështruara në lenten filmike, që po bëhet një platformë e fuqishme për Kosovën në kinemanë botërore.

Pse Kosova paraqet një rast studimor? “Është një vend i vogël që ka arritur suksese në festivale ndërkombëtare. Trashëgimia rreth 50 vjeçare që nis me shtëpinë e parë filmike në 1970 dhe në 2005 me ngritjen e Qendra Kinematografike e Kosovës QKK ishte pjesë e hulumtimit tonë,” thotë Dr. Jeta Abazi, hulumtuese Fulbright në shkencat politike dhe ligjëruese e jashtme në School of Media and Public Affairs, George Washington University.

Në vitet 2017-2021 filmi i Kosovës pati një shpërthim të temave intime të përqendruara tek trauma e luftës ose ngjarje traumatike, kujtesa, patriarkalizmi në subjekte vendore me ndikim të gjerë, të rrëfyera në hapësira personale të vogla jo në skena madhore.

Identiteti dhe përkatësia, të shprehura në atë që dy studiuesit Abazi Gashi dhe Montoro e quajnë Kosovarness in Cinema formulohen kryesisht përmes historive njerëzore të përballjes me realitete të reja si mbijetesa ekonomike te filmi Zgjoi apo ndarjet gjinore te Luaneshat e Kodrës etj. Projekti, i cili nisi në vitin 2025, është duke u plotësuar dhe mendohet të dërgohet për botim në muajt e ardhshëm. “Nga perspektiva akademike, jemi ende duke e shkruar si projekt, por me fokus në “kujtesën” filmike për të kaluarën e Kosovës. Filmat janë zhanër shumë i rëndësishëm perceptues, sepse lidhen me të kaluarën e vendit dhe ndikojnë në të ardhmen e tij.”

Një pikë e veçantë e punimit shqyrton sesi “në krahasim me jehonën publike të Kosovës në marrjes së çmimeve në Sundance Film Festival, në Cannes, në Venicia, në Tallin, nominimin për Oscar si edhe shpërblime për filma të dedikuar luftës, ky aspekt mori pak vëmendje në debatin akademik.”

Nisur nga kjo, “ne hulumtojmë atë që e quajmë “soft power” (forcë e butë), sqaron Dr. Jeta Abazi Gashi, “sepse filmi arrin ta kthejë vëmendjen tek Kosova, jo përmes diskursit politik apo konfliktual, por përmes historive njerëzore, pa përdorur forma të ashpra, duke provuar se arti në përgjithësi dhe ekrani në veçanti ka epërsi ndaj forcës ushtarake.”

“Për një vend si Kosova, ky aspekt ka rëndësi të veçantë sepse regjisorët dhe producentët japin një mesazh se Kosova nuk është histori vetëm e luftës, por pjesë e një rrëfimi global. Kosova ka shumë për të treguar,” përfundon studiuesja.

Për këtë punim, deri tani, autorët kanë përfshirë dhjetë orë filma, intervista me kineastë dhe shumë producentë. Dr. Jeta Abazi Gashi dhe Mag. Juan Montoro nga Catholic University of Uruguay (UCU) e paraqitën punimin në panelin Media and Memory: Remembering the Kosovo War, në konferencën e ASEEES (Association for Slavic, East European and Eurosian Studies) në nëntor 2025, në Uashington DC.

Projekti i tyre ka aspekte personale për të dy hulumtuesit. Jeta ishte 13 vjeç në kohën e luftës dhe nuk ishte në Kosovë, por një pjesë e familjes së saj ishte aty, dhe ajo e ka ndjerë të afërt atë periudhë. Për Doktorantin Juan Manuel Montoro, që do paraqes disertacionin Sporti dhe Kujtesa Konfliktuese e Kosovës pranë University of Lucerne, Zvicër, angazhimi erdhi në formë kureshtje për një vend ku kishte pasur luftë. Në këtë pikë, ata janë edhe hulumtues, edhe subjekte vëzhguese të ndikimit të “soft power” (forcës së butë) të filmit të Kosovës.

Post-war Kosova cinema is a narrative as compelling as it is overlooked. Researchers Jeta Abazi Gashi and Juan Manuel Montoro are finalizing a policy brief on the subject, which they recently debuted at the “Media and Memory” panel during the 2025 ASEEES Convention in Washington, D.C. I am grateful to Dr. Abazi Gashi and Mag. Juan Montoro for sharing their invaluable insights for this piece.

Lufta e Gjeneratës së Pestë

January 28, 2026 by s p

Prof. Dr. Muhamet Racaj/

Nga përvoja ime shumëvjeçare në fushën e sigurisë dhe mbrojtjes, një gjë është bërë e qartë: lufta nuk është më ajo që njohëm në shekullin XX. Sot, shtetet nuk rrëzohen domosdoshmërisht nga tanket në kryeqytet apo nga pushtimi klasik i territorit. Ato shemben shumë më herët – në heshtje, në hapësirën digjitale, në mendjen e shoqërisë dhe në paralizën e institucioneve.

Ajo që quhet Lufta e Gjeneratës së Pestë (5GW) përfaqëson transformimin më të thellë të konceptit të konfliktit modern. Nga qendra strategjike e USINDOPACOM-it në Guam, kundërgoditja nuk nis me zbarkime ushtarake, por me dominim satelitor, sulme kibernetike, operacione informative dhe goditje precize. Brenda 24 orëve paralizohet infrastruktura kritike; brenda 48 orëve, shteti pushon së funksionuari si entitet ushtarak dhe politik efektiv. Jo për shkak të pushtimit, por për shkak të humbjes së koherencës.

Në këtë lloj lufte, armët kryesore nuk janë më topat dhe raketat, por kontrolli i informacionit, i rrjeteve energjetike, i sistemit financiar dhe i besimit publik. Fronti nuk është më gjeografik – ai është kognitiv, institucional dhe digjital. Shteti humb në momentin kur nuk arrin më të marrë vendime, të komunikojë me qytetarët dhe të ushtrojë autoritet funksional.

Guam nuk është thjesht një bazë ushtarake. Ajo simbolizon arkitekturën e re të fuqisë globale, ku operacionet tokësore, ajrore, detare, kibernetike dhe hapësinore integrohen në një sistem të vetëm komandimi.

Kjo tregon se edhe konfliktet që duken lokale menaxhohen nga qendra globale, ku distanca gjeografike ka humbur rëndësinë strategjike.

Rasti i Venezuelës, real apo i perceptuar në diskursin ndërkombëtar, ilustron qartë këtë paradigmë. Ndërhyrja nuk konceptohet më si pushtim klasik, por si “korrigjim gjeopolitik” në emër të stabilitetit, rendit apo balancës strategjike. Në luftën e gjeneratës së pestë, kufiri midis mbrojtjes, parandalimit dhe agresionit bëhet i paqartë. Lufta nuk shpallet, por pasojat e saj janë të prekshme dhe të thella për shoqërinë e synuar.

Për shtetet e vogla dhe të mesme, ky realitet është veçanërisht alarmues. Ushtri tradicionale pa mbrojtje kibernetike, pa reziliencë institucionale dhe pa kontroll të hapësirës informative janë thellësisht të ekspozuara. Dobësia kryesore nuk qëndron te mungesa e armëve, por te mungesa e kapaciteteve të integruara shtetërore.

Mbrojtja moderne sot matet me aftësinë për të mbajtur funksionale infrastrukturat kritike, për të mbrojtur hapësirën kibernetike, për të edukuar strategjikisht elitën politike dhe për të ruajtur besimin e qytetarëve në institucionet shtetërore. Pa këto elemente, sovraniteti mbetet vetëm një koncept juridik, jo një realitet funksional. Lufta e gjeneratës së pestë është luftë e heshtur, por shkatërruese. Ajo synon të thyejë vullnetin dhe funksionalitetin e shtetit përpara se të lindë rezistenca. Në këtë kuptim, shteti nuk humb kur pushtohet, por kur pushon së funksionuari.

Shekulli XXI, jam i bindur, nuk do të mbahet mend për betejat e mëdha tokësore, por për momentet kur një shtet u zgjua dhe kuptoi se lufta kishte përfunduar pa u shpallur kurrë. Dhe kjo është sfida më e madhe strategjike e kohës sonë.

Komisioni Përgatitor i Kuvendit të Vatrës njofton degët, vatranët dhe publikun mbi afatet dhe veprimtarinë përgatitore të Kuvendit të Vatrës që zhvillohet në New York më 25 Prill 2026

January 28, 2026 by s p

1. Deri në datë 1 Mars 2026 të gjitha degët të depozitojnë me postë në Selinë Qëndrore të Federatës Pan-shqiptare të Amerikës Vatra: Vatra – 2437 Southern Blvd, Bronx, NY 10458 : a. Listën e Anëtarësisë, b. Listëpagesat e Anëtarësisë

2. Deri më datë 15 Mars 2026 Komisioni Përgatitor i Kuvendit verifikon anëtarësinë dhe pagesat dhe u kthen përgjigje Degëve të Vatrës mbi gjendjen e Anëtarësisë dhe Pagesave.

3. Nga data 1 Mars 2026 deri me datë 15 Mars 2026 Kandidatët që dëshirojnë të kandidojnë për Kryetar të Federatës Vatra të depozitojnë pranë Komisionit Përgatitor të Kuvendit: a.Platformën e kandidimit, b.Jetëshkrimin personal

4. Deri më datë 20 Mars 2026 Komisioni Përgatitor i Kuvendit verifikon kandidaturat për Kryetar të Vatrës dhe shpall zyrtarisht kandidatët zyrtar për Kryetar të Vatrës dhe hapjen e fushatës zgjedhore e cila përfundon më 20 Prill 2026.

5. Deri më datë 25 Mars 2026 degët e Vatrës depozitojnë pranë Komisionit Përgatitor të Kuvendit listën e delegatëve për Kuvendin e Vatrës.

6. Deri më 30 Mars 2026 Komisioni Përgatitor i Kuvendit verifikon Kredencialet e Delegatëve të propozuar, njofton degët dhe bën shpalljen zyrtare në gazetën Dielli emrat e të gjithë delegatëve të Kuvendit dhe emrat ia kalon sekretariatit teknik për plotësimin dhe përgatitjen e dokumentacionit personal të punimeve të Kuvendit të Vatrës.

7. Më 25 Prill 2026 Kuvendi i Federatës Vatra.

Shënim: Ju lutemi të jeni korrekt me afatet. Tagrin e njoftimit zyrtar dhe publik për çdo vendim e ka vetëm Komisioni Përgatitor i Kuvendit i cili e depoziton për shpallje e publikim në gazetën Dielli.

Me respekt

Komisioni Përgatitor i Kuvendit:

Mondi Rakaj – Kryetar

Bashkim Musabelliu – Nënkryetar

Mirela Kanini – Sekretare

Ilir Cubi – Anëtar

Anton Raja – Anëtar

Për çdo sqarim kontaktoni:

Mondi Rakaj

Cel: +15867099517

Email: mondirakaj@gmail.com

Inteligjenca Artificiale, Manipulimi i Realitetit dhe Kapja Digjitale e Shtetit Shqiptar

January 28, 2026 by s p

Opinion nga Rafael Floqi

Shqipëria po hyn në epokën e inteligjencës artificiale pa debat serioz publik, pa një strategji kombëtare të miratuar dhe, mbi të gjitha, pa mekanizma realë kontrolli demokratik. Ndërkohë që në Shtetet e Bashkuara dhe Bashkimin Europian, veçanërisht pas vitit 2019, inteligjenca artificiale është futur zyrtarisht në dokumentet e sigurisë kombëtare dhe strategjitë e mbrojtjes, në Tiranë ajo vazhdon të paraqitet kryesisht si sukses administrativ dhe narrativë propagandistike për “shtetin digjital”, pa një analizë të thellë të rreziqeve që ajo mbart.

Në mars të vitit 2021, Komisioni Europian publikoi dokumentin “Artificial Intelligence Act”, duke e trajtuar AI-në si teknologji me rrezik të lartë për të drejtat themelore dhe demokracinë, ndërsa në tetor 2022 Shtëpia e Bardhë shpalli “Blueprint for an AI Bill of Rights”. Këto dokumente nuk janë deklarata formale, por reflektim i frikës reale se AI, nëse lihet pa kontroll, mund të shndërrohet në instrument autoritar. Në Shqipëri, në të njëjtën periudhë, debati institucional mbi inteligjencën artificiale ka qenë praktikisht inekzistent.

Në thelb, inteligjenca artificiale nuk është thjesht teknologji. Ajo është fuqi. Fuqi për të kontrolluar informacionin, për të ndikuar perceptimin publik dhe për të ndërtuar realitete politike alternative. Pikërisht këtu qëndron rreziku për një vend si Shqipëria, ku centralizimi i pushtetit është rritur ndjeshëm pas vitit 2017 dhe ku transparenca institucionale është dobësuar, sipas raporteve të vazhdueshme të Freedom House dhe Transparency International.

Fenomeni “Diella”

Në diskursin ndërkombëtar, pas vitit 2020, po përdoret gjithnjë e më shpesh termi që analistët e quajnë fenomeni “Diella”, një fazë e re e manipulimit digjital ku inteligjenca artificiale nuk shërben më për të analizuar informacionin, por për ta prodhuar atë. Deepfake-t, zërat sintetikë dhe përmbajtja e gjeneruar automatikisht janë tashmë të dokumentuara gjerësisht nga Europol dhe NATO StratCom Centre of Excellence, të cilat në raportet e viteve 2021–2024 paralajmërojnë për rrezikun e “realiteteve të fabrikuara” në shoqëritë demokratike. Diella shërbeu vetëm si mjet vetpromovimi i kryeministrit Rama por nuk mund te zgjidhë korrupsionin siç tregoi rasti Akshi

Në Shqipëri, shenja të këtij fenomeni janë vërejtur qartë gjatë fushatave zgjedhore të viteve 2019, 2021 dhe më pas në debatin publik online, ku u evidentua përdorimi masiv i llogarive anonime, videove të montuara dhe amplifikimit të koordinuar të mesazheve politike. Edhe pse institucionet nuk kanë pranuar zyrtarisht përdorimin e mjeteve të bazuara në AI, fakti që këto praktika nuk janë hetuar seriozisht ngre dyshime legjitime mbi tolerimin ose paaftësinë institucionale për t’i adresuar.

Rreziku i luftës hibride. Sulmi iranian

Rreziku i luftës hibride nuk është më abstrakt për Shqipërinë. Në korrik dhe shtator të vitit 2022, institucionet shqiptare u goditën nga sulme kibernetike të drejtpërdrejta të atribuuara zyrtarisht Republikës Islamike të Iranit, si hakmarrje për vendimin e qeverisë shqiptare të viteve 2013–2016 për të strehuar opozitën iraniane MEK. Ky fakt u konfirmua publikisht nga Kryeministri Edi Rama më 7 shtator 2022 dhe u mbështet nga deklarata zyrtare të Departamentit Amerikan të Shtetit, i cili e cilësoi sulmin si akt shtetëror. Ky ishte momenti kur Shqipëria u fut hapur në hartën e konfliktit kibernetik global, duke treguar se shtetet e vogla janë objektiva të drejtpërdrejta në epokën e AI-së dhe luftës hibride.

Në këtë kontekst, Ballkani dhe Shqipëria rrezikojnë të shndërrohen në terren testimi për teknologji dhe metoda manipulimi, jo sepse kanë kapacitete zhvillimi, por sepse importojnë teknologji pa standarde dhe pa mbikëqyrje. Inteligjenca artificiale këtu nuk shfaqet si inovacion futurist, por si instrument monitorimi dhe kontrolli.

Survejimi me kamera si mjet kontrolli

Një shembull domethënës është procesi i monitorimit me kamera dhe përdorimi i sistemeve inteligjente nga Policia e Shtetit, veçanërisht pas vitit 2020, kur u shpallën projekte për zgjerimin e kamerave inteligjente në qytetet kryesore dhe akset rrugore. Edhe pse Ministria e Brendshme i ka justifikuar këto masa si luftë kundër kriminalitetit, deri më sot nuk ekziston një ligj i posaçëm që rregullon përdorimin e inteligjencës artificiale në survejim, as një raport publik mbi mënyrën e ruajtjes dhe përpunimit të të dhënave biometrike, gjë që bie ndesh me standardet e përcaktuara nga Gjykata Europiane e të Drejtave të Njeriut në vendime të viteve 2018–2022.

Në qendër të kësaj arkitekture digjitale qëndron Agjencia Kombëtare e Shoqërisë së Informacionit (AKSHI), e cila pas vitit 2018 ka marrë kompetenca gjithnjë e më të gjera mbi sistemet kritike të shtetit. Raportime të vazhdueshme mediatike, përfshirë investigime të publikuara ndër vite, kanë ngritur pikëpyetje mbi procedurat e prokurimit, mungesën e konkurrencës reale dhe rolin dominues të disa operatorëve privatë në projektet digjitale. Në mungesë të auditimeve të pavarura dhe të publikuara, çdo pretendim për modernizim digjital mbetet i pambështetur nga transparenca.

Call centrat mashtruese

Një tjetër plagë e hapur që lidhet drejtpërdrejt me inteligjencën artificiale është fenomeni i call centerave mashtruese, i dokumentuar nga autoritetet italiane dhe gjermane që prej vitit 2018. Operacione të përbashkëta policore, përfshirë aksione të viteve 2020–2023, kanë treguar se nga territori shqiptar operojnë struktura që përdorin teknologji të avancuara, përfshirë skripte të automatizuara dhe mjete të bazuara në AI, për të mashtruar qytetarë të Bashkimit Europian. Këto raste kanë dëmtuar seriozisht imazhin e Shqipërisë dhe kanë ngritur dyshime mbi tolerancën institucionale ndaj një aktiviteti që sjell përfitime ekonomike afatshkurtra, por pasoja strategjike afatgjata.

Paradoksi është i qartë: nga njëra anë, shteti shqiptar investon në survejim dhe kontroll digjital të qytetarëve të vet; nga ana tjetër, dështon të kontrollojë ose të çrrënjosë përdorimin kriminal të teknologjisë për mashtrime ndërkombëtare. Ky kontrast e kthen inteligjencën artificiale nga mjet modernizimi në simbol të kapjes institucionale.

Një fasadë moderne mbi një realitet klientelist

Kryeministri Edi Rama e ka promovuar digjitalizimin si një nga arritjet kryesore të qeverisjes së tij, veçanërisht pas vitit 2019, duke e lidhur atë me integrimin europian. Por digjitalizimi pa strategji për inteligjencën artificiale, pa ligje të forta për mbrojtjen e të dhënave dhe pa kontroll real parlamentar rrezikon të mbetet një fasadë moderne mbi një realitet klientelist.N

Në këtë tablo mungon edhe diaspora shqiptare, e cila në SHBA dhe BE përfaqëson një potencial të madh ekspertize në AI dhe siguri kibernetike, por që nuk është përfshirë në asnjë strategji shtetërore të miratuar deri më sot.

AI nuk do presë Shqipërinë

Epoka e inteligjencës artificiale nuk do të presë Shqipërinë. Pyetja nuk është nëse teknologjia do të përdoret, por si dhe nga kush. Nëse ajo përdoret pa transparencë, pa ligj dhe pa kontroll demokratik, inteligjenca artificiale nuk do të forcojë shtetin, por do ta bëjë atë më të mbyllur, më të rrezikshëm dhe më të pambrojtur për qytetarët e vet.

Në fund të fundit, epoka e inteligjencës artificiale nuk do të presë që Shqipëria të zgjidhë problemet e saj strukturore.

Pyetja që shtrohet është brutale, por e domosdoshme: a do të përdoret teknologjia për të forcuar demokracinë dhe transparencën, apo për të sofistikuar kontrollin dhe manipulimin? Nëse kjo pyetje nuk merr përgjigje politike sot, ajo do të marrë përgjigje teknologjike nesër.

Dhe historia ka treguar se algoritmet nuk votojnë, nuk protestojnë dhe nuk mbajnë përgjegjësi.