PËR DY SHKRIMTARË BASHKËKOHËS….

August 31, 2021 by s p

Nga Shefqet Meko

Minneapolis, SHBA

-Duke pështjelluar mendime për miqtë e mi Faruk Myrtaj dhe Lazër Stani, dy mjeshtra të fjalës shqipe, sa të ngjashëm aq dhe të ndryshëm-

Mbase nuk do t’i kisha shkruar këto radhë, po të mos kisha marrë në dorë librin me tregime të Lazër Stanit “Kohë për nuse”. Ma nisi me emtuziasëm nga Nju Jorku me një dedikim miqësor. E lexova me një frymë. Më pëlqeu pa masë e më shokoi. Mu duk sikur kisha bërë një copë rrugë me Lazrin diku në Shkodër apo Tiranë. U ndjeva sikur Lazri i urtë, më kishte ardhur në Minneapolis, dhe shëtisnim bashkë buzë Missisipit e pranë pallatit ku ka jetuar Arshi Pipa. Duke marrë frymë ndryshe, u zhyta në kujtime të së shkuarës që datojnë shekullin e kaluar, vitin 1975…

Lazër Stani mbetet në memorjen time si i njohuri më i hershëm i të shquarëve të brezit tim. Ishte njeriu më i urtë, jashtëzakonisht i paqtë, që kam njohur në shkollën e mesme veterinare në Shkodër. I mbyllur tmerrësisht në vetvete,i respektueshëm, studjues,i sjellshëm, kokëulur, kurrë problematik dhe “i thekur për libra”. Ka qënë i vetmi nxënës që harronte të hante darkë dhe shpesh“flinte” në bibliotekën e vogël të shkollës.Qysh ato vite Lazri dukej qartë se shëtiste me vetveten në “stanin” e vet, mbase duke qëmtuar projektet krijuese të së nesërmes që ai i mbajti “top sekret”. Ato kohë unë isha tip i kundërt i Lazër Stanit. Kisha ambicjen të dukesha, të shafqesha mbi të tjerët, të shkruaja në gazeta e të flisja në Radio-Shkodra,të diskutoja në mbledhje rinie dhe të krijoja profilin tim të “udhëheqsit të rinisë”. Isha i kundërt i shkrimtarit të ardhshëm, por po aq i mirë dhe njerëzor në dëshira si ai. Si i tillë edhe “u gjodha” sekretar i komitetit të rinisë së shkollës, ndërsa miku im në blloçkat e mia të shënimeve të atyre viteve, listohet si propogandist i klasës së tij që shpesh më mungonte në mbledhjet e formave të edukimit…

Shoku im i shkollës së mesme nuk u bë kurrë veteriner, ndërsa unë u diplomova si i tillë, por për fat nuk punova asnjë ditë si doktor kafshësh. Unë dhe Lazër Stani, megjithse vinim nga e njëjta shkollë e mesme, ishim në udhëecje të ndryshme universitare. Kishim marrë me vete kujtimet e shoqërisë së rinisë dhe secili në rrugën e vet. Më ka ngelur në mendje takimi i parë me Lazër Stanin në Tiranë, pas vitesh harrimi nga shkolla e mesme, në Institutin Bujqësor të Kamzës ku unë bëja punën e kryeredaktorit të gazetës “Studenti i bujqësisë”. Nuk mund të sjell ndonjë ritakim tjetër aq të nguluar në mendje, sa ai me Lazrin. Me nje respekt të skajshëm ndaj meje si “ish-sekretar rinie”, me një konsideratë të ngjizur në botën e thellë të Stanit që nuk e di se si më ka “regjistruar” në fantazitë e tij krijuese, ai mu rishfaq i qeshur, po ai dhe po aq ndryshe, për të mos u zbehur kurrë. Prej asaj dite unë pashë një Lazër mendjeplot, të dalë nga “guaska” e adoleshencës, plot entuziazëm, energjik në mendime, me ide të çuditshme që vinin si “dallgë biologjike” dhe unë prisja se ai mund të bëhej një nga shkencëtarët tanë më të famshëm të biologjisë shqiptare.Isha i gabuar. Stani kishte tjetër destinacion. Ato vite nuk kishte fakultet gazetarie, dhe të tillët vinin nga fusha të ndryshme pas diplomimeve në faklutete.Ishte ajo kohë brilante kur gazetarët më ta talentuar u bënë ata që nuk kishin bërë kurrë shkollë gazetarie. Ky fat i qëlloi edhe Lazër Stanit, që duke rënë në “karremin” e Remzi Lanit, u bë gazetari më interesant dhe më i lexueshëm në faqet shkencore të “Zërit të Rinisë” në vitet 80-të. Ndërkohë unë jam krenar të them se jam botues i tregimeve të para të Lazër Stanit në gazetën “Studenti i Bujqësisë”, që ai mi sillte me një dëshirë të veçantë dhe miqësi të shpallur. Ai mbase e ka harruar këtë të vërtetë, por unë nuk mund ta fsheh.

Ish-kryeredaktori i “Zërit të Rinisë”, Remzi Lani, që padyshim ishte një “i preferuari” i sektorit të shtypit në KQ, ka bërë një ndër aktet më të guximshme duke bashkuar në gazetën e vet, Lazër Stanin dhe Faruk Murtajn si “dyshja intersante” e asaj kohe që “vlonte në heshtje”. Kujtoj se do vinte me “valën e poetëve nga jugu” edhe Ilirjan Zhupa në këtë gazetë qëndrore rinie, por Myrtaj-Stani krijuan çiftin e çuditshëm publicistik, që futej çdo ditë pune në derën anash të ndërtesës hijerëndë të KQ. Faruk Murtaj ishte tashmë një emër i njohur në shtypin e kohës dhe në vetë Lidhjen e Shkrimtarëve ku shpesh përmendej si “talenti që vinte nga galeritë”. Për mua emri Faruk Myrtaj, ndërkohë që nuk ishim parë, më shëmbëllente me një njeri me kapele minatori, madje kisha një lloj afeksoni sepse edhe vete i kisha provuar galerite e qymyrgurit në fshatin tim të lindjes, Pretushë. Ishin ato vite kur fytyrat e shumicës intelektuale mbeteshin të fshehta ose rrallë të publikuara, ndaj ne që ëndërronim vetëm përfytyronim dikë pas emrit që lexonim në gazetë apo tek revista “Nëntori” duke krijuar një profil fanatazie. Çdo dalje publike ishte filtruar kujdesshëm që vështirë ta bësh sot të kuptueshme. Kështu edhe me shkrimtarin e ri të asaj kohe Faruk Myrtaj.Do ishte prezenca e tij tek “Zëri i rinisë” që na bëri të takoheshim ballë për ballë. “Talenti i nëntokës” shqiptare, siç e përshkruante kritika e kohës, ishte një njeri i butë dhe i artë në shpirt si ngjyra e flokëve që kishin filluar t’i binin. Miqësia me të ishte si një “fat i parashkruar” që për hir të së vërtetës mbeti e gjallë , me zikzake dhe ulje ngritje edhe këtej matanë Atlantikut, por gjithsesi në “shina” njerëzore. Faruk Myrtaj ka qënë ndër të “djathtët e parë” që kam debatuar kur të dy shkruanim për “Partinë e shokut Ramiz”. Të dyve na revoltonte plogështia drejtuese e kohës, por këtë e shikonim nga kënde të ndryshme. Myrtaj ishte qartësisht më i avancuar. Kur shkonim së bashku me tren apo makina të rastit në Burrel për të përgatitur gazetën “Vullnetari” që ishte fokusuar në jetën e rinisë që ndërtonte me aksion hekurudhën Rrëshen-Klos, Faruk Myrtaj do vinte në mendimet e mia si një “jehonë nga thellësia”. Butësisht siç di të false ai, por zhurmshëm e tundshëm si një tërmet disaballësh. Shkurt ai mendonte ndryshe nga unë, dhe mendimet ndryshe ishin një lloj manjeti intelektual që edhe sot na ndajnë dhe bashkojnë. Ndërsa miqësia me shkrimtarin tashmë shqiptaro-kanadez, kaloi në zig-zake interesante, Lazër Stani kishte mbetur në horizontin e Tiranës si një kujtim i ndritshëm rinie. Ai mbeti shok që i ke borxh respektin e mirësinë, edhe kur ishte kryeredaktori “RD”,edhe kur u bë deputet që nuk mundi të “imitonte Nolin”, edhe kur nuk shiheshim për vite me radhë, edhe kur rastësia na bashkonte në rrugët e Tiranës sonë. Ishte ardhja e tij në Nju-Jork në “vitin e pandemisë”, 2020, të cilën ma bëri të njohur Faruk Myrtaj që sikur më ribashkoi me dy miqtë e mi të mirë, por krejt të ndryshëm. Ishte sërish një miqësi në distancë, por e lëngëshme, emocionale dhe plot mbresa e subjekte interesante për të diskutuar në largësi. Nuk di si ta falenderoj Faruk Myrtajn që me mirësinë e tij,tashmë të njohur, më solli në rrethin e miqve të mi të pakët, Lazër Stanin,shkrimtarin tashmë të konfirmuar.

Nuk mund të them se kam lexuar çdo gjë që kanë shkruar Faruk Myrtaj dhe Lazër Stani, por gjithsesi ato që kam lexuar i kam përpirë dhe si një dashamirës kurrë nuk kam përtuar t’u përcjell mendimet e mia. Veçmas me Faruk Myrtajn kemi shkëmbyer lloj-lloj bisedash në mënyrë virtuale, i cili shpesh më ka përcjellë krijimet më të fundit duke kërkuar një mendim si lexues dhe si mik. Kjo nuk ka ndodhur me Lazër Stanin, të cilit nuk ja di as adresën elektronike, por siç shënova më sipër, ai kishte mirësinë të ma dërgonte librin e vet të fundit. Në këto kohë kaq të ndryshme të shekullit të 21-të, librat janë bërë “rrjetë” ku bien të kënduarit. Përmes tyre përpiqemi të njohim të pathënat në jetë. Ndërkohë kur libra të tillë të “gjuajnë” edhe në pafundësinë amerikane, provon një ndjesi elektrike. Shijon radhë pas radhe fabulën, artin e të treguarit, zhdërvjellësinë e fjalës dhe fundin befasues.Sikurse thotë Lazër Stani “Shkrimatrit… i duhet të gjejë argumentin se përse një histori duhet rrëfyer, se përse një histori nuk mund të lihet të vdesë”.

Faruk Myrtaj dhe Lazër Stani, shkrimtarët e brezit tim, janë pikërisht në këtë mision të madh dhe të kurrëarritshëm plotësisht apo perfektshëm. Ata janë të dy shembull i madh i punës dhe pasionit krijues, modele të ndryshme të qëmtimit të fjalës, momentit psikologjik dhe emocionit, por gjithsesi “kalorës” të talentuar të gjuhës letrare shqipe. Tashmë të dy shkrimtarët bashkëkohësit e mi janë përkëtej ane të Atlantikut, më pranë meje, por sërish larg. Ashtu si Faruk Myrtaj që tashmë ka zënë vendin e vet mes shkrimtarëve shqiptarë në perëndim, edhe Lazër Stani ka për të befasuar edhe më shumë me tregimet dhe romanet e veta që mbase ende “flenë gjumë” pranë Statujës së Lirisë në Nju Jork. Jam ndjerë i gëzuar kur kam mësuar se publicisti dhe shkrimatri i Londrës, Fatmir Terziu, në librin e vet studimor “Kritika ndryshe” i ka rreshtuar mes shkrimtarëve, në antologjinë e madhe të letrave shqipe edhe Faruk Myrtajn dhe Lazër Stanin, dy prurje të spikatura të brezit tim. Nuk di si ndihen të tjerët, por brenda meje sikur gufon diçka si gurgullimë ujëmali, kur dëgjoj fjalë të mira për suksesin e miqve të mi, që ndaj të shkuarën dhe momentet e saj të bukura. Ndaj nuk ngurroj ta përcjellë këtë ndjenjë, jo thjesht si një kënaqsi personale e si bashkëkohës i tyre, por edhe si një veprim njerëzor që na ndan nga jonjerëzorja.

Deri më tash Lazër Stani shënohet të ketë botuar 8 libra me tregime,(ndjesë nëse nuk jam i saktë) , ndërsa Faruk Myrtaj, duke qënë “brumë i vjetër” nuk ja numuron dot botimet me gishtat e dorës. Ai është prodhimtar dhe i shumëllojshëm si në poezi, tregime, publicistikë. Me librin “Nudo zyrtare” Faruk Myrtaj dhe “Kohë për nuse”, Lazër Stani janë si dy drita neoni të fuqisë së gjuhës letrare shqipe. Nuk harroj një moment kur e pyeta Faruk Murtajn se si do ta komentonte shpëthimin krijues të Stanit nga Dukagjini. Ai me atë mënyrën e vet të të thënit të gjërave, do më përgjigjej: “Ka një ndryshëm të madh mes nesh. Kur ne edhe lexonim shkrimtarët tanë, e përpiqeshim të shkruanim, Lazër Stani vetëm lexonte në rusisht dhe jo vetëm letërsinë ruse.Pra kur ne mundoheshim të imitonim “të mëdhenjtë e kohës”, ai shoku ynë i përbashkët,vetëm lexonte. Unë nuk kam turp ta them se kur kam marrë në dorë “Gjeneralin…” e Kadaresë, fillova ta përktheja në anglisht edhe pse nuk e dija mirë gjuhën, por me një fjalor në dorë përpëlitesha mes shqipës dhe anglishtes….Nuk e kam bërë kurrë publike këtë gjë…E, me siguri ato kohë Lazri vijonte të lexonte letërsi perëndimore… A e kupton ndryshimin tonë?… Kur kujtoj këtë moment të adoleshencës sime krijuese qesh gati pa pushim”. Faruk Myrtaj është një nga njerëzit më të sinqertë që kam njohur. Talentin e tij e ka “bluar” kritika e këtyre midis dy shekujve, ndaj unë nuk mund të sjell asgjë të re. Ajo që unë mund të flas për dy miqtë e mi, Myrtajn dhe Stanin janë kontributi i tyre i jashtëzakonshëm në arsenalin letrar të gjuhës shqipe si krijues të zellshëm e po aq të dallueshëm në vërshimin e madh letrar shqiptar. Në këtë plan ata të dy, veçmas dhe së bashku, sërish janë “kapitenë” të së njëjtës anije lundruese. Në tregimet e Faruk Myrtajt, gurgullon një gjuhë e pasur, e skalitur nga brenda si një “kështjellë mendimi”, me ngjyra të fjalës, me “xhelozi gjuhësore”, duke rrëfyer shqip dhe vetëm shqip, me ca detaje shprehësore që të duket se ka jetuar “tek lagja jote”…Ai rrëfen butë, pa dramacitet të sforcuar, dhe me flajën shqip, të “gdhend” bukur çdo personazh nga “emigrantët mongolë” deri tek “bletakët” e ekosistemit tonë në tregimin mbi “dashurinë e bletëve”.Këtë të fundit unë do ta quaja “Traktat filozofik të trashëgimisë” që përcjell mesazhe të mëdha njerëzore dhe përtej. Tematika që bluan “mulliri” krijues Myrtaj, është si universi pa fund, ku mjeshtëria dhe filozofimi i tij nga “pikla e ujit” si pjesë e turmës, sikur të kthejnë në një “turbinë” dhe të falin dritë.Ai mbetet i tillë edhe në poezi ku gjuha e zgjedhur, fjala me “penelata shqip” të mban pezull emocionalisht. Janë të paktë ata poetë të ikur nga Shqipëria që të shkruajnë me drithërimën e fjalës së Faruk Myrtajt.Ai është i thellë dhe “elektriciteti” që të krijon të pret si brisk nga brënda. “Vendlindje, djep a lojë…si i bëhet vallë?/ S’po gënjej dot veten të kthehem gjallë/. Ndërsa poezinë “Emigranti i vonuar”, sikur e ka shkruar për mua, Lazër Stanin e gjithë ata të tjerë që lanë Shqipërinë kur thotë: “Bekuar durimin, për të qarën time si bebe/Oqeane kalova, mbështjellë me tokë Prill/Me sqep zogu provoj të gërvish lëvozhgën e vezës/Në tokë-djepin e premtuar, në mund të rilind…/ Butësia e fjalës me të cilën Myrtaj përcjell dhimbjen dhe shpresën, të bëjnë të jesh në rezonancë me autorin që shtëtit çdo mëngjes parqeve të Torontos, si Lasgushi i madh dikur buzëliqenit të Pogradecit.

Befasia e vërtetë ndodh me Lazër Stanin. Kontributi monumental që jep shkrimtari i vërtetë është: pavdekësia e gjuhës që mësuam në shkolla.Unë duartrokas 24 orë rresht shkrimtarin nga Dukagjini Lazër Stani për profilin tridimensional që ai ka krijuar si lëvrues i pashoq i gjuhës së njehsuar shqipe në tregimet e veta. Mjeshtëria e tij rrëfyese është një ardhje e veçantë në pasurimin e gjuhës sonë, si trashëgimia më e madhe e një kombi dhe mëvetesie unike siç jemi ne shqiptarët.Si një krijues dhe intelektual ndryshe, me librat e vet, Stani ka “dezertuar” nga ajo ushtri koti, që kërkon ta përmbysë gjuhën e njësuar shqipe vetëm përmes gulçeve antikomuniste, kur vetë Lazër Stani është shembulli më kuptimplotë antikomunist. Gjuhëtari i madh dhe autoriteti i stilistikës shqiptare Prof. Dr. Xhevat Lloshi,kur na jepte leksione pasuniversitare një ditë do të na thoshte se fuqia e gjuhës është “tërmeti” që nuk i maten ballët. Sipas Lloshit të madh, mjeshtëria e atyre që shkruajnë shqip është që të mbajnë gjallë “dirthërimat e shqiptare” pa të cilat kombi vdes…,.. Duke lexuar vëllimin e shkrimtarit Lazër Stani “Kohë per use”,unë kam mbetur i shokuar nga pasuria e jashtëzakonshme e nuancave gjuhësore, nga eleganca dhe zhdërvjellëtisa e përdorimit të fjalës në trajtën e kthjellësinë e duhur, nga galeria pafund e përshkrimeve shokuese me një “gjuhë shqip” që nuk e ka as Kadare dhe as Agolli nëse kujtojmë se Lazër Stani ka lindur në Dukagjin të Shkodrës. Me fjalën e kristaltë shqip, (kandilë fitishkrumbur, shalle leckash, gjimbajtëse, grindje kotnasikotëshe,shrrnajë sfilitëse, hija e kryqeve, lot të trashë e të trubullt…) Stani të shëtit kudo nëpër Shqipëri, të arratis prej andje drejt Amerikës “me idjotin në xhep”,të përshkruan në detaje jo vetëm natyrën, mjedisin, botën bimore e gjallesat e pafundme, kulmet emocionale, por po me fjalën shqip si asnjë shkrimtar tjetër i brezit tim, të “çon” në qiell dhe të fundos në thellësitë e tokës, mbase në “galeritë e shembura” ku Faruk Myrtaj shtynte “vagonin e fundit”. Befasia e Lazër Stanit në të shkruarin e vet është se shpesh të përplas fjalë që të duhet të marrësh fjalorin shqip-shqip që t’u gjesh kuptimin. Kjo ka qënë për mua edhe shkrepëtima më e bukur krijuese e shkrimtarit Lazër Stani që sikur e shoh si të përgjumur tek “shtrati…streha e mëkatit” njerëzor.

Nuk pretendoj se kam lexuar gjithë atë vërshim letrar pas viteve 90-të,por them me bindje se Lazër Stani, me pasionin ndaj gjuhës që u rritëm dhe edukuam, me gjallërinë e saj të pafundme, me mjeshtërinë krijuese të përdorimit të saj, me qëmtimet e kudesëshme të fjalëve duke “shkelmuar” çdo sajesë e shartim nga gjuhët fqinje apo ato të perëndimit, duke bërë “kirurgjinë”çdo “çibani” gjuhësor në shtratin e shëndetshëm të shqipes, është padyshim një “Lazër biblik” i gjuhës letrare shqipe. Vigjilenca e tij biblike për të treguar çdo histori në shqipen që ai dashuron, sidomos në sulmet e egrra ndaj gjuhës së njësuar, që disa duan ta bëjnë “përshesh” përsëri… e vendos Lazër Stanin në shkrimtarët moderrnë të kohës që jetojmë. Ai me këtë konseguencë gjuhësore bëhet shembulli më i madh i shkrimtarit që shkruan “në një gjuhë kombëtare”. Unë besoj se koha dhe shoqëria që jetuam në gjysmën e dytë të shekullit të kaluar, i ka borxhe popullit dhe kulturës sonë, por njesimi i gjuhës shqipe, ka qënë një nga ato punët lapidare që bënë brezi i gjuhëtarëve dhe dijetarëve gjithëshqiptarë, që me jo pak mund krijuan një korpus gjuhësor modern, edhe pse nën trysninë e “partisë në udhëheqje”. Gjuha letrare kombetare ishte në fund të fundit një finalizim i mundimshëm, por edhe i mrekullueshëm i përpjekjeve të rilindasve që hodhën hapin e madh në Kongresin e Manastirit. Në pikvështrimin tim,Kongresi i Drejtshkrimit të Gjuhës Shqipe më 1974, ishte ishte një moment i madh shqiptar në Ballkan, osë një “4 Korrik” i Gjuhës Shqipe.Misioni i brezave ështa ta pasurojnë këtë arritje, jo duke e “përdhunuar” me lloj-lloj futje fjalë-sajesa nga “gjuhë perëndimore” apo shartimet dialektore.Fati ynë na bën të kemi gjuhën më të hershme dhe më të bukur të qytetërimit njerëzor.Një mendje e ndritur, një njeri që e do vendin ku lindi, e kupton këtë dhe as që nuk duhet diskutuar. Gjuha kombëtare shqipe duhet të mbetet “askiomë” e jona dhe e brezave. Mendoj se çdo përpjekje për ta bërë “gjuhën shqipe lëmsh” ështa as më shumë dhe as më pak, por një “talibanizëm gjuhësor” që jo vetëm nuk duhet pranuar, por duhet neveritur nga kushdo veçmas i frymëzuar nga zhanri gjuhësor i Lazër Stanit. Shembulli i “American english” është një dëshmi dhe rezultante e konseguencës gjuhësore si tipari themelor i një kombi të vetëm, përbërë prej shumë kombesh të tjerë. Unë u kuptoj aksentet and thekset veri e jug të këtij kontinenti kaq të madh, por në fund të fundit të gjithë flasin “të njëjtën gjuhë”. “Anglia dhe Amerika, thotë Bernard Shaw, janë dy vende të ndara nga e njëjta gjuhë”. Kështu duhet ta shohim Shqipërinë e Kosovën, veriun dhe jugun, lindjen dhe perëndimin shqiptar. Gjuha letrare shqipe duhet të jetë “pirmaidë mençurie” ndaj së cilës të jemi krenarë.Kjo “piramidë” duhet ruajtur me fanatizëm dhe dashuri, mendoj unë, ndaj çdo “pushtimi modern” përmes idjotëve të shumtë në këtë kohë lirie çoroditëse. Kjo duhet të jetë një emergjencë kombëtare për Shqipërinë e vogël. Sidomos me këtë vërshim të mendimit të lirë në rrejtet sociale, shqipja rrezikohet të kthehet në “dialekt i Tiranës”. Gjuha krijuese e Lazër Stanit është në vetvete një kushtrim i sinqertë kulturor që duhet t’i bashkohen të gjithë krijuesit e talentuar shqiptarë në çdo cep të globit,ata që duan pavdekësinë e Gjuhës Shqipe. Ky kushtrim duhet të dëgjohet sa në Prishtinë aq edhe në Tiranë e kudo ku jetojnë shqiptarë. Kur ja shpreha pa kursim këtë entuziasëm Faruk Murtajt, që ka mbetur i lirë nga dialektalizmat nga vetë origjina, më tha jo pa merak: “Kujdes, kjo është arsyeja që në Shkodër nuk e duan Lazër Stanin…Ai nuk është pjesë e “kulisave dialektore”, Lazri është shkrimtari i kompletuar i brezit tonë”.

“Shkrimtar i kompletuar i brezit tonë”-këtë mund ta thotë pa xhelozi vetëm Faruk Myrtaj nga Toronto, ku ka dekada që jeton duke fantazuar në shqip. Ndaj në këto shënime unë u përpoqa të sillja diçka të përbashkët dhe të përveçme për dy miqtë e mi shkrimtarë, që së fundmi të dy jetojnë në një kontinent me mua. Na merr malli, por nuk kemi kohë të shihemi. Gati një dekadë e ca më parë, unë munda të vizitoja Faruk Myrtajn në Kanada dhe kur folëm për libra te tij të pafund, që më rrëfente me sinqeritetin e shkrimtarit befas ja prita: “Me gjithë këto libra të botuar me siguri nuk ke asnjë problem financiar”. Ai më qeshi lehtë siç di të qesh Faruk Myrtaj dhe më tha: “O Shefo, akoma nuk e ke mësuar që nuk bëhesh i pasur me librat që boton në shqip? Unë shkruaj sepse nuk mund të rri pa shkruar, por fitimi as që diskutohet…Nuk jeton dot në Toronto me libra botuar në Tiranë…”.

Faruk Myrtaj ka të drejtë.Shumica e talenteve të mëdhenj në të gjallët e tyre nuk vlerësohen realisht dhe shumë prej tyre përpëliten financiarisht, ose siç thotë miku im në San Françisko, publicisti Petro Lati, të tillët janë “pasanikë të varfër”. Kjo është e dhimbshme, por edhe një fakt i njohur. Ndaj edhe në moshë mbi të 60-tat, shkrimtari Lazër Stani emigroi në Amerikë dhe sapo ka filluar punë që “të përballojë” jetën e shtrenjtë të Nju Jorkut. Nuk di si ta shpreh trishtimin rreth mospërfilljes e përçmimit ndaj mençurisë dhe talentit që dominon shoqërinë e sotme shqiptare. Idjotët sulen në ekrane dhe dërdëllisin, servilët bëhen deputetë, ministra, ambasadorë e kryeidjotët janë “çimentuar” si kryetarë partish. Servilizmi dhe idjotësia janë dy armiqtë e mëdhenj të vlerave shqiptare. Mbi “shpinë” të tyre lulëzon makutëria, ligësia dhe sharlatanizmi… I rrethuar nga kjo lloj egërrsie njerëzore alla-shqiptarçe, njeriu i mençur kërkon hapësirë të re, kërkon të ikë “larg rrëmujës dhe rrëmetit”…

Kështu më duket edhe ardhja e vonshme e shkrimtarit Lazër Stani në Amerikë. Një “ikje nga dëshpërimi”, ikje e dhimbshme nga atdheu që prap na thërret në shqip: “Ejani kur të keni mall.Unë do t’u rezistoj çmendurive të të mijve…Atdheu juaj nuk vdes”! Faruk Myrtaj dhe Lazër Stani janë dy shkrimtarë, që me librat e tyre, me talentin e tyre, me urtësinë dhe devotshmërinë shoqërore, me kontributet e mëdha krijuese në gjuhën shqipe, mbeten shembuj të dallueshëm për lexuesit. Ata me veprat e tyre dëshmojnë se nuk është as pengesë, as “rrip i ngushtë” gjuha letrare shqipe, por ajo mbetet një oqean ku lundron me guxim talenti, mjeshtëria dhe fanatazia pa kufi. Faruk Myrtaj dhe Lazër Stani janë dy kulme të kësaj të vërtete. Me siguri në vitet që do vijnë, dikush do gërmojë dhe do befasohet nga gjetjet e tjera në dyshen Myrtaj-Stani. Mua më pëlqen ti shoh dy miqtë e mij, si një “ringjallje” apo përqasje e çuditshme ndaj Fan Nolit dhe Faik Konicës… A thua e teprova!?…Mbase, sepse dashuria për miqtë e talentuar edhe të verbon gjykimin, por studjuesit kanë për të gjetur ca paralele befasuese, por let t’ja lemë kohës.

Në këtë të tashme që shkruaj, unë ndihem me fat dhe disi i previligjuar të kem njohur këta autorë, në kohështrirjen e dy shekujve. Njëri nga Selenica e Vlorës e tjetri nga Dukagjini i Shkodrës, kanë “qëndisur” me një gjuhë shqipe të artë veprat e tyre si “histori që nuk duhet të vdesin”, histori që do t’u flasin brezave me një shqipe të bukur, me një shqipe të kristaltë. Siç ka thënë qysh në shekullin e 18-të, poeti anglez Samuel Taylor Coleridge , gjuha është harmoni e mendjes njerëzore, që përmban trofetë e së shkuarës dhe fitoret e së ardhmes. Kështu qoftë edhe gjuha letrare shqipe. Myrtaj dhe Stani janë një premtim i madh.

Shefqet Meko

Minneapolis, SHBA

08/24/2021

Një saktësim historik dhe një perspektivë politike

August 31, 2021 by s p

Nga Genc Pollo

Refugjatët afganas po krahasohen me shqiptarët që lanë vendin duke ikur nga sytë këmbët në vitet 1990-1991. Ky krahasim po përdoret nga propaganda e qeverisë për të ngjallur emocione pozitive dhe për të prezantuar si moralisht të justifikuar strehimin e deri 4000 refugjatëve nga Afganistani. Si zakonisht propaganda nuk kujdeset shumë për vërtetësinë e saktësinë e narrativës së saj. Edhe ky rast nuk përbën përjashtim. Në 90-91 regjimi komunist ishte ekonomikisht e moralisht i drobitur dhe me përjashtim të disa segmenteve të Sigurimit të Shtetit e të rojeve kufitare kishte humbur vullnetin për ushtruar “dhunë revolucionare”. Ata mijëra e mijëra njerëz të paushqyer e të veshur keq që u dyndën në anijet e ndodhura në porte apo marshuan në male e pyje për gjetur diku një jetë më të mirë nuk kërcënoheshin (më) nga internimi, burgosja e pushkatimi. Ata thjesht ishin shpresëhumbur e të dëshpëruar (çdo krahasimi me vitet e fundit nuk është ose është i rastësishëm). Ata nuk ishin bashkëpunëtorë të shteteve të huaja me prani ushtarake, diplomatike apo ojf-iste në vend por njerëz nga të gjitha shtresat e shoqërisë (asokohe njiheshin tre: klasa punëtore, fshatarësia kooperativiste e inteligjenca popullore). Fillimisht ata u pranuan në shtetet fqinjë (Greqi, Itali e më tej në Europë); por kur u duk se u teprua me numrat e mjetet si në gusht 91 u kthyen me forcë në Rinas përmes një ure ajrore. Ndryshe nga refugjatët afganas atyre nuk ju ofrua evakuim me avion nga shtete të huaja dhe as nuk u pritën e përshëndetën në aeroport nga qeveritarë siç po shohim me kryeministrin ekzibicionist; ata u ndihmuan pjesërisht nga strukturat shtetërore e më së shumti nga qasja karitative e shoqërive në vendet strehuese. Krahasimet historike çalojnë në përgjithësi. Por nëse duhet patjetër të gjejmë një paralele shqiptare me minieksodin në Afganistan më e afërta që gjëndet është ajo e viteve 1944-1946. Ata që kolaboruan me Wehrmacht-in e autoritetet gjermane pjesërisht ikën nga deti e toka brenda vitit 1944. Ata që punuan me misionet anglo-amerikane pjesërisht mundën të largoheshin deri në vitin 1946. Ata që mbetën vuajtën keq pasojat e një vrulli ideologjik totalitar e çnjerëzor shumë të ngjashëm me atë të talebanëve në vitet 90. E vetmja gjë për të cilën tashti mund të shpresojmë e lipset të lutemi është që talebanët e vitit 2021 të jenë më pak dogmatikë e më shumë njerëzorë.Përveçse të shpresojmë e të lutemi lipset edhe të veprojmë që projekte idealiste të Perëndimit, si ai që filloi në v. 2001 në Afganistan, të mos dështojnë si pasojë e inkompetencës, paqartësisë, miopisë e korrupsionit. Për këtë sfidat i kemi këtu, në vendin tonë duke mos harruar se i zoti e nxjerr gomarin nga balta.

30 gusht 2021

Fryma patriotike në poezinë e poetit, mistikut dhe filosofit shkodran, Hamid Gjylbegu

August 31, 2021 by s p

C:\Users\Admin\Desktop\Hamid_Gjylbegu.jpg — **Hamid Gjylbegu**

© Melsen Kafilaj

… Tregojnë se qysh kur ishte student në Akademinë Ushtarake të Stambollit dhe i kalonte pushimet verore në Shkodër, gjatë vajtje-ardhjeve të tij Ai mbante përherë një plis të bardhë mbi krye në të cilën ishte shkruar: “Jam shqiptar.”

E pra, ky ishte poeti, mistiku, filosofi dhe patrioti shkodran Hamid Gjylbegu.I mëkuar me ndjenjën e dashurisë për Atdheun (Patria) dhe i udhëhequr nga ndjenja e detyrës për ta mbrojtur atë, ai e shfaqte këtë frymë të lartë qoftë me akte po ashtu edhe me vargje të fuqishme patriotike.Në poezinë e tij ndihen shqetësimet mbi fatin e kombit, sesi mund të bëhet dhe përparoj ai apo edhe fenomene të tjera negative si: errësira mendore, tradhëtia ndaj kombit apo edhe shitja e interesit kombëtar, fenomene të cilat fatkeqësisht janë të pranishme mes nesh edhe në ditët tona.Ja sesi shprehet tek “Gjâma e Shqypes” me zemër të lëshuar dhe keqardhje Hamid Gjylbegu:

Shqypnija, zoj’ e rândë,

Mbet si gogla përmi ujë,

Asht kah merret nëpër kâmbë

Bâhet vegla e gjithkujt.

Nuk ka faj Shqypnija e zezë,

Por e kan do t’bijtë e saj,

Me tradhëtina e kanë ndezë,

E bânë qyqe që të qajë.

Ose kur me brengë në zemër i lutet Hyjit dhe Hyllit bashkë që ti zbardh ditën këtij kombi dhe ta nxjerrë nga Errësira e Paditurisë:

Ti, o hyll, i bardhi hyll,

Qi gjith botën e shtegton!

Kah kalon nëpër kët pyll;

Ti kët vend pse s’e ndriçon? …

Ky vend ka nevojë për dritë

Se mjaft muzgu e ka mbulue;

Pret qi t’sbardhë e bardha ditë,

Me t’vërtetë me u arsimue! …

Por Gjylbegu shprehet edhe me tone optimiste për përparimin e Kombit, duke e vendosur besimin tek Rinia e Mirëarsimuar, të cilën e quan “si shpresa më e gjallë e ardhmërisë së kombit tonë”.Prandaj Ai ia beson këtë mision qytetërues brezit të ri, duke e përqafuar krahapur dhe duke e këshilluar që të jetë një dashuronjës i përhershëm i Dijes dhe Virtytit.

Pra n’çdo ças, çdo orë,

Bashkë sikur pëllumba;

Na me libra n’dorë,

Lé t’mësojmë ndër trûma!

Se dukë edhe hije,

Pa virtyt, pa dije

Nuk vlejnë as nji fije!

Atdheu prej nesh,

Pret dritën e lumnisë;

Agimin e vet

N’kulm t’qytetnisë!

Në botëkuptimin e Hamid Gjylbegut, E Mira, E Drejta, E Vërteta dhe E Bukura janë vlerat më të larta dhe pa këto vlera Qënia Njerëzore nuk mund ta përjetoj Ngjitjen e Madhe.Në këtë kuptim, ai është një idealist i cili kërkon që gur-themeli i shoqërisë shqiptare të jetë virtyti sepse veç falë tij dhe idealizmës mund të realizojmë ndërtimin dhe përparimin e Shqipërisë së Re! Ja sesi shprehet Ai tek poezia “Besa”:

Ndër trojet e Skënderbeut

Kur “Virtyti” t’ bâhet “Besë”

Përparimi i këtij Atdheut

“Ideal” i gjall do t’mbesë!

Lidhni besë, e lidhni fe!

Për liri, t’bukurën ide!

O me vdekë, o ja me lé!

Por sa do të zhgënjehej poeti ynë kur me ardhjen e Komunistëve në pushtet libërthat e tij jo vetëm do të çensuroheshin por ajo ëndërr e madhe për Atdheun e tij të dashur, të lirë, të qytetëruar dhe të përparuar do ti pritej më dysh…Ai nuk do të shkruante më vargje poetike ndërsa Heshtja do ti vuloste buzët.Ndoshta një poezi vizionare, e shkruar prej tij në vitin 1943 do ta shprehte fare mirë këtë shqetësim dhe raportin e shqiptarëve me lirinë:

M’ndihmo zânë se vetë s’po di,

Lakureksi nuk sheh n’dritë;

Se shqiptari kur del m’liri,

Aq mâ tepër rri habitë! …

Kjo gjâ shpirtin ta mërzitë,

Edhe shpresën fort t’a bjerr

N’sa prej territ dalim n’dritë,

Prap prej dritës fill biem n’terr! …

Dashuria e zjarrtë e Hamid Gjylbegut për Atdheun dhe fryma e tij përkushtuese deri në fund të jetës më solli befas ndër mënd poezinë patriotike të eruditit të madh të Filipineve, José Rizal i cili përpara se ta ekzekutonin shkroi këto vargje:

Lamtumire, i dashur Atdhe

tokë e Diellit Suprem,

Ti perl’ e Detit te Lindjes,

i humburi im Eden…

Hamid Gjylbegu deri në momentin kur do ti thoshte “lamtumirë” njëherë e përgjithmonë Edenit të vet, Shqipërisë do ta refuzonte Sistemin Komunist jo vetëm përmes heshtjes së tij patriotike por edhe me një akt kurajoz i cili na bën ta përnderojmë me respekt figurën e tij; për mosbindjen e tij civile. Ai nuk e legjitimoi kurrë me votë Padrejtësinë dhe Diktaturën! Ler ti ngremë një obelisk në zemrat tona poetit-luftëtar, i cili së bashku me një grusht njerëzish në historinë e këtij kombi ende na frymëzojnë dhe na bëjnë që të shqiptojmë posi një litani të shenjtë vargjet magjike:

“Ti Shqipëri, më jep nder

Më jep emrin Shqipëtar…”

© Melsen Kafilaj

KUR FAIK KONICA PRITEJ ME 15 TË SHTËNA TOPI NË ÇIKAGO

August 31, 2021 by s p

NGA DALIP GRECA

Nuk është ngjarje e stisur, kronikat sjellin dëshmitë nga shekulli i shkuar. Ishte Vjeshta e dytë e vitit 1934, kur në Çikago u organizua një panair i madh botëror me të arriturat më të spikatura të shekujve, si në shkencë, ashtu dhe në ekonomi, ndërsa në rrugët e qytetit u organizuan parada, ku kombet kishin ditën e tyre,siç e patën dhe shqiptarët e çekosllovakët, dy nga kombet që ranë të parët nën okupimin e pushtusëve nazistë e fashistë në Luftën e Dytë Botërore.Faik Konica, Ministri i Mbretërisë shqiptare në Washington, i shoqëruar nga Gjenerali Horton, u pritën me ceremoni zyrtare; me nderime ushtarake dhe u shoqëruan me të shtëna topi.

DITA SHQIPTARE NË ÇIKAGO

Organizimi i Ditës Shqiptare në Panairin e Përbotshëm i takon kohës kur dega e Vatrës në Çikago drejtohej nga Chriss A. Lepon, i cili ka meritën kryesore të suksesit.Duke qenë personalitet publik i njohur në rrethet shoqërore dhe politike të Çikagos, Lepon që ishte diplomuar për shkencë në Depaul University, Çikago dhe kishte shërbyer në Forcat Navale amerikane gjatë Luftës së Parë Botërore, kontaktoi me komisionin organizator dhe siguroi një ftesë zyrtare për Ministrin e Mbretërisë Shqiptare në Washington, shkëlqesinë e Tij Faik Konica dhe shoqëruesit e tij. Shpenzimet e Faikut i mori përsipër Christo Lepon me komisionin. Panairi kishte tërhequr vëmendjen e miliona njerëzve jo vetëm në Amerikë, por edhe në kontinentet e tjerë.Në të do të ekspozoheshin kulturat, traditat, të arriturat e shkencës së përbotshme, jo vetëm të kohës kur organizohej kjo ekspozitë madhështore me përmasat e një panairi botëror.

Për të kuptuar esencën e atij panairi të përbotshëm, do të mjaftonte të shfletonim gazetën Dielli, që përcillte kronikat e atij eventi.Dielli- Kronikë: Ekspozita e organizuar në “Transportation Building” i tregon njeriut se si nisi zhvillimi dhe përsosja nga duart e njeriut, që në kohën e epokës së gurit, të cilin(gurin) e përdorte si thikë e sëpatë, dhe se si më vonë u zhvillua duke nisur të zbulohej hekuri, dhe dalëngadalë të tjera sende, tregon se si njeriu vuri në shërbim të vet sendet dhe kafshët, dhe se si sot, shërbëtori më i madh i tij është hekuri, avulli dhe elektriku.…Në “Hall of Science”… tregohet se vetëm në një pikë uji rrojnë me mijëra gjallesa, të cilat lëvrijnë dhe ne i shohim përmes mikroskopit… Në departmentin”Eugenie” vizitorit i tregohet gjithçka. Përshembull tregohet se ç’ndodh me vezët nga dita që i shtrohen pulës e deri në ditën e 21-të…..Gjithashtu tregohet edhe se si zhvillohet një foshnje, që në ngjizje deri në Lindje…Në departamentin e Mathematikës dhe Fizikës tregohen çpikje të kohës së re dhe ato të kohës së vjetër…Historia e erës dhe e furrave elektrike,është një jetë më vete.Po në këtë departament janë manifestuar e materializuar “The Fourth Demension” të teorisë së Einstein-it. Në “Court of States” tregohen pamjet natyrale si dhe zhvillimet industriale e kulturale.Në “sallën e Feve” ekspozohen artet dhe besimet e ndryshme. Kronika e Diellit ishte e gjatë dhe përcillte informocion të gjithanshëm e plot detaje për çdo seksion të panairit…

SI ISHTE KONCEPTUAR DITA SHQIPTARE ?

Shqiptarët kishin krijuar komisionin e tyre që udhëhiqej nga kryetari Christ Lepon dhe sekretar Ahmet Ramo.Përgatitjet kishin nisë 3 muaj para organizimit të panairit dhe paradës. Dita shqiptare ishte përcaktuar nga organizatorët të ishte me 14 tetor 1934.Qëllimi ishte që shqiptarët të mos mbeteshin pas kombeve të tjerë, por të paraqiteshin me dinjitet. Shqiptarët e Çikagos nuk kishin mbetur të vetmuar në përballimin e organizimit të Ditës Shqiptare, ndryshe do ta kishin të vështirë sepse shpenzimet ishin të mëdha. Ata përmes gazetës Dielli u kishin bërë apel degëve të Vatrës dhe shqiptarëve nëpër koloni të shteteve të ndryshme të Amerikës të bëheshin pjesë e kontributeve.Disa nga degët u treguan të gatshme.Dalloheshin shqiptarët dhe vatranët e Whiting-ut, ata të Gary-t-Indiana, të Argo-s-Illinois, të Milwaukee-t, St. Louis-it, Cleveland-it,Wisconsit, dhe Detroitit.Një koloni kishte përgatitë dy autobuzë të stolisur me ngjyra kombetarë kuq e zi, për t’u bërë pjesë të Ditës shqiptare. Shqiptarët synonin të prezantoheshin me veshje kombëtare nga të gjitha trevat, të Veriut dhe të Jugut; të ekspozonin para amerikanëve muzikë e këngë shqiptare, me flamuj kuq e zi e flamuj amerikan.

ARRITJA E FAIK KONICËS DHE GJENERALIT HORTON, PËRSHËNDETJA ME 15 TË SHTËNA TOPI

Ekselenca e Tij Faik Konica arriti në Çikago të shtunën me 13 tetor 1934.

Të Dielën me 14 tetor shqiptarët u mblodhën në 14^th St.-Gate të World’s Fair-it dhe marshuan me bandën muzikore të ekspozitës drejt “Court of States”. Përveç Ministrit Faik Konica, Gjeneralit William Horton dhe Nelo Drizari ishin ftuar edhe shumë nga zyrtarët e lartë të shtetit aty.

Detajet i sjell Gazeta Dielli(Vol XXVI, 26^th Years): … Kronikani shkruan: në orën 11 përpara drekës, dy automobila të ekspozitës, erdhën në hotelin ku ishin Ministri Konica dhe Gjenerali Horton, dhe së bashku me Komisionin e përgatitjes së Ditës Shqiptare, burra dhe gra e fëmijë, u drejtuan drejt Ekspozitës, ku do të bëhej parada shqiptare.

Kronikanit nuk i ka shpëtuar detaji i pritjes së Konicës: Në 14^th St. Gate, ku ndodhej vendi i pritjeve të diplomatëve, ishte radhitur ushtria. Sapo zbriti Ministri Konica, e priti me ngrohtësi ish Ministri i parë Amerikan në Shqipëri, zoti U. Grand -Smith. Më pas u paraqit njëri prej oficerëve drejtues që i uroi mirëseardhjen, ndërkohë buçitën topat, në nder të Ministrit Shqiptar u dëgjuan 15 të shtëna… Më pas Konica prezantohet para ushtrisë dhe publikut dhe vazhduan ceremonitë.

Pasi ushtria përfundoi parakalimin para Konicës dhe vijoi ecjen me hap ushtarak, Ministri Konica u ftua në zyrën e Kryetarit të Ekspozitës së Përbotshme, zotit Rufus C. Dawes, ku u prit me protokoll zyrtar nga kryetari dhe të tjerë zyrtarë. Aty u mbajtën fjalime.

Nderimet vijuan me një shëtitje nëpër qytet, ku Konicës dhe Gjeneralit Horton, iu vunë në dispozicion automobilat e ekspozitës.Në nder të tyre u shtrua një drekë.

Kryetari i Panairit z. Rufus C. Dawes, i drejtoi një përshëndetje të veçantë Ministrit Shqiptar,duke e cilësuar nder të veçantë pjesmarrjen e tij. Ai foli me simpati për popullin shqiptar, për historinë e Kombit shqiptar me histori mbi 2 mijë vjeçare, i cili ka treguar në shekuj shpirt lirie, ka luftuar me trimëri, është një komb i lashtë me qytetrim të hershëm. Z. Rufus lëvdoi edhe shqiptarët e Çikagos për pjesmarrjen e tyre aktive në panairin e përbotshëm.Ai tha se dita Shqiptare shënonte një sukses të madh dhe i bënte mirë Shqipërisë,e bënë atë të njohur pasi atë ditë në panair ndodheshin më shumë se 250 mijë pjesmarrës.

Më pas përshëndeti ish Ministri i parë i Shteteve të Bashkuara të Amerikës në Shqipëri zoti U. Grand-Smith, i cili pasi falenderoi Ministrin Konica, tregoi ngjarje kur ai vetë shërbente në Tiranë. Shërbimi i tij diplomatik ishte në kohë të turbullta, ku shteti shqiptar nuk kishte stabilitet, dhe ai i shoqëroi rrëfimet edhe me ngjarje që mbartnin humor.

Tek paraqiti Ministrin Konica, Z.Smith tha fjalë shumë të zgjedhura reth cilësive të tij. Konica, tek e mori fjalën, falenderoi z. Dawes dhe Grand-Smith, përshkroi me zotësi të rrallë bukuritë e Ekspozitës së përbotshme, që paraqeste çudirat e kohës dhe shtoi se”Kjo Ekspozitë ka mundur t’i mbledhë aq mirë arritjet dhe çudirat e kohës sa syri i njeriut mund t’i shikojë në pak kohë….është një vepër kjo e qytetit të Cikagos që prezanton një panair të tillë.Është një mësim për çdo Komb dhe lus Zotin që të shikoj dhe një tjetër si kjo në të ardhmen…”

MBI 2500 SHQIPTARË NË DITËN E PARADËS

-Në Ditën Shqiptare në Panairin e Përbotshëm ndodheshin 250 mijë pjesmarrës-

Kronikat e Diellit të nënshkruara nga Ahmet Ramo informojnë se pjesmarrësit në Ditën Shqiptare ishin më shumë se 2500 bashkatdhetarë dhe mbi 250 mijë pjesmarrës. Festimi nisi në orën 3 pasdreke, dhe vazhdoi deri më pesë.Komisioni kishte treguar kujdes që përfaqësuesit e kombit shqiptar në atë ekspozitë të paraqiteshin me dinjitet dhe të prezantonin veshjet kombëtare të Veriut dhe të Jugut, muzikën tradicioanle dhe këngët nga krahinat e Shqipërisë. Grupi përbëhej prej12 burrave, prej të cilëve 6 ishin veshur me kostume kombëtare të Gegërisë dhe 6 të Toskërisë, po aq ishte dhe numri i grave, 12,- prej tyre 6 ishin stolisur me kostume gege dhe 6 toske; ndërkohë që ishin përzgjedhur edhe 12 djem dha vajza të moshës së vogël të veshur në të njëjtën mënyrë, gegë dhe toskë.Në krye të komisionit të kolonisë shqiptare ishte vënë James Koburi, ndërsa Chairman i Ditës Shqiptare z. Christ Lepon.

Siç shkruanin gazetat e Çikagos, shqiptarët ishin prezantuar bukur dhe hijshëm. Madje ata e kishin vazhduar parakalimin dinjitoz edhe në Indiana me 15 tetor, ku kishin ftuar ekselencën e Tij Ministrin e mbretërisë z. Faik Konica dhe Gjeneralin Horton, në nder të të cilëve kishin shtruar edhe një darkë ceremoniale. Shqiptarët parakaluan në rrugët e qytetit të udhëhequr nga banda muzikore e Kolegjit të qytetit. Mayori i qytetit Whiting e ka pritur me Nderime Faik Konicën dhe Gjeneralin Horton.

Korrespondenti shkruante se dita shqiptare, krahasuar me Ditën e Kombeve të tjerë, shkëlqente si drita e Diellit,ishte unike, si në veshjet e mrekullueshme, të shumëllojshme, plot ngjyra e shkëlqim, ashtu edhe me vallet e bukura, që shpalosën koloritin dhe shpirtin shpërthyes të arbërit; valltarët dridheshin në ajër dhe duartrokiteshin papushim; por dhe këngët e mrekullueshme ngrohën shpirtrat e mërgimtarve shqiptarë që kishin mbushur sheshet dhe rrugët e qytetit.

Shqiptarët ishin entuziastë.Fjalët e Ministrit Konica, ua kishin ngrohur zemrat shqiptarëve:”Për një Shqipëri të vogël dhe shqiptarë të pakët të Amerikës, vepra juaj e bukur është e meritushme”, i kishte lëvduar Ai.

ZGJIMI I SHPIRTIT ARBËROR

Vizita e Faik Konicës zgjoi shpirtin Kombëtar të mërgimtarëve në Çikago, Indiana, Wisconsi etj. Shqiptarët e Çikagos me rrethina, ata të Whiting-ut, Gary-t, Ind, Argo-s-Ill, morën përhirimet e vatranëve dhe të lexuesëve të Diellit, që për një kohë të gjatë shkruanin për suksesin e Ditës Shqiptare. Qëllimi i Ditës shqiptare nuk ishte reklamim biznesi, siç ishte për shumë prej kombeve pjesmarrës, por kishte një mision të shenjtë: Të prezantonin me dinjitet Kombin Shqiptar, kulturën kombëtare. Dhe ia arritën qëllimit.

Një vatran nga Whitng-u i shkruante Diellit se jehona e Ditës Shqiptare në Çikago, i ka bërë krenarë të gjithë shqiptarë edhe në shtetet e tjerë përreth. Eshtë zgjuar shpirti i Arbërit.Vatrani kishte mbyllë në zarf një copëz gazetë të atij qyteti, ku shkruhej për mrekullinë shqiptare.Në gazetën e qytetit përshkruhej me detaje çudia shqiptare në Çikago dhe parakalimi në qytetin e Whiting-ut. Gazeta e përshkruan si privilegj të qytetit vizitën e Ministrit Konica,ndër më të shquarit diplomatë në Washington D.C.Në kronikë jepen detaje rreth darkës që u shtrua në nderim të Ministrit dhe Gjeneralit Horton, një darkë madhështore me protokoll zyrtar. Aty përshkruhet edhe parada e shqiptarëve të Whiting-ut në rrugët e qytetit, duke patur në krye bandën muzikore të Shkollës së Lartë të atij qyteti. Gazeta shënon se Mayor-i i qytetit,z. Thomas S. Boyle, i shoqëruar nga Prokurori Harry E. Pawers, Gjykatësi Perel, si dhe shumë zyrtarë të tjerë, e kanë pritur me protokoll zyrtar Ministrin Shqiptar. Gjatë darkës u shpalos historia shqiptare dhe kultura e lashtë arbërore. Ministri Faik Konica u jepte shumë rëndësi rasteve kur i jepej mundësia të ekspozonte lashtësinë e Kombit shqiptar, historinë e tij, kulturën dhe trashëgiminë e rrallë…Në vizitën e tij në Whiting, Konica shoqërohej nga Gjenerali Horton, zonja Cushing, zonja Evanthi Prifti, zonja Theofana Stefan me të bijën Olga, Nelo Drizari,Christ Lepon,Hysen Haxhi, Ahmed Mezhgorani, Ahmet Ramo dhe Sofokli Stefan.

Me 16 tetor, në nder të të Ministrit shqiptar, u dha një drekë nga avokati i njohur amerikan në Cikago z.Louis Mack, ku morën pjesë dhe personalitete të shquara të Cikagos. Veprimtaritë u mbyllën me një drekë të shtruar nga Ministri Faik Konica me 17 tetor 1934.

CILËT ISHIN BASHKATDHETARËT QË I DHANË FRYMË SHQIPTARIE PARADËS NË ÇIKAGO ?….

“Dita Shqiptare” pas 3 muaj përgatitje i dha frytet e saj. I vetmi shqetësim i shqiptarëve kishte qenë dilema nëse do të ishte ditë me diell, me qëllim që të mos krijoheshin vështirësi për valltarët e këngëtarët dhe të kishte shumë pjesmarrës, apo do të ndodhte e kundërta. Zoti e bëri diell atë ditë dhe grupin përgatitor nuk e mbante vendi nga gëzimi. Grumbullimi i shqiptarëve kishte nisë që në orën 12 të mesditës të së Dielës, 14 tetor. Deri në orën 2 pasdite, vendgrumbullimi në 14^th St ishte mbushur plot, aq sa organizatorët nuk po u besonin syve- një komunitet i vogël kishte sfiduar komunitetet e shteteve të mëdha.Kishin ardhë nga shtete e qarqe të ndryshme më shumë se 2500 shqiptarë, shënonin kronikat e gazetave dhe radiove lokale, ndërkohë që në panair ndodheshin rreth 250 mijë pjesmarrës që ndoqën bukurinë dhe madhështinë shqiptare. Kronikani i Diellit përmendëte emrat e vatranëve Muhamet Zagari dhe Shuap Duka me të bijën Asijen, që kishin ardhë nga Detroiti, por dhe shumë të tjerë nga Michigani, Indiana, Çikago, Milwaukee etj.

Në krye të kuadratit të madh shqiptar printe banda muzikore, pas saj ecte me hap të shtrirë marshalli shqiptar z. Ferit Ismaili, dhe dy flamurtarët që mbanin Flamurin kuq e zi të Skënderbeut dhe flamurin amerikan- Kristo Kolçe dhe Naqo Iskal. Pas tyre ecte Komisioni i paradës shqiptare, dhe pas komisionit Shoqëria e grave”Voisava” dhe shoqëritë Qytezare dhe Sinicare, shumica prej këtyre të fundit kishin ardhë nga Ohio.

Në orën 2 e 30 minuta parada u zhvendos në Court of States, një vend i posaçëm, enkas për ngjarje të tilla, në të cilin ishin vendosur më shumë se 4 mijë ulëse, por që nuk mjaftuan për të pranishmit, kështu që shumica qëndruan në këmbë. Skena ku ishin parakaluesit, këngëtarët dhe valltarët, shkëlqente nga kostument shumëngjyrshe, toskë e gegë. Të gjithë mbanin plisin gegë e qeleshen toske mbi krye. Sazexhinjtë luanin në instrumentet e tyre melodi nga veriu në Jugë, ndërkohë që valltarët e këngëtarët, tërhiqnin vëmendjen e publikut entuziast që i duartrokiste papushim. Binin në sy artistët amatorë Sotir Treslo, Koçi Karakosta, Alqiviadh Treslo, Koçi Sutter, James Miller, Kristo Kolçe dhe Naqo Iskal.

Zonjat shqiptare shkëlqenin si nga bukuria ashtu edhe nga kostumet e bukura të krahinave të Shqipërisë Gege e asaj Toske. Ato ishin: Evanthi Prifti,Theofana Stefan, Magdalini Anton, Evangjeli Baze, Limiadha Papas, Theofana Peters, Evanthi Dimashi, Urania Nikolla, Marigo Tromara.

Po ata që tërhoqën më shumë vëmendjen e fotoreporterëve ishintë vegjlit, që kishin krijuar minikuadrat brenda kuadratit të madh të shqiptarëve dhe që udhëhiqeshin nga zonjusha Viki Thoma-instruktorja që i kishte përgatitë. Ato lëviznin si valë deti dhe nën ritmin e valleve, vala ngrihej dhe ulej. Shkëlqenin: Sofi Shkurti, Olga Stefana, Trisa Peters, Julia Johns, Sofia Papas, Kristina Nikolla, Helen Iskali, Helenë Shkurti dhe djemtë: Piro Thoma, Gust Shomo,Ethel Shkurti, Krist Totoni,Anton Lazar,George Peters etj.

Sjellim për kërshëri të lexuesit edhe pjesë nga programi artistik të këngëve dhe valleve, të cilin e morëm nga kronikat e Diellit dhe nga libri i Agron Alibalit”Dritëhijet e një diplomati” f 121: “Ç’u mbush Oda me bandillë”, “Në bahçen tënde këndon bilbili”, Valle burrash-Devolliçja, “Trëndafili”, Valle grash-beratçe, “e hequr” dhe “e qarë”, valle burrash-kasapçe, valle vajzash arbatka, kënga e burrave”Mahmudije”,valle fëmijësh, kënga”bilbili”. Gjatë programit folën Nelo Drizari, Julia Peters, që kishte fituar kurorën e Miss Albania në një konkurim vendas dhe Thelma Marek Cushing, muzikologe, që sapo ishet kthyer nga Shqipëria.

FOTOGRAFIA SI SHKAS

Ky shkrim pati si shkak një fotografi. Në një nga albumet në arkivin e Vatrës më tërhoqi vëmendje fotografia e Komisionit Drejtues të Degës 33 në Detroit, Michigan për vitet 1949-1950. I lexova me radhë emrat: nga e majta në të djathtë: Orhan Ali, Banush Chaush Qyteza,Suria Mehmet-sekretari i degës -Christ A. Lepon, Kryetari i degës : Jashar Petrusha, -arkëtar dhe Muhamet Zagari e Lame Hysen Slatina-Kontrollorë.

U ndala tek emri i kryetarit : Christ A. Lepon. Nuk kisha informacion rreth tij.Fillova investigimin, që nga Detroiti për të kaluar në Çikago. Pas dy vitesh gjeta të dhëna të mjaftushme për kryetarin e degës nr. 33 në Detroit, që më parë kishte drejtuar degën e Vatrës nr 30 në Çikago?

Christ Anton Dhimitri Lepon, ishte lindë në fshatin Bradvicë në qarkun e Korçës me 23 Prill 1892. Ai emigroi në Shtetet e Bashkuara të Amerikës me një grup bashkrahinarësh në Vjeshtën e Dytë të vitit 1907,ku nuk kishte mbushë ende 15 vjec. Krahas punës së përditshme, Lepon i kushtoi vëmendje arsimimit të tij. Me këmbëngulje dhe vullnet përfundoi arsimimin e mesëm dhe më pas studio në Depaul University, Çikago, Illinois. Është pikërisht Universiteti ku sot është hapur Katedra e Gjuhës, Kulturës dhe Letërsisë Shqipe, që mbanë emrin e filantropit shqiptar-Hidai Eddie Bregu, sponsor i saj.I ndjeri Hidai Bregu i mbante lidhjet me Vatrën përmes gazetës Dielli dhe ishte kontributor në 100 vjetorin e themelimit të Federatës VATRA, Prill 2012. Filantropi ndërroi jetë në gusht 2014. Emrin e tij mbanë Katedra që drejtohet nga Gazmend Kapllani, një bashkatdhetar i njohur në fushën e letrave por edhe në atë të mbrojtjes të të Drejtave të Njeriut, veçanërisht të emigrantëve shqiptarë në Greqi.

Pikërisht në këtë universitet studio dhe mori Diplomën Bachellor Of Science Christ Lepon.

Në Luftën e Parë Botërore Lepon shërbeu në Forcat Navale ajrore të Amerikës. Rastësia e shpëtoi nga tragjedia: Me 30 Maj, 1918, ditën që arriti në Brest, Francë, vapori me të cilin udhëtonte, u silurua nga një nëndetse Gjermane, por lumturisht vapori nuk pësoi dëme, përkudnrazi Torpedot i mbytën dy nëndetset gjermane që e siluruan.

Zoti Lepon ishte në kohën e tij i anëtarësuar dhe kontributor në disa prej shoqatave amerikane të kohës: American Legion, American Veterans of Foreign Wars, Disabled American veterans, si dhe në Shoqërinë Masonike.

Përpara se të shpërngulej në Michigan, Christ Lepon ishte ndër veprimtarët me emër në të gjithë shtetin e Illinoisit. Ai e drejtoi degën e Vatrës që nga viti 1930 deri në vitin 1934. Emri i tij doli në pah veçanërisht në organizmin e ekspozitës së përbotshme(Century of Progress) që u organizua në Çikago në tetor të vitit 1934, ku Shqipëria kishte Ditën e saj të prezantimit me pavionin e saj. Ai mori përgëzimet e Ministrit të Mbretërisë shqiptare Z. Faik Konica, por edhe të Gjeneralit amerikan Horton, mik i shqiptarëve, një nga kryesuesit e Komisionit të Miqëve të Shqipërisë në Amerikë.

Z. Christ Lepon organizoi dhe shërbeu si Chairman i Albanian Liberation Committee, Çikago, me anë të të cilit protestuan kundër krimeve greke në Toskëri. Me këtë rast kishte marrë pjesë edhe zoti Charles Hart, Kryetari i Shoqërisë FRIENDS OF ALBANIA.

Christ Lepons ishte një humanist i spikatur, ai udhëhoqi dy fushata në Çikago për ndihmën e Kryqit të Kuq Shqiptar. Po ashtu organizoi dhe shërbeu si kryetar i parë i “One Forty One Club of Van Buren Post, American Legion, Çikago, IL”, ndërkohë që u zgjodh tre vjet me radhë chairman për Memorial Civil War Veterans Association of Cook County, Illinois.Jetëshkrimi dhe veprimtaria e tij u publikuan në librin për njerëz të njohur”Who’s Who in Illinois.”

Në biografinë e tij jetësore shënohet dhe një fakt tjetër: Zoti Christ Lepon shërbeu si Chairman i Shqiptarëve të Çikagos në fushatën e United States War Bonds, si dhe anëtar i komisionit të American Red Cross(kryqit të Kuq Amerikan), Çikago, IL.

CHRIST LEPON DHE SHTATORJA E SKËNDERBEUT NË ÇIKAGO

Christ A. Lepon është trajtuar edhe në librin voluminoz”Dritëhijet e një diplomati” të autorit Agron Alibali. Në 3 faqe e gjysëm të librit, nën titullin”A duhet busti i Skënderbeut në Çikago”, Alibali gjenë rastin të informojë edhe për Panairin Botëror të Çikagos. Shkas bëhen dy letra që Konica mori prej Christ A. Lepon, përgjigjen e të cilave e kthen me 28 Shkurt 1935. Lepon i kërkonte mendim Ministrit të Mbretit rreth vendosjes së statujës së bronztë të Skënderbeut në Çikago. Letër-përgjigja është interesante dhe ia vlen që ta risjellim në kontekst”:

Me 18 të Shkurtit 1935;

I dashur Zoti Lepon

Letrën Tuaj të Janarit 27 si dhe atë të Shkurtit 23 i mora.Më vjen keq që nuk munda t’ju përgjigjem më parë. Shkaku i vonimit është se as dëshiroj t’ju kundërshtoj as mund t’ju përkrah, dhe ashtu kam mbetur i pavendosur.

Mendimi që t’i ngrihet Skënderbeut një shtat prej bronzi, veçan në daltë nga dora e një artisti me vlerë të vërtetë, është një mendim aq i lartë dhe i bukur, sa s’gjej dot fjalët e duhura që ta lëvdoj. Po pyetja që më pengon është kjo: Ç’punë ka Skënderbeu në Çikago? Amerikanët nuk interesohen në historinë e shkuar të kombeve të vegjël të Evropës, nga ana tjetër, në Çikago, rron një shumicë shqehësh(Sllavësh), që janë armiqtë e palodhur të Kombit shqiptar:Ashtu që plani juaj do të pengohet nga moskuptimi i Amerikanëve dhe nga fryma armike e shqehëve.

Po të ish se nisjit një lëvizje që t’i ngreni Skënderbeut një shtat në një qytet të Shqipërisë: Në Tiranë, në Krujë, në Shkodër, në Korçë, në Berat, në Gjirokastër, a kudo që në qoftë-puna do të ishte ndryshe.Ajo do të ishte një dhuratë fisnike Shqipërisë nga bijtë e saj të ndodhur jashtë, edhe në sytë të botës do të bënte më tepër bujë se sa një shtat i ngritur në Çikago.

Këto janë mendimet e mia.”…

Studiuesi Alibali shkruan se: Fati i Shtatores së Gjergj Kastriotit në Çikago ndofta përfundoi me këtë letër, mirëpo Christ Lepon nuk reshti së punuari për lidhjen e marrdhënieve shqiptaro-amerikane dhe për shpëtimin e Shqipërisë. Pas pushtimit Italian ai u vu në krye të një grupi shqiptarësh e miqësh amerikanë dhe themeloi Komitetin e Çlirimit të Shqipërisë. Në vitin 1944 ai botoi, madje bleun”Shqipëria e Pamposhtur”, një përmbledhje me shkrime dhe ese prej veprimtarësh të ndryshëm e miq të Shqipërisë, ku përfshihet dhe një polemikë e fuqishme e ish-Ministrit Amerikan Charles Hart kundër pretendimeve greke ndaj Shqipërisë së Jugut dhe parashtrohet një interpretim korrekt i historisë dhe vizion i qartë i së ardhmes së Shqipërisë.

Christ A.Lepon u nda nga jeta në nëntor 1978, kishte lindë me 23 prill 1892.

Burimet:

1- Gazeta Dielli nr. 5371, 5372, 5373, 5374, 5375, 5376, 5377, 5378, 5379.

2-Boletini i Vatrës 1949-1950

3- Agron Alibali”Dritëhijet e një Diplomati”…

PARASHQEVI QIRIAZI, NJERIU, GRUAJA, MENDIMTARJA DHE VEPRIMTARJA POLITIKE

August 31, 2021 by s p

Prof. As. Dr. Teuta Toska, drejtuese e Departamentit të Gjuhësisë, Fakulteti i Shkencave Humane, Universiteti “Aleksander Xhuvani” Elbasan, në një rrëfim për Diellin e Vatrës në New York dhënë Editorit Sokol Paja, zbulon për lexuesin detaje nga jeta dhe veprimtaria e patriotike e diplomatike e Parashqevi Qiriazit që nga formimi, pjesëmarrja në Kongresin e Manastirit, Konferencën e Paqes në Paris, terrorin komunist mbi familjen Qiriazi, mendimin politik e veprimtarinë diplomatike, mediatike dhe politike të Parashqevi Qiriazit.

PARASHQEVI QIRIAZI DHE FAMILJA NËN PUSHTIMIN KOMUNIST DHE ITALIAN

Jeta e Parashqevi Qiriazit kishte qenë një lumë i rrëmbyer deri në vitin 1946, kur komunistët e sapoardhur në pushtet ia konfiskuan gjithçka familjes Dako, Sevastisë dhe Parashqevisë. I shtetëzuan shtëpinë dhe shkollën në Kamëz, djemtë e Sevastisë, Aleksandri dhe Gjergji, u burgosën. Regjimi u përgatiti me kujdes një funeral të gjatë, të gjithëve: edhe atyre që vdiqën, si Kristo Dako dhe Gjergji Dako, i biri, por edhe atyre që mbetën gjallë, Sevasti, Aleksandër dhe Parashqevi. Së bashku me shtëpinë, Parashqevisë ia grabitën edhe jetën: profesionin, punën, luftën, shpresën, veprën, dokumentet, kujtimin, kujtesën. Që nga ajo ditë e derisa vdiq, jeta e Parashqevisë u zhyt në heshtje, për shumë vite. E vetmja dëshmi sot për jetën e saj vjen nga e mbesa, Viktoria Dako-Ruli dhe nipi Robert Dako. Intervistat dhe dëshmitë e tyre me pjesëtarë të Institutit për Studime Shqiptare dhe Protestante (në audio dhe video) janë dëshmi e viteve të tmerrshme që jetoi Parashqevia në një shtet dhe vend mosmirënjohës dhe pa kujtesë. Viktoria Dako shkruan: “Shumë kohë më pas, në vitin 1962, me rastin e 50-vjetorit të pavarësisë së Shqipërisë për koniunktura politike të regjimit komunist u tregua një interes për veprimtarinë patriotike të familjes Qiriazi. Kështu, aty në Vlorë, ku 50 vjet më parë u shpall pavarësia e Shqipërisë, katër pjesëtarë të familjes Qiriazi – Gjerasimi, Gjergji, Sevastia dhe Parashqevia – u dekoruan me Urdhrin e Lirisë dhe urdhrin «Për veprimtari patriotike». Ndërtesat qëndruan të zbrazura në shenjë proteste për vendimin që kishte marrë qeveria shqiptare dhe Motrat nuk pranuan t’ia lëshonin me qira shtetit. Përgjatë këtyre viteve Kristo Dako u mor me projekte për shkrimin e ndonjë libri, ndërsa Sevastia shkroi kujtimet e saj në anglisht, që mbetën në dorëshkrim dhe u botuan vetëm në vitin 2016, të përkthyera edhe në shqip. Parashqevia u përfshi në të rrallë me ndonjë botim në shtyp. Dako ndërroi jetë në vitin 1941. Pushtuesit italianë ua morën ndërtesat e shkollës dhe ua kthyen në depo ushtarake. Në vitin 1943 Gestapoja ia zaptoi ndërtesat e shkollës dhe shtëpinë, dhe Motrat me gjithë familjen e tyre i nisën në kampin e përqendrimit në Beograd nga u kthyen gjallë në fillim të vitit 1945. Në Shqipëri nisi edhe varrosja e tyre për së gjalli: konfiskimi i pasurisë materiale dhe jo vetëm, zhveshja nga rrobat dhe veprat, urrejtja dhe shpërfillja përçmuese e fitimtarëve të rinj, burgosja e djemve të Sevastisë, vdekja e Gjergjit, vdekja e saj, shkulja periodike e çdo shprese nga shpirti i Parashqevisë.

KUSH ISHTE PARASHQEVI QIRIAZI

Ajo ishte fëmija i fundit nga 10 fëmijët e Maria dhe Dhimitër Qiriazit. Lindi në 2 qershor 1880 në Manastir. Ishte 22 vjet më e vogël se Gjerasimi dhe 10 vjet më e vogël se Sevastia, e cila shkruan në jetëshkrimin e saj: “Të nesërmen në mëngjes ne të gjithë u ngritëm herët dhe mendova se cila ishte surpriza që na priste? Një anëtar i ri i ishte shtuar familjes sonë: një bebe, motra jonë e vogël. […] Motra jonë e vogël u pagëzua të dielën që pasoi. Gjithë të afërmit umblodhën në shtëpinë tonë dhe foshnjën e çuan në kishë. Kumbara i vuri bebes emrin Parashqevi, që do të thotë e premte, dhe e mbajti atë në krahët e saj kur u kthyem në shtëpi.[…] Kjo motra ime e vogël duhej shumë nga të gjithë ne. Atë e përkëdhelnim të gjithë dhe i vumë nofkën Hyll (Yll), por ajo nuk u llastua. Ishte e dashur dhe e butë. Ishte një vajzë jashtëzakonisht e shkëlqyer. Unë e doja kaq shumë saqë tregoja kujdes të veçantë ndaj saj, sikur të isha një nënë e vogël për të.” Sevastia e përshkruan kështu (si një nënë) marrëdhënien e veçantë që kishte me të motrën tërë jetën. Parashqevia shihte tek Sevastia udhëheqësen, mbështetjen, bashkëpunëtoren, frymëzuesen dhe, nga ana tjetër, Parashqevia i ishte ndihmë Sevastisë, shpesh ishte në këmbë të saj dhe të punëve të saj. Mbetën të pandara deri në fund. Kjo lidhje me Sevastinë bënte që të ishte e tillë edhe me Kristo Dakon, bashkëshortin e Sevastisë. Bashkëpunimi dhe vepra e tyre ishte një njësi treshe. Jeta e familjes së Sevastisë dhe Kristos u bë edhe jeta e Parashqevisë. Ajo jetoi deri në fund me nipërit dhe mbesat Dako. Shkollimin e parë e kreu në Manastir, në shkollën e misionarëve amerikanë të Manastirit, tashmë miq të familjes Qiriazi. Aty duhet të ketë mësuar anglisht, përveç gjuhëve që i dinte nga mjedisi familjar dhe gjeografik i Manastirit, ku dëgjohej shqip, bullgarisht, greqisht dhe turqisht. Në vitin 1900 ajo do të niste studimet si edhe e motra në Kolegjin Amerikan të Vajzave në Stamboll, në fakultetin e letërsisë. Ajo u diplomua në vitin 1904 dhe po këtë vit iu bashkua Sevastisë në Korçë, për ta ndihmuar në Shkollën e Vashave aty. Një vit më vonë, Sevastia niset në Amerikë për të kryer studime të nivelit master në Universitetin e Çikagos dhe Parashqevia do të drejtojë vetë të gjitha punët në shkollë: administronte dhe jepte mësim.

PARASHQEVI QIRIAZI NË KONGRESIN E MANASTIRIT

Viti 1908 ishte një vit i rëndësishëm për Shqipërinë, edhe njësoj për jetën e Motrave. Sevastia ftohet për të marrë pjesë në Kongresin e Manastirit, mirëpo për shkak të ndryshimeve politike që kishin ndodhur dhe lirive që ishin fituar, interesi për Shkollën shqipe të Vashave ishte rritur. Në shkollë kishte shumë punë, kështu që Parashqevia u nis në Manastir në vend të së motrës. Me kthimin e saj, në janar 1909, së bashku me Sevastinë themelojnë Shoqërinë Letrare të Zonjave Shqiptarka “Yll’ i Mëngjezit”. Në komisionin drejtues të shoqërisë bënin pjesë zonjat AndroniqiGrameno, EvridhiqiHristaq, FankaEfthimi, EfdhaliPetro dhe ParashqeviQiriazi. Sevastia ishte zgjedhur “kryesonjëse” e shoqatës. Në prill të atij viti Parashqevia organizoi edhe shfaqjen e dramës Vilhelm Tel. Viti 1909 është një vit i mirë për veprimtarinë e Parashqevisë: boton Abetaren “me abecenë që vendosi Kongresi i Manastirit”, e cila shpërndahet gjerësisht, dhe krijon atë që njihet si “Himni i Alfabetit”. Me reaksionin xhonturk vitet 1910-1912 ishin shumë të vështira për Shqipërinë dhe për punën e Motrave në Korçë. Arrestimet, përndjekjet, mbyllja e shkollave dhe klubeve që ishin hapur anembanë ku kishte shqiptarë krijuan një klimë frike. Por Shkolla e Vashave vijoi punën e saj. Në vitin 1912, së bashku me Kristo Dakon, Parashqevia udhëton në Amerikë për të vijuar studimet në Fakultetin e Pedagogjisë në Universitetin e Oberlinit. Në fund të vitit 1915 Dakot dhe Parashqevia udhëtojnë për në Amerikë, me qëllim që të punonin atje për çështjen shqiptare. Kristo kishte pasur, në udhëtimet e kaluara, bashkëpunim shumë të mirë me “Vatrën”, duke kryer edhe disa funksione aty. Ndërkohë Parashqevia merr pjesë në veprimtari politike dhe patriotike në rrethet e shqiptarëve të Amerikës, por edhe në rrethet e të njohurve të tyre të komunitetit protestant presbiterian të Amerikës. Kishat e këtij komuniteti do t’i mirëpresin ata për konferenca promovuese për shkollat, sistemin arsimor në Shqipëri, gjendjen dhe emancipimin kulturor të shqiptarëve, të grave në veçanti dhe, njëherësh me këtë, hapej edhe një mundësi e jashtëzakonshme për promovimin e çështjes shqiptare dhe të ardhmen e kombit në një periudhe tejet të vështirë.

PARASHQEVI QIRIAZI NË KONFERENCËN E PAQES NË PARIS

Në mars të 1919-ës ajo niset për në Paris, si përfaqësuese e Partisë Politike në delegacionin shqiptar që ishte në Konferencën e Paqes. Përfaqësues të tjerë të këtij organizmi ishin caktuar Ismail Qemali, i cili ndërron jetë në janar të atij viti, Nuredin bej Vlora dhe MihalGrameno. Më vonë i bashkohet grupit edhe NikollëIvanaj. Parashqevia qëndron në Paris deri në tetor. Ajo e dokumenton praninë e saj ditë për ditë, me një ditar, por edhe me letërkëmbimin që ka me Dakot në Amerikë. Në muajt nëntor 1919 – shtator 1920 ajo është në Amerikë, duke vijuar të njëjtën veprimtari politike, diplomatike dhe publicistike, si editore e “Yllit”, por edhe si editore e Albania, që nga marsi i vitit 1920. Kthehet në Shqipëri në fund të vitit 1920 me një ftesë nga Kryqi i Kuq Amerikan për të organizuar shkollat atje. Në janar të vitit 1922 Sevastia kthehet nga Amerika dhe në tetor 1922 bashkë nisin punën për të hapur një shkollë për vajza, kësaj radhe të një cikli më të lartë dhe në kryeqytetin e shtetit shqiptar. Parashqevia u bë drejtoreshë e liceut për vajza “Kyrias”, i cili u hap më 2 tetor 1922 në konakun e SulejmanKusit në Rrugën e Fiqve, në periferi të Tiranës. Edhe Kristo Dako përfshihet në mësimdhënie, duke u mënjanuar ngadalë nga skena e trazuar e politikës në Shqipëri. Në vitin 1925 ata blenë një tokë në Kodër-Kamëz, 6 km larg Tiranës dhe në 11 prill 1925 filluan ndërtimin e shkollës së re, e cila u zgjerua edhe me konvikt, si rrjedhojë e kërkesave që rriteshin. Mësimi në ndërtesën e re nisi vetëm në vitin shkollor 1927-1928. Në prillin e vitit 1933, me reformën arsimore të kryer nga Mbreti Zog dhe ministri i tij i Arsimit, Marash Ivanaj, shkolla u mbyll.

PARASHQEVI QIRIAZI, NJERIU, GRUAJA, MENDIMTARJA DHE VEPRIMTARJA POLITIKE

Më 1919 Parashqevia gjendet në Paris dhe, duke filluar nga 1 janari i këtij viti e deri në 22 tetor, ajo do të mbajë shënime të përditshme për jetën e vet. Ky tekst, që botohet për herë të parë, është sintezë e aspekteve të ndryshme të personit: njeriu, gruaja, mendimtarja dhe veprimtarja politike. Do të shihet si bosht, vend udhëtakimesh, me të cilin do të lidhen tekstet e tjera të Parashqevisë të botuara në këtë libër, që përbëhet nga dy pjesë: një tekst (ditari) dhe një makrotekst (shkrime të ndryshme të saj të një tematike), që na paraqesin në thelb përkatësisht: veprimin politik dhe mendimin politik të Parashqevi Qiriazit. Pjesa e parë, që lidhet me veprimtarinë diplomatike të Parashqevisë në Paris ka si tekst kryesor Ditarin. Ky dokument paraprihet prej një hyrjeje studimore, ku preken çështje që lidhen me angazhimin politik të Parashqevisë, kontekstin historik dhe politik, metodologjinë e parashtrimit të tekstit, probleme të filologjisë gjatë rishkrimit, natyrën e tij si dokument historik por jo vetëm, kohën dhe vendet e ngjarjeve dhe marrëdhënien që krijon lexuesi me këtë tekst 100 vjet më pas.

“MENDIMI POLITIK” I PARASHQEVI QIRIAZIT

Këtu janë përfshirë të gjitha shkrimet me titull “Fleta e editorit” të botuara tek Yll’iMëngjezit përgjatë katër viteve kur periodiku u publikua: 1917–1920. Siç edhe do të shihet, 1919-ta e ParashqeviQiriazit është një produkt i pikëpamjeve, qëndrimeve, tezave, ideve të shprehura në punën më të madhe intelektuale të jetës së saj. Shkrimet janë vendosur kronologjikisht, paraprihen nga të dhënat numerike të revistës (numri, viti dhe data). Edhe kjo pjesë e dytë ka një hyrje studimore, ku preket kontributi i Parashqevisë në publicistikë, bëhet një panoramë e gjerë e periodikut, me rubrikat kryesore, bashkëpunëtorët, tematikat qendrore, pastaj tipologjia e tekstit që shkruan Parashqevia te “Fleta e editorit”, një studim tekstor, dhe në fund çështje të rishkrimit të tekstit. Viti 1919 i ParashqeviQiriazit është si një frëngji që hapet për të parë nga afër si e jetoi ajo çdo periudhë të jetës: me forcë të paepur, edhe pse vetëm, me vendosmëri dhe shpresë për një të ardhme më të mirë në një atdhe më të mirë. Jetoi kështu edhe kur në jetën e saj ia behu ajo periudhë kur forcë e vendosmëri donte të thoshte të heshtje, të mbijetoje me durim, në dhimbje, derisa të vinte ndryshimi i rrjedhës së historisë së një populli që ende nuk di si lexohet historia e vet. Dhe kështu të përmbushej një parim i jetës së saj, që: “çdo jetë e mirë kurorëzohet në kohën e vet”.

VEPRIMTARIA DIPLOMATIKE NË PARIS

I kam kaluar muajt e këtij viti të pazakontë duke ndjekur Parashqevinë, ditë për ditë, në një vit të jetës së saj: 1919. Leximin tim të parë e nisa e ngarkuar me gjithë dijen e mundshme brenda meje, që vinte nga një shkollim i përgjithshëm në studime të historisë, nga lexime divulgative të rrënjosura edhe me mitemat e historiografisë shqiptare. Ditari më zhgënjeu. Kërkoja në jetën e Parashqevisë historinë e madhe, që shënohet në çdo libër historie të çdo vendi. Në fund të fundit, muajt e vitit 1919 në Paris ndryshuan historinë e gjithë botës, si thotë MargaretMacmillan. Nuk e gjeta atë që kërkoja. Kështu mendova të ndryshoj qasjen. Vendosa t’i rikthehesha tekstit e zhveshur nga gjithë çfarë mendoja se dija dhe ta rilexoja me shqisën e mprehur në vite të një hulumtuesi. M’u desh të hiqja dorë nga çdo qëndrim, pikëpamje, mit, ideologji, ëndrra për riformulim ngjarjeje a dëshmish historike me fjalë të njohura dhe perifraza të përsëritura. I braktisa dhe iu dhashë gjurmimit të çdo të dhëne: person, vend, ngjarje, lagje, gjësend, faturë, tip shkrimi, fjalë, gabim shkrimi, fjali, elipsë, artikull etj. Iu ktheva faktit. Gjithçka që më ndihmonte të kontekstualizoj njeriun, ta vendos atë në një vend, kohë, ndërtesë, ngjarje të vërtetë.

YLL’I MËNGJEZIT – ZËRI TJETËR NË POLITIKË

Kultura dhe mbi të gjitha arsimi, i vështruar si mjeti i shndërrimit të njeriut dhe kombit, janë bërthama e mendimit politik të Parashqevi Qiriazit. Togun “vlera politike e arsimit” ajo e përdor vetëm një herë në gjithë shkrimet e Yllit të Mëngjezit, dhe pikërisht në shkrimin e parë të periodikut, si preambulë e gjithë çfarë do të botohet më pas. Kultura dhe arsimi janë çështje themelore për politikën e një kombi, aq më tepër në formësim. Tek Ylli gjejmë të parashtruar ambicien për arsimin dhe shkollat në Shqipëri, përvijimin e identitetit kombëtar dhe pasionet për kulturën, librin, leximin, artet, studimin e historisë, kërkimin e literaturës.