s p – Page 23 – Dielli

Serbia është e pafytyrë dhe hipokrite

January 6, 2026 by s p

Harry Bajraktari/

Nga njëra anë, ankohet vazhdimisht për të drejtat e serbëve në Kosovë , ndonëse mënyra se si Kosova i trajton komunitetet pakicë është shembull për mbarë botën; ndërsa nga ana tjetër, shkel në mënyrë sistematike dhe të vazhdueshme të drejtat që u takojnë shqiptarëve në Preshevë, Medvegjë dhe Bujanoc.

Këto nuk janë raste të izoluara, por lojëra dhe politika të qëllimshme të Serbisë, të cilat po i sheh qartë edhe Amerika dhe bota.

Beogradi ndjek një strategji të hapur diskriminimi dhe shtypjeje ndaj shqiptarëve në Luginën e Preshevës.

Ndërsa serbët në Kosovë gëzojnë të drejtat e garantuara me ligj dhe janë plotësisht të integruar në shoqëri, duke marrë pjesë në jetën publike, arsim dhe institucione, shqiptarët në Luginën e Preshevës jetojnë nën presion të vazhdueshëm dhe frikë. Në vend të trajtimit të barabartë, ata përballen me intimidim përmes masave administrative, pasiguri mbi statusin e tyre ligjor dhe përjashtim sistematik nga proceset vendimmarrëse. Ky kontrast nxjerr në pah standardet e dyfishta që aplikon Serbia dhe tregon nevojën urgjente për vëmendje ndërkombëtare dhe llogaridhënie.

Para një muaji, kjo çështje u ngrit edhe në Kongresin e Shteteve të Bashkuara nga kongresmeni Keith Self, gjatë një seance ku ekspertë të njohur paraqitën dëshmitë e tyre mbi të ardhmen e Ballkanit Perëndimor.

Shqipëria, Kosova dhe komuniteti shqiptaro-amerikan duhet të veprojnë së bashku, të flasin me një zë dhe të kërkojnë veprim urgjent dhe konkret nga komuniteti ndërkombëtar.

⚠️ Serbia është e pafytyrë dhe hipokrite ⚠️

Nga njëra anë, ankohet vazhdimisht për të drejtat e serbëve në Kosovë 🇽🇰, ndonëse mënyra se si Kosova i t… See more

Harry Bajraktari · Original audio

Harry Bajraktari

· 5 Jan ·

Fan Noli dhe Peter Prifti: Nga fryma e rilindjes te mendimi modern shqiptaro-amerikan

January 6, 2026 by s p

Prof. Dr. Arben Cici /

Figura e Prof. Peter Priftit përfaqëson një ndër personalitetet më përfaqësuese të kulturës shqiptaro-amerikane të shekullit XX. Ai përmendet si një nga dijetarët më të njohur që punoi për t’i sjellë çështjet shqiptare në qendër të vëmendjes akademike dhe politike në Shtetet e Bashkuara, një intelektual që bashkoi në personalitetin e tij ndershmërinë e karakterit shqiptar me qytetarinë amerikane, si dhe mendimin e lirë të Perëndimit me dashurinë e përhershme për Atdheun. Peter Prifti mbetet gjithashtu i lidhur ngushtë me emrin e Fan Nolit, si nxënësi i fundit i drejtpërdrejtë dhe dishepulli i denjë i këtij personaliteti të madh të historisë shqiptare.

Peter Prifti spikati për seriozitetin në studime, interesin për filozofinë, letërsinë dhe gjuhësinë gjatë edukimit të tij në Universitetin e Pensilvanisë në degën “Arts & Letters” (1949). Përvojat akademike në universitetet amerikane, ku vlerësohej mendimi kritik dhe kërkimi i pavarur, ndikuan në formimin e tij si intelektual me vizion të gjerë, i lirë në gjykime dhe i hapur ndaj ideve të reja. Ky formim do ta dallonte më vonë nga shumë bashkëkohës shqiptarë, të rritur nën dogmat e mbyllura ideologjike të komunizmit.

Takimi me Fan Nolin dhe fillimi i veprimtarisë shqiptaro-amerikane – Në fund të viteve 1950, Peter Prifti u vendos në Boston, ku u përfshi në aktivitetet e Federatës Panshqiptare “Vatra”, një nga organizatat më të rëndësishme të diasporës shqiptare në Shtetet e Bashkuara. Në vitin 1958 ai filloi punën si sekretar i Vatrës dhe si redaktor i gazetës “Dielli”, krahas atdhetarit dhe publicistit të njohur Qerim Panariti. Pikërisht në këtë periudhë, ai u njoh për herë të parë personalisht me Imzot Fan Nolin, figurën qendrore të diasporës dhe të historisë kombëtare shqiptare.

Marrëdhënia e tyre, që nisi në kuadër të punës për “Vatrën” dhe “Diellin”, shpejt mori karakterin e një lidhjeje të ngushtë intelektuale e shpirtërore. Peter Prifti do të kujtonte më vonë takimet e shumta me Nolin në shtëpinë e tij në Boston, në mbledhjet e komunitetit shqiptar, në shërbesat kishtare dhe në organizimet për përvjetorët kombëtarë. Në njërën prej intervistave që zhvilloi me Nolin në vitin 1958, ky i fundit do të shprehej se anëtarësimi i Shqipërisë në Lidhjen e Kombeve në vitin 1920 ishte “fitorja më e madhe e jetës së tij politike”, ndërsa largimi nga Shqipëria në vitin 1924 ishte “trishtimi më i madh, sepse i dha fund punës sime në Atdhe”. Këto fjalë do të mbeteshin thellësisht të gdhendura në kujtesën e Priftit dhe do të përcaktonin frymën fanoliane që do ta shoqëronte gjatë gjithë jetës.

Noli e vlerësonte shumë intelektin e të riut kolonjar, ndërsa Prifti e shihte tek Noli figurën e udhëheqësit të mençur dhe të patriotit të ndritur. Ata ndanin të njëjtat ideale për lirinë e mendimit, për përparimin kulturor dhe për emancipimin e kombit shqiptar. Ndërsa shumë nga bashkëkohësit e Nolit e njihnin vetëm si udhëheqës politik apo fetar, Prifti e studioi dhe e kuptoi në thellësi si filozof, humanist dhe dijetar të formimit perëndimor.

Një intelektual i lirë dhe human – Në figurën e Peter Priftit përmblidhen disa nga virtytet më të vyera të intelektualit modern: mendimi i lirë, ekuilibri shpirtëror dhe humanizmi i thellë. Ai ishte përfaqësues tipik i asaj që mund të quhet “shkolla shqiptaro-amerikane e mendimit”, ku idealizmi për kombin ndërthuret me etikën e dijes dhe me respektin ndaj vlerave universale. Për Peter Priftin, e vërteta ishte më e rëndësishme se çdo përfitim, ndërsa sinqeriteti në qëndrime ishte parim i panegociueshëm. Pikërisht kjo koherencë e brendshme e bëri të respektohej nga bashkëkohësit, edhe nga ata që nuk ndanin të njëjtat pikëpamje.

Për Priftin, mendimi kritik nuk nënkuptonte kundërshtim për hir të kundërshtimit, por përpjekje për të arritur te e vërteta përmes arsyes. Ai besonte se njeriu i kulturuar duhet të jetë gjithmonë i lirë në mendim, por i përgjegjshëm në fjalë. Liria e tij intelektuale shfaqej edhe në raportin me Shqipërinë komuniste. Ndonëse vizitoi vendin dhe u mirëprit nga autoritetet, ai kurrë nuk pranoi të bëhej apologjet i sistemit. Në analizat e tij për Shqipërinë e pasluftës, ai nuk mohoi arritjet në fushën e arsimit dhe emancipimit të grave, por as nuk e fshehu kritikën ndaj shtypjes së mendimit të lirë dhe izolimit politik të vendit. Në një nga vlerësimet e tij, Shqipërinë e viteve ’70 ai e quante “kalanë e fundit të stalinizmit në Europë”, një përcaktim që për kohën kërkonte guxim intelektual. Por edhe në këtë kritikë kishte gjithmonë dinjitet dhe maturi; ai nuk sulmonte për të dënuar, por për të kuptuar dhe për të ndriçuar.

Ndoshta vlera më e madhe e Peter Priftit ishte aftësia për të ruajtur humanizmin në një shekull përçarjesh dhe ideologjish. Ai nuk e pa kombin shqiptar si një kategori etnike apo politike, por si një bashkësi njerëzish që duheshin ndihmuar të zhvilloheshin përmes arsimit, kulturës dhe lirisë. Në këtë kuptim, Prifti ishte një rilindas modern, që besonte te fuqia e dijes dhe te kultura si themel i identitetit kombëtar. Për të, patriotizmi nuk ishte thirrje, por përgjegjësi; nuk ishte emocion, por detyrë e përditshme ndaj së vërtetës dhe ndaj brezave që vijnë.

Fryma fanoliane dhe ndjekja e idealeve kombëtare – Nëse ka një fjalë që përmbledh marrëdhënien shpirtërore midis Peter Priftit dhe Fan Nolit, ajo është “trashëgimi”. Jo trashëgimi në kuptimin formal të një marrëdhënieje mësues–nxënës, por si vazhdimësi e një fryme, e një ideali që përshkon brezat. Fan Noli kishte qenë për Priftin jo vetëm figura e udhëheqësit kombëtar, por modeli i intelektualit që arrin të ndërthurë mendimin kritik me përkushtimin ndaj kombit. Në mënyrën e tij, Prifti mishëroi atë që Noli predikonte: besimin te arsimi, dialogu ndërkulturor, bashkimi i diasporës dhe emancipimi moral e intelektual i shqiptarëve.

Takimet me Nolin në Boston, bashkëpunimi në “Vatrën” dhe “Diellin”, si dhe pjesëmarrja në organizimet e komunitetit, i dhanë Priftit jo vetëm përvojë praktike, por edhe një përfytyrim të gjallë të misionit që diaspora duhej të kishte për Shqipërinë. Ai e kuptoi që herët se puna e Nolit nuk ishte e përfunduar; se lidhja e diasporës me Atdheun duhej të vazhdonte përmes dijes, kulturës dhe përfaqësimit në botën perëndimore. Në këtë kuptim, Prifti mund të shihet si hallka që lidh epokën fanoliane me studimet moderne shqiptare.

Ndikimi i Nolit në formimin e tij është i dukshëm jo vetëm në temat që trajtoi, por edhe në stilin e të menduarit dhe të shprehurit. Si Noli, edhe Prifti ishte poliedrik: historian, gjuhëtar, përkthyes, publicist dhe eseist. Ai shkroi për politikën, por edhe për letërsinë; për historinë, por edhe për moralin e shoqërisë shqiptare. Si Noli, ai e pa dijen si mision publik dhe jo si pronë personale. Noli kishte krijuar modelin e intelektualit të angazhuar që flet me forcën e argumentit, jo me gjuhën e pushtetit; Prifti e zhvilloi këtë model në rrethana të reja, në një botë të lirë, duke e bërë atë të pranueshëm për audiencën akademike ndërkombëtare.

Në studimin “Fan Noli dhe komuniteti shqiptar në SHBA”, mbajtur në Universitetin e Harvardit në vitin 1982, Prifti analizoi në mënyrë të thellë rolin historik të Nolit në formimin e vetëdijes kombëtare të emigracionit shqiptar. Ai e konsideronte Nolin “një burrë të madh të racës shqiptare, intelektual gjigand dhe shembull të patriotizmit të kulluar”. Në interpretimin e tij, Fan Noli nuk ishte vetëm figurë fetare apo politike, por një vizionar që kuptoi se liria e vërtetë nuk mund të ekzistonte pa kulturë dhe pa arsim. Pikërisht këtë vizion trashëgoi Prifti në veprën e tij.

Në kuptimin më të thellë, fryma fanoliane tek Peter Prifti nuk ishte imitim, por përthithje e vlerave që përbënin thelbin e filozofisë noliane: liri, arsim, drejtësi, kulturë dhe shërbim ndaj të mirës së përbashkët. Ashtu si Noli, ai besonte se “shqiptaria” nuk është vetëm çështje gjaku apo gjuhe, por një mënyrë e të menduarit dhe e të jetuarit që respekton dinjitetin e njeriut. Edhe pse nuk mori rrugën e klerit, ai ndoqi me devocion rrugën e dijes, që për të ishte një formë tjetër besimi, një fe intelektuale me qendër njeriun dhe Atdheun.

Kështu, lidhja midis Fan Nolit dhe Peter Priftit nuk ishte vetëm biografike, por edhe konceptuale. Ajo mishëron kalimin e një ideali nga një brez në tjetrin: nga brezi i rilindasve dhe të themeluesve të shtetit, te brezi i intelektualëve të diasporës që luftuan me penë për ta mbajtur të gjallë frymën e kombit në botën moderne. Në këtë vazhdimësi, Prifti mbetet dishepulli i fundit i Nolit, jo vetëm për faktin se e njohu për së afërmi, por sepse e përjetësoi mësimin e tij në vepra që flasin ende sot për një Shqipëri të lirë, të ndritur dhe njerëzore.

Rëndësia e veprës së tij në kohët moderne – Në realitetin e sotëm global, ku identitetet kombëtare përballen me sfida të reja kulturore, politike dhe teknologjike, studimi i veprës së Peter Priftit merr një domethënie të veçantë. Ai përfaqëson një model të rrallë të mendimit kritik shqiptar jashtë kufijve, që bashkoi rigorozitetin akademik me përgjegjësinë qytetare dhe atdhetare. Në një kohë kur shumë studiues përpiqen të kuptojnë marrëdhëniet e Shqipërisë me diasporën dhe rolin e saj në formësimin e imazhit kombëtar, puna e Priftit ofron një burim të pasur për të kuptuar se si intelektuali mund të shërbejë si urë mes kulturave dhe si ndërmjetës i vlerave universale. Ai ishte ndër të parët që solli çështjen shqiptare në debatin ndërkombëtar, duke i dhënë asaj peshë akademike dhe moralitet argumentues.

Në aspektin shkencor, veprat e tij janë një dëshmi e qasjes së balancuar që duhet të ketë studimi bashkëkohor mbi Shqipërinë dhe kombin shqiptar në përgjithësi. Në to nuk gjendet as ideologji e verbër, as sentimentalizëm, por një përpjekje për të kuptuar realitetin në dritën e fakteve dhe të mendimit të pavarur. Për studiuesit e rinj, përkthyesit dhe historianët e diasporës, Prifti mbetet një pikë referimi për mënyrën se si mund të ndërtohet një diskurs shkencor serioz mbi kombin pa rënë në propagandë. Ai dëshmoi se dashuria për Atdheun nuk qëndron në fjalë të mëdha, por në punë të qëndrueshme, në ndershmëri intelektuale dhe në përkushtimin ndaj dijes. Sot, leximi dhe analiza e veprës së tij nuk janë vetëm një nderim për një figurë të shquar të diasporës, por edhe një domosdoshmëri për të kuptuar më thellë se si mund të ndërtohet një identitet kombëtar i hapur, kritik dhe bashkëkohor.

Përmbyllje

Peter Prifti përfaqëson tipin më të përkryer të intelektualit shqiptaro-amerikan të shekullit XX: të formuar në Perëndim, por të lidhur fort me rrënjët shqiptare; kritik ndaj dogmave, por besnik ndaj vlerave kombëtare; i ftohtë në analizë, por i ngrohtë në ndjenjë. Ai ishte vazhdim i drejtpërdrejtë i traditës së Fan Nolit – mendimtarit, përkthyesit dhe dijetarit që besonte në fuqinë e arsimit dhe kulturës për të ndriçuar kombin. Në historinë e marrëdhënieve shqiptaro-amerikane, Peter Prifti mbetet jo vetëm studiuesi që i dha zë çështjes shqiptare në botën anglishtfolëse, por edhe njeriu që trashëgoi dhe përcolli frymën e Nolit – frymën e lirisë, dijes dhe humanizmit. Ai ishte dishepulli i fundit i një ideali që bashkonte Shqipërinë dhe Amerikën në një të vetme: idealin e përjetshëm të përparimit dhe të dinjitetit njerëzor.

Roli i Ahmet Zogut në jetësimin e vendimeve të Kongresit të Lushnjës

January 5, 2026 by s p

Shpetim Axhami/

Muaji Janar është muaji i Kongresit të Lushnjës, ngjarjes më vendimtare për shpëtimin dhe ringritjen e shtetit shqiptar pas Luftës së Parë Botërore.

Roli i Ahmet Zogut në jetësimin e vendimeve të Kongresit të Lushnjës ishte thelbësor dhe i pazëvendësueshëm.

Ahmet Zogu erdhi në Kongresin e Lushnjës si përfaqësues i krahinave me tradita të thella patriotike veriore.

I shoqëruar nga qindra luftëtarë besnikë, ai luajti rol kyç në garantimin e sigurisë së punimeve të Kongresit dhe në zbatimin konkret të vendimeve të tij.

Duke vlerësuar origjinën e tij nga familja e madhe patriotike Zogolliane, aftësitë personale, autoritetin dhe krahinën që përfaqësonte, Kongresi e zgjodhi unanimisht Ahmet Zogun Ministër të Brendshëm, ndonëse ai nuk kishte mbushur ende 25 vjeç.

Menjëherë pas përfundimit të Kongresit, pasditen e 31 janarit 1920, Ahmet Zogu, si Ministër i Punëve të Brendshme, u dërgoi të gjitha prefekturave një qarkore, ku shpjegonte arsyet e mbajtjes së Kongresit Kombëtar të Lushnjës dhe vendimet historike të marra për shpëtimin e Shqipërisë nga rreziqet që e kërcënonin.

Gjatë punimeve të Kongresit, ra në sy temperamenti i vendosur dhe guximi politik i Ahmet Zogut, çka bëri që delegatët të fitonin admirim për të dhe ta votonin unanimisht për një nga postet më delikate të shtetit.

Ndërkohë, Qeveria e Durrësit, e mbështetur edhe nga forcat ushtarake italiane, u përpoq me çdo mjet të pengonte zbatimin e vendimeve të Kongresit të Lushnjës.

Përballë presioneve dhe kërcënimeve të armatosura, disa delegatë nga Tirana, Elbasani, Kavaja dhe Shijaku shprehën mendimin që të qëndronin përkohësisht në Lushnjë, nga frika e sulmeve të mundshme nga forcat italiane, të nxitura nga qeveria e Durrësit.

Këtë qëndrim e kundërshtoi hapur Ministri i Brendshëm Ahmet Zogu, i cili u tha delegatëve:

“Vendimet e Kongresit do të zbatohen domosdoshmërisht dhe pa asnjë vonesë. Kjo kërkon guxim dhe punë. Unë po nisem për në Tiranë; kush të dojë, le të qëndrojë këtu.”

Siç ishte parashikuar, gjatë rrugës për në Tiranë, në Kavajë, forcat italiane të armatosura me topa dhe mitraloza i prenë rrugën Ahmet Zogut dhe shoqëruesve të tij. Një oficer italian i kërkoi ndalimin e marshimit, por Ahmet Zogu e kundërshtoi prerë, duke deklaruar:

“Unë nuk njoh asnjë autoritet tjetër, përveç Kongresit të Lushnjës.”

Pas një debati të ashpër, që rrezikoi të shndërrohej në përplasje të armatosur, oficeri italian u tërhoq dhe i hapi rrugën Ahmet Zogut për të hyrë në qytetin e Kavajës. Në Kavajë, Ministri i Brendshëm qëndroi për disa ditë, duke emëruar nënprefektin dhe administratën vendore, duke vendosur autoritetin e qeverisë së dalë nga Kongresi i Lushnjës.

Ky veprim e alarmoi qeverinë e Durrësit, e cila, duke kuptuar se nuk mund ta ndalte dot me forcë, u përpoq të përdorte dredhi politike. Ajo i dërgoi Ahmet Zogut një delegacion, duke propozuar zhvendosjen e kryeqytetit në Vlorë dhe thirrjen e një kongresi tjetër kombëtar, me kusht anulimin e të gjitha vendimeve të Kongresit të Lushnjës.

Ahmet Zogu e refuzoi kategorikisht këtë propozim dhe delegacioni u kthye pa asnjë rezultat. Falë guximit, vendosmërisë dhe këmbënguljes së Ministrit të Brendshëm Ahmet Zogu,

Në detyrën e Ministrit të Brendshlm, ai luajti një rol të pazëvendësueshëm në vendosjen e rendit dhe autoritetit shtetëror në një Shqipëri të trazuar.

Qeveria e dalë nga Kongresi i Lushnjës u vendos në Tiranë dhe që nga ai moment, Tirana mbetet kryeqytet i Shqipërisë, dhe prej këtu nis kristalizimi real i shtetit modern shqiptar nën udhëhesqjen e Ahmet Zogu si kryeministër, president dhe Mbret i Shqptarëve.

UKSHIN HOTI: FILOZOFIA E SHTETIT SI PËRGJEGJËSI POLITIKE DHE PROVË SOVRANITETI

January 5, 2026 by s p

Formimi akademik i Ukshin Hotit në Shtetet e Bashkuara të Amerikës përbën një element thelbësor për të kuptuar orientimin e tij politik dhe diplomatik. Aleanca me Amerikën nuk konceptohej si garanci automatike e suksesit, por si kornizë politike brenda së cilës Kosova duhej të dëshmonte pjekuri shtetërore, qartësi strategjike dhe kapacitet institucional. Për të, fragmentarizimi i brendshëm në çështjet e sovranitetit përbën dobësi strukturore dhe jo pluralizëm funksional.

Nga Prof.dr Skender Asani

Rivlerësimi i mendimit politik të Ukshin Hotit në kontekstin e Kosovës bashkëkohore përbën një domosdoshmëri analitike për studimin e natyrës së shtetësisë së papërmbyllur dhe të sfidave strukturore me të cilat përballet Republika e Kosovës në sistemin ndërkombëtar. Ky rivlerësim nuk synon rehabilitimin simbolik të një figure historike, por përdorimin e mendimit të tij si kornizë teorike për interpretimin e marrëdhënieve ndërmjet sovranitetit, diplomacisë dhe funksionalitetit shtetëror. Ukshin Hoti duhet trajtuar si mendimtar i shtetformimit dhe i realizmit etik, jo si figurë mitike apo referencë emocionale.

Në qendër të filozofisë politike të Ukshin Hotit qëndron koncepti i shtetësisë si proces i vazhdueshëm politik, institucional dhe diplomatik. Për të, shteti nuk është rezultat i një akti juridik të vetëm, por produkt i ndërveprimit të qëndrueshëm midis legjitimitetit të brendshëm dhe pranueshmërisë ndërkombëtare. Në këtë prizëm, shpallja e pavarësisë së Kosovës do të përfaqësonte vetëm një fazë tranzitore drejt konsolidimit të subjektivitetit të plotë ndërkombëtar. Kjo qasje mbetet thelbësore për të kuptuar paradoksin e Kosovës së sotme: një shtet formalisht i pavarur, por ende i sfiduar në kapacitetin e tij për të vepruar si subjekt i barabartë në sistemin ndërkombëtar.

Formimi akademik i Ukshin Hotit në Shtetet e Bashkuara të Amerikës përbën një element thelbësor për të kuptuar orientimin e tij politik dhe diplomatik. Studimet e tij në një mjedis ku politika trajtohet si disiplinë e interesit shtetëror, e balancuar me përgjegjësinë morale dhe rendin institucional, ndikuan drejtpërdrejt në konceptimin e tij mbi shtetin, sovranitetin dhe aleancat strategjike. Hoti nuk e perceptonte politikën si fushë improvizimi apo emocioni kolektiv, por si proces racional të ndërtimit të fuqisë legjitime brenda një rendi ndërkombëtar të strukturuar.

Në këtë kontekst, vlerësimi që Ukshin Hoti i bënte aleancës me Shtetet e Bashkuara të Amerikës ishte thelbësisht strategjik dhe jo instrumental. Për të, SHBA-të përfaqësonin jo vetëm mbështetësin kryesor të çlirimit dhe mbijetesës së Kosovës, por aktorin kyç për rrumbullaksimin e shtetësisë së saj në planin ndërkombëtar. Aleanca me Amerikën nuk konceptohej si garanci automatike e suksesit, por si kornizë politike brenda së cilës Kosova duhej të dëshmonte pjekuri shtetërore, qartësi strategjike dhe kapacitet institucional. Hoti e kuptonte se mbështetja amerikane është e qëndrueshme vetëm kur përputhet me një subjekt politik të përgjegjshëm dhe koherent.

Ndryshe nga qasjet pasive që e trajtojnë aleancën me SHBA-të si zëvendësim të vullnetit politik vendor, Hoti e shihte këtë marrëdhënie si partneritet asimetrik, por aktiv. Në këtë partneritet, Kosova duhej të hynte jo si objekt i mbrojtjes ndërkombëtare, por si subjekt që artikulon interesa të qarta dhe të përputhshme me rendin perëndimor. Kjo perspektivë përkon me teorinë e shteteve të vogla në marrëdhëniet ndërkombëtare, sipas së cilës aleancat funksionojnë në mënyrë efektive vetëm kur shteti aleat ruan kapacitetin për të formësuar agjendën e vet strategjike.

Artikulimi i kërkesës për Republikë në vitin 1981 duhet parë edhe në këtë dritë. Ajo nuk ishte akt rebelimi simbolik, por projekt politik i ndërtuar mbi leximin e parimeve të rendit liberal ndërkombëtar dhe të të drejtës për vetëvendosje. Hoti e kuptonte se legjitimiteti i Kosovës nuk mund të mbështetej vetëm në narrativën historike, por duhej të përkthehej në gjuhë politike të kuptueshme dhe të pranueshme për aleatët perëndimorë, veçanërisht për Shtetet e Bashkuara.

Një element qendror i mendimit të tij është perceptimi realist i Serbisë si projekt shtetëror afatgjatë. Hoti e refuzonte interpretimin e Serbisë si regjim kalimtar, duke theksuar kontinuitetin e strategjisë së saj shtetërore. Ky realizëm politik e çonte në përfundimin se çdo dialog me Serbinë, i zhvilluar pa vetëdije të plotë sovraniteti dhe pa mbështetje të qartë strategjike perëndimore, rrezikon të prodhojë asimetri strukturore në dëm të Kosovës.

Në këtë kuptim, dialogu, sipas mendimit të Hotit, nuk duhet të shndërrohet në proces të menaxhimit teknik të konfliktit, por të mbetet instrument për përmbylljen e tij. Çdo negociatë që relativizon subjektivitetin shtetëror ose e trajton sovranitetin si çështje të hapur kompromisi përbën regres në procesin e shtetndërtimit. Ky parim ofron një kriter akademik për vlerësimin e dialogut Kosovë–Serbi dhe të rolit të ndërmjetësimit ndërkombëtar.

Një tjetër dimension thelbësor i mendimit të Ukshin Hotit është mosndarja artificiale midis politikës së brendshme dhe asaj të jashtme. Për të, fragmentarizimi i brendshëm në çështjet e sovranitetit përbën dobësi strukturore dhe jo pluralizëm funksional. Konsensusi minimal shtetëror mbi integritetin territorial dhe rendin kushtetues është parakusht për çdo veprim diplomatik efektiv, veçanërisht në raport me aleatët strategjikë.

Në përmbyllje, mendimi politik i Ukshin Hotit ofron një sintezë të qartë parimesh për rrumbullaksimin shtetëror të Kosovës: shtetësia nuk konsolidohet me deklarata, por me disiplinë politike; nuk mbrohet me improvizim, por me strategji; nuk përmbyllet me dialog të paorientuar, por me vetëdije të plotë sovraniteti. Mesazhi hotian është i prerë: Kosova duhet të veprojë si shtet, përpara se të kërkojë të trajtohet si i tillë. Kjo nënkupton konsensus minimal të brendshëm mbi integritetin territorial dhe rendin kushtetues, artikulim të qartë të interesave kombëtare në raport me Serbinë, dhe një aleancë aktive e jo pasive me Shtetet e Bashkuara të Amerikës, të konceptuar si partner strategjik në përmbylljen e subjektivitetit ndërkombëtar. Në logjikën e Hotit, Perëndimi nuk e ndërton shtetin në vend të Kosovës; ai e mbështet atë vetëm nëse Kosova dëshmon pjekuri shtetërore, qartësi konceptuale dhe guxim moral. Alternativa është e njohur dhe historikisht e rrezikshme: ose Kosova flet dhe vepron si subjekt sovran me orientim të qëndrueshëm perëndimor, ose mbetet çështje e hapur, e menaxhuar nga të tjerët. Ky është testi hotian i shtetësisë dhe ende mbetet i hapur.

Shkup,
05 janar 2026

Nga cikli “Humanistë të shquar shqiptar shek XV-XVIII”, Nikollë Leonik Tomeo

January 5, 2026 by s p

Nikollë Tomeu është bërë i njohur në lëvizjen humaniste të Rilindjes si një nga filozofët e dijetaret e shquar të shek. XVI. Ai kishte lindur në Vendik me 1456 nga prindër te shperngulur nga Durresi ne kohen e sulmeve osmane. Ne Venedik ai kreu shkollimin e mesem per te vijuar me pas studimet e larta ne Firence. Leonik Tomeo me 1430 mbrojti doktoraturen ne fushen e arteve(filozofi dhe mjeksi). Ai në vitet 1485–1495 eshte pedagog ne Universitetin e Padoves,nje nder universitetet me te vjetra dhe me ne ze te Europes. Në prill 1447 fillon punë si profesor dhe rektor në universitetin ne fjale dhe i ngarkohet te drejtoje katedren e filozofise qe eshte shkenca ku ai ben me teper emer. Por ai nuk u mor vetem me filozofi. Si humanist i shquar, ai realizonte ne personalitetin etij idealin e njeriut te shumeanshem me interesa dhe veprimtari te gjere. Ai u bë i njohur si filozof, historian, astronom, fizikan, mjek, letrar. Ai do të drejtojë katedrën e filozofisë për tetë vjet me radhe. Njohes i mire i trashegimit te antikitetit,ai u be nje nga perkthyesit e veprave të Aristotelit, Platonit, Hipokratit. Shumë studentë të tij si Nikolla Kopernik, Pietro Bambi, Maksim Artioti do të bëheshin të shquar në fushat te kerkimeve shkencore. Një nga ato të shkruan per Tomeun: “Tomeu është njeri i jetes dhe i shkences, filozof i ndritur në letërsinë latine, si në ate greke, ua ka lene te tjereve lakmine per pasuri, ndersa vete eshte kujdesur vetëm për dituri. Tomeu luftoi në rreshtat e parë për reformën humaniste në filozofi”. Ai do të vlerësohej jo vetëm si shkencëtar por edhe si njeri dhe pedagog, shumë komunikativ për natyrën dhe karakterin e butë, të një njeriu të afërt dhe shumë miqësor, çfarë i dha një rreth të gjerë të njohurish dhe miqsh në botën intelektuale universitare. Të një vlere të veçantë janë edhe fjalët e udhëheqësit të humanizmit, të Erazmit të Roterdamit, i cili nisur nga ato që ka lexuar apo ka dëgjuar shprehet: “E përfytyroj Tomeun burrë të jashtëzakonshëm”.

Vepra e Leonik Tomeut është e gjerë. Ai ka lëvruar disa fusha, si filozofinë, historinë, poezinë. Në filozofi është e njohur vepra “Dhjetë dialogjet” ku shkruan mbi tema të ndryshme. Në to përfshihen edhe tema letrare dhe historike. Është ndër të parët që i bën një interpretim ideve të Aristotelit. Ai ka shkruar gjithashtu edhe studimin “Aristoteli, historia e jetës dhe vepra”. Si poet na ka lënë veprën “Poezi të ndryshme”, ku lartëson figurën e njeriut të lirë, bukurinë e natyrës e të gjithësisë në mes të cilave rron njeriu. Në vitin 1531, para se të vdiste, botoi veprën e tij të fundit, por edhe më të rëndësishmen, “Histori të ndryshme” në tre libra. Këtë vepër ai kishte filluar ta shkruante në rini në formë tregimesh historike dhe, siç ngjet rrallë me shkrimtarët, priti ta botonte në fund të jetës së tij. Vepra trajton tema historike nga lashtësia e deri në Rilindje dhe është shkruar me mjeshtërinë e një shkrimtari dhe aftësinë e historianit që hulumton në shumë vepra. Tomeu njihet botërisht si përkthyes i parë në lëvizjen humaniste të Rilindjes i veprave të Aristotelit, një përkthyes elegant dhe në zë. Ai është çmuar edhe për përkthime të tjera nga autorë të lashtësisë. Ai njihet si aristotelisti më i mirë i kohës së humanizmit, pasi kishte përkthyer dhe komentuar më mirë se kushdo tjetër, veprën e autorit të hershëm grek. Veprat, Nikollë Tomeu i shkroi në gjuhën klasike të latinishtes, siç vepronin të gjithë humanistët, por “kultivoi edhe gjuhën popullore”. Mbetet të gjurmohet a përdori gjuhën italiane apo edhe shqipe, në mesin e mërgimtarëve shqiptarë të Venedikut. Leonik Tomeu vdiq më 1531 larg Atdheut që e deshi dhe e përmendi në veprat e veta. Ndërsa vepra “Histori të ndryshme” është e karakterit historik, ku zhvillimin e shoqërisë e sheh sipas koncepteve të reja humaniste, si shoqëri që fillon nga ajo primitive e gradualisht, nëpër etapa të ndryshme historike vjen deri në kohën e humanizmit e të Renesanses. Si poet Tomeu ka lënë dy vepra poetike “Ankimet e të dashuruarit” dhe “Poezi të ndryshme”. Humanisti që ka përkthyer në latinisht Poetikën e Aristotelit ka kulturën e gjerë të kohës së vet. Janë disa poezi të përkthyera në shqip nga italishtja nga N. Begolli rreth të cilave ne mund të vlerësojmë atë si poet. Ndryshe nga Marubi që e ka shumë të dukshëm motivin atdhetar, poezia e Tomeut i ka të gjitha tiparet e tjera të një poezie humaniste. Ajo ka përherë të pranishme pamjen meditative. Meditimi i Tomeut rrjedh nga perceptimi i gjërave të përditshmërisë, veçmas nga marrëdhëniet estetike të njeriut me dukuritë, vlerat e botës që e rrethon. Ai e himnizon jetën, duke shprehur adhurimin për jetën e zakonshme tokësore. Këtë e ka shprehur në poezinë me titull plot kuptim, ku njëherësh ka nenvizuar edhe idealin e tij estetik kur shkruan: “E bukur, e qetë, e shenjta jetë / Jetë, që gjallëron mes pyjeve të gjelbëra”. Por perceptimi dhe arsyetimi i tij për jetën njerëzore nuk është sipërfaqësor; ai synon të hyjë me mendimin e tij në shtjellat misterioze të fatit, ku si në ndjenjën e një pëlhure, vdekja në përfytyrimin poetik i ngjan shulit, jeta e shtjellon fijen dhe e këput! Ka në poezinë e Tomeut dëshirë, lakmi për ta jetuar këtë jetë që njeriut i jepet vetëm një herë, sepse jo të gjithë njerëzit e meritojnë një gjë të tillë. Për njeriun që ka më shumë antivlera se sa vlera, Tomeu shkruan: “Ai nuk kishte aq hirësi / të ketë atë dhuratë të hyjnueshme / Ndërsa jeta ende është në udhëtim”.

Në të gjitha poezitë e tij është e pranishme përmasa filozofike dhe meditative. Janë ato poezi me titull “Kështu ia çel udhën”, ku ai thekson idenë se njeriu e ka të drejtën dhe mundësinë të zgjedhë midis alternativave në jetë: të urrejë, të fyejë, të ngjeshë shpatën në dëm të të tjerëve e të jetës së vet të dyshimtë dhe për rrjedhim jeton i privuar nga çdo gëzim e paqe dhe alternativën që në fakt është e kohës, e ditës: që t’i shërbejë njerëzimit, t’i shërbejë njeriut “mendon botë të reja të zbulojë”. Le të kujtojmë se Tomeu jetonte në kohën e zbulimeve të mëdha të njerëzimit, jo vetëm gjeografike. Poezia “Në ditën e ndritshme” është një çast meditimi për poetin, që e gjen jo vetëm jetën të lidhur me planetin diellor, por edhe bukurinë, ndritjen e saj dhe drita e tij është e pashtërshme, kurrë nuk fiket. Ndersa në poezinë “Pastaj” poeti dëshiron të shohë fenomenet natyrore në të gjitha anët e pamjes, në të cilat vëren pafundësisht shfaqje të madhërishme dhe të bukura. Ai e përfundon këtë poezi me fjalët: “I lumi ai që u ngrit aq lart ato t’i soditë”. Në poezinë “Lulet”, që është një lirikë e mirëfilltë meditative për natyrën, zbulon bukurinë e luleve, të grigjave, të gjësë së gjallë tek këngët e zogjve. Ato vetvetiu mbijnë, zgjohen e gjallohen, e shtyjnë njeriun të meditojë për autorin e tyre të parë. Në të gjitha këto, poeti sheh të madhin At (Zot), dhe në gjithësin e gjallëruar prek, shijon e kundron: “Harmoninë tënde të bukur e të vërtetë” dhe “Kështu ecë përherë jeta”. Poezia është një himn për bukuritë e natyrës dhe madhështinë e veprës së atij që e krijoi. Por me detajet konkrete, me perceptimin e freskët, ai realizon një poezi me frymë humaniste, të ngjashme me atë që kishin kënduar poetët e mëdhenj të antikitetit evropian. Poezia “Kënga” është një tjetër lirikë e brishtë, e shkruar nga Tomeu, që i kushtohet një prej pasurive të shpirtit njerëzor: këngës dhe jehonës së saj. Të bie në sy lirizmi i ëmbël i poezisë: “Këngë që dole jashtë pyllit / E u bëre gati mbi krahë të ikësh /E aty ku ke lindur aty pusho”.

Konstatimi i poetit është se mentarët (njerëzit), që e kanë zakon që këngët e tyre, jo për mospërfillje, t’i lëshojnë në erë, sigurojnë edhe përcjelljen e saj, komunikimin e saj të disafishtë midis njerëzve të një kohe dhe të të gjitha kohrave,per te mos pushuar asnjehere ky komunikim gjithnjerzor e gjithkokor. Tek poezia “Eni të shihni”, poeti gjithnjë në sensin e poetifilozofit, i fton njerëzit të shohin atë që nuk mund ta shohë bota e verbër, që mashtrohet nga paragjykimet mesjetare, “që në pelena në djep të ushqyer me këshilla të këqia”. Poezia është një opozicion ndaj këtij mendimi dhe qëndrimi të verbër ndaj bukurive dhe hijeshisë së kësaj bote, sepse për poetin: “E mrekullitë e keqkuptuara dobësojnë karakterin pakësojnë aftësinë hyjnore të shpirtit tonë”. Ai, si njeri i humanizmit evropian, është i tërhequr i tëri nga bukuritë e pafund që afron jeta e zakonshme në gjirin e natyrës dhe të botës njerëzore. Përndryshe, njerëzit nuk do të mendojnë dhe ndjejnë në të vërtetë atë mrekulli që e ka emrin Jetë: “Si ndodh që në luginën e errët /Midis njerëzve mendjelehtë / Drita e madhe i mjegullon sytë e dobët”. Me delikatesën që e dallonte në jetë, edhe në poezi ai di të tejkalojë tabutë mesjetare dhe të emetojë përmes poezisë dashurinë për jetën. Tek mendarët, siç thotë ai, për njerëzit me vetëdije të zgjuar, duke i dalluar ata nga mendjelehtët që janë trullosur nga “mrekullitë e keqkuptuara”.
Poezia është thirrje, është mesazh për zgjimin e vetëdijes njerëzore, çfarë përbënte synimin e madh të epokës së humanizmit në Evropë, që do të shumëfishonte “aftësinë hyjnore të shpirtit tonë” sic shprehej poeti madh humanist. Poezia “Kush” është një poezi tipike refleksive që vërtet krijon opozicion me mendësitë mykura mesjetare; ajo rreh t’i japë kuptim dhe vlerë jetës individuale njerëzore. Ai kërkon nga njerëzit një mendësi të re, me thënien: “Ah! Ejani të bëni me mua një gjuhë” dhe kjo duhet kuptuar “para se jeta prej trupit të ndahet”. “Dielli perëndon dhe lind përsëri / Si të ne drita e jonë e shkurtër / Vetëm një herë perëndon”. Poeti nuk mohon jetën tjetër, jetën e amshuar, sepse përndryshe nuk kishte pse të thoshte: “i shmanger rrugës së drejtë që shpije në qiell”. Natyrisht, në poezinë e tij nuk ka asnjë hije asketizmi mesjetar; përkundrazi, ka pozicionim ndaj një problemi aq të rëndësishëm dhe delikat siç është qenia njerëzore e brishtë, por me një pasuri të brendshme të pashtërshme që krijon hapësira të pafund për të manifestuar mundësitë dhe aftësitë e saj.

Mendimi poetik i Tomeut është i hapur e modern. Ai trondit kufijtë e jetës tokësore dhe të amshuar, duke i dhënë kuptim e vlerë edhe asaj që është e shkurtër e do “ta shuaj era o e bardha borë”, por prej saj jeton shpresa e gjallë. Poezia e Nikollë Tomeut, edhe pse i mungon brenga për atdheun që është e pranishme tek poezia e Marubit, ndonëse më shumë simbolike, ka të gjitha dimensionet e një poezie të mirëfilltë që ngrohin idealet humaniste. Kontributi i tij në lëmin e poezisë e plotëson personalitetin e humanistit të shquar shqiptar, që është filozof, përkthyes, astronom, pedagog, njohës i mirë i vlerave të antikitetit greko-romak.

Prof.Dr. Fatbardha Fishta Hoxha

Dërgoi për botim: Besnik Fishta