Dielli | The Sun

Albanian American Newspaper Devoted to the Intellectual and Cultural Advancement of the Albanians in America | Since 1909

“Skanderbeg in American Prose and Press”

by

Halit Daci/

“Skanderbeg in American Prose and Press” reintroduces two fictional narratives about the legendary Albanian hero Gjergj Kastrioti—also known as Skanderbeg or Iskander Bey. Published roughly half a century apart, these accounts capture distinct moments in the transatlantic transmission of Skanderbeg’s legend. While one of these narratives achieved a lasting, if evolving, public presence, the other faded into near-total obscurity. Nevertheless, these recovered texts remain virtually unknown to contemporary readers and scholars.

The first of these narratives is James M. Ludlow’s well-known novel The Captain of the Janizaries, which has remained accessible in both book and digital formats, making a new edition of the text itself seemingly unnecessary. This volume, however, recovers an overlooked manifestation of Ludlow’s work: its illustrated newspaper serialization. Prepared for syndication in 1903 and published in 1905, this version—distinct from the bound book editions—was the first to introduce Skanderbeg’s legend to a mass American readership.

By contrast, the second work, John H. Crabb’s In the Crescent’s Dark Shadow, published in 1952, has nearly vanished from American literary memory. Only a small number of copies survive in library holdings and private collections, and the novel has no known digital presence. Its absence in scholarly discourse is striking, particularly given its sustained engagement with Iskander Bey’s legendary narrative. Whether the novel was an early exercise in the ardor scribendi of a young historian-author or simply lacked the promotional support of an established publisher, it quietly slipped from public circulation.

Together, these two novels trace the movement of Skanderbeg’s legend through American prose and the periodical press. They demonstrate that this legacy was shaped not only by authorial imagination but also by the specific mechanisms of print culture—namely, serialization, illustration, and the reading practices of an expanding audience. Through their respective narratives, Ludlow and Crabb reveal how the fifteenth-century Albanian hero was recast and reimagined in forms that resonated across national and temporal boundaries.

The recovery of these texts for the present edition was made possible through regional archives, historical societies, extensive digital newspaper databases, and private book collections. This volume therefore provides a new opportunity to examine how Skanderbeg’s story was constructed, disseminated, and reimagined in American print culture. Accordingly, this critical edition serves both as a restoration of long-forgotten literary works and as an invitation to reassess Skanderbeg’s representation within the broader framework of American literary history.

Reçak and the Unfinished Business Between Kosovo and Serbia

by

For Kosovo, relations with Serbia do not begin in Brussels or end at the negotiating table. They begin in places like Reçak.

by Elmi Berisha | 16 January 2026

www.kosovodispatch.com

On January 15, 1999, Serbian police, military, and paramilitary forces carried out a coordinated operation in the village of Reçak, south of Pristina. By the end of the day, 45 Kosovo Albanian civilians were dead. They were unarmed. Many were killed at close range. Several were executed while attempting to flee. Their bodies were later found scattered in and around a ravine overlooking the village, dressed in ordinary winter clothing.

The killings were documented almost immediately by the OSCE’s Kosovo Verification Mission. William Walker, then head of the mission, publicly described what he saw as a crime against humanity. That assessment was not incidental. Reçak became the moment when the Kosovo conflict could no longer be framed as a symmetrical clash between armed groups. It exposed a pattern of state violence against civilians and collapsed the remaining diplomatic ambiguity surrounding Belgrade’s conduct.

For the United States and its allies, Reçak clarified a central question: whether continued restraint would reduce violence—or legitimize it. Within weeks, negotiations accelerated, patience narrowed, and NATO intervention moved from contingency planning to political decision.

That history matters today because it was never resolved.

Serbia continues to deny that the killings at Reçak constituted a massacre, insisting that the victims were combatants killed in fighting with the Kosovo Liberation Army. This claim has been rejected by international forensic investigations and human rights organizations, yet it remains embedded in Serbia’s official narrative and public discourse.

This denial is not a symbolic dispute. It has concrete consequences for present-day relations.

In post-conflict settings, acknowledgment of wrongdoing is often the minimum threshold for trust. In the absence of accountability, denial becomes policy, and policy shapes behavior. For Kosovo, Serbia’s refusal to recognize Reçak as a crime against civilians signals more than historical disagreement; it signals an unwillingness to accept limits on state power or responsibility for past actions.

That signal is amplified by survivor testimony. Families from Reçak continue to describe how civilians were separated, beaten, marched, and executed while trying to escape. Their accounts are consistent, detailed, and unchanged over time. The absence of justice has frozen these experiences in the present tense.

This year, for the first time, Kosovo’s Special Prosecution filed an indictment in absentia against 21 former Serbian officials and security personnel connected to the operation in Reçak. The indictment describes a coordinated action involving Yugoslav Army units, Serbian police, and special forces, detailing murders, torture, inhuman treatment, destruction of property, and forced displacement. It traces chains of command and names victims.

The likelihood of arrests remains uncertain. But the significance of the indictment lies elsewhere: it formalizes the claim that Reçak was not an aberration or battlefield accident, but a command-driven operation carried out under state authority. For Kosovo, this is not about reopening the past—it is about correcting the record where political processes have failed.

The implications for today’s Kosovo–Serbia relationship are direct. Dialogue premised on “normalization” struggles to advance when foundational facts are contested. Confidence-building measures are fragile when one side denies the most documented crime associated with the conflict. Security assurances ring hollow when historical accountability is treated as optional.

For U.S. diplomats and policymakers, Reçak offers a cautionary lesson. Stability built on unresolved crimes is inherently brittle. The same denial that once enabled violence now complicates deterrence, trust, and crisis management. It narrows the space for compromise and widens the gap between formal agreements and lived reality.

Reçak matters today because it explains why Kosovo views Serbian rhetoric, military signaling, and historical revisionism not as isolated behaviors, but as part of an unresolved continuum. It also explains why Kosovo places such weight on international presence, legal record-building, and moral clarity.

The massacre at Reçak ended ambiguity in 1999. The failure to fully reckon with it continues to shape relations in 2026.

In the Balkans, history does not stay buried simply because diplomacy prefers forward-looking language. What is unresolved has a way of returning—quietly at first, then insistently—until it is addressed.

About the author:

Elmi Berisha is a prominent Albanian-American community leader and businessman based in the New York area, best known as the President of the Pan-Albanian Federation of America “Vatra” (Federata Panshqiptare e Amerikës VATRA), the oldest Albanian patriotic organization in the United States, founded in 1912.

ISSN: 3070-2186

Boshti i Kujtesës dhe i Udhërrëfimit: Nga Skënderbeu te Gërvallët dhe Kadri Zeka

by

Prof.dr Skender Asani/

Historia e kombeve nuk është arkiv i së shkuarës, por manual orientimi për të ardhmen. Në këtë kuptim, historia shqiptare ofron një bosht të qartë referimi, ku Gjergj Kastrioti Skënderbeu dhe, pesë shekuj më vonë, Jusuf e Bardhosh Gërvalla me Kadri Zekën, nuk përfaqësojnë vetëm kapituj të ndryshëm kohorë, por të njëjtën doktrinë historiko-politike të udhëheqjes kombëtare: unitetin si parakusht, autoritetin moral si themel dhe orientimin perëndimor si destinacion strategjik. Këto figura nuk i përkasin vetëm kujtesës kolektive, por janë busulla më e besueshme për politikëbërësit shqiptarë në kohë pasigurish dhe sfidash strukturore.

Skënderbeu e kuptoi herët se forca e shqiptarëve nuk qëndronte vetëm te shpata, por te aftësia për ta shndërruar përçarjen në kohezion dhe rezistencën në projekt politik. Ai ndërtoi një model udhëheqjeje që e tejkalonte tribalizmin mesjetar dhe krijoi një autoritet moral mbi prijësit arbërorë, duke e vendosur interesin e përbashkët mbi kalkulimet e ngushta personale. Ky model mbetet aktual edhe sot, kur politika shqiptare rrezikon të humbasë funksionin e saj udhërrëfyes dhe të mbetet peng i klisheve të pushtetit dhe interesave afatshkurtra. Doktrina skënderbeane, e rilexuar në kushte moderne, kërkon një elitë politike që bashkëpunon me dijen, me profesionalizmin dhe me institucionet, duke e shndërruar pushtetin në mjet shërbimi dhe jo në qëllim në vetvete.

Në këtë vijë historike të udhëheqjes me përgjegjësi kombëtare, veprimtaria e Jusuf dhe Bardhosh Gërvallës me Kadri Zekën paraqet vazhdimësinë moderne të së njëjtës filozofi. Ata vepruan në një kontekst represiv, ku politika institucionale ishte e pamundur, por ku ndërgjegjësimi politik dhe organizimi intelektual u shndërruan në instrumente strategjike të rezistencës. Mesazhi i tyre për politikëbërësit e sotëm është i qartë: liria dhe shtetndërtimi nuk ndërtohen mbi improvizim, por mbi vizion, sakrificë dhe unitet strategjik. Vrasja e tyre nga aparati represiv jugosllav nuk ishte vetëm atentat ndaj individëve, por përpjekje për të shuar një mendim politik emancipues, i cili, paradoksalisht, u përforcua dhe u shndërrua në kapital historik të kombit.

Në planin diplomatik, si Skënderbeu ashtu edhe brezi i rezistencës moderne dëshmojnë një të vërtetë themelore: shqiptarët historikisht kanë qenë faktor stabiliteti dhe bashkëpunimi në Ballkan. Skënderbeu nuk e ndërtoi fuqinë e tij mbi konflikte të panevojshme me fqinjët, por mbi ekuilibra dhe aleanca, duke e pozicionuar Arbërinë si pjesë organike të botës perëndimore. Po kështu, veprimtaria e Gërvallëve dhe e Kadri Zekës në mërgatë e internacionalizoi çështjen shqiptare, duke e nxjerrë atë nga izolimi rajonal dhe duke e vendosur në agjendën politike evropiane. Ky është një mësim i drejtpërdrejtë për politikëbërësit e sotëm: pa diplomaci aktive, pa aleanca strategjike dhe pa kredibilitet moral, asnjë projekt kombëtar nuk mund të jetë i qëndrueshëm.

Prandaj, sot shqiptarëve nuk u duhet një mit për t’u adhuruar, por një model për t’u zbatuar. U duhet një Skënderbe i kohës moderne, pa shpatë, por me vizion; një udhëheqje që e kupton se dija, institucioni dhe ligji janë armët e shekullit XXI. U duhet gjithashtu fryma e Gërvallëve dhe e Kadri Zekës, që e vendosën idealin mbi jetën personale dhe e shndërruan sakrificën në argument politik. Vetëm nëse këto dy linja historike bashkohen në një doktrinë të re udhëheqjeje, politika shqiptare mund të dalë nga cikli i krizave të brendshme dhe të kthehet në busull të besueshme për të ardhmen.

Në përfundim, historia shqiptare u flet politikëbërësve me një gjuhë të qartë dhe pa ekuivoke: udhëheqja e kombit nuk është privilegj, por barrë morale; nuk është administrim i përditshmërisë, por projekt i së ardhmes. Skënderbeu, Gërvallët dhe Kadri Zeka nuk kërkojnë përkujtim ceremonial, por lexim të thellë politik. Vetëm atëherë kujtesa do të shndërrohet në strategji, sakrifica në vizion dhe historia në busull të sigurt për udhëheqjen e kombit shqiptar.

Kryezoti

by

Dr. Dorian Koçi/

Në mesin e shekullit XV, në një kohë kur Evropa po hynte gradualisht në epokën e Rilindjes dhe kur rreth vitit 1450 Johannes Gutenberg shpiku shtypshkronjën me shkronja të lëvizshme, Kruja – kryeqyteti politik dhe simbolik i Shqipërisë së Gjergj Kastriot Skënderbeut – po përjetonte rrethimin e saj të parë nga ushtritë osmane, të udhëhequra nga Sulltan Murati II. Ishte një epokë trazirash, por edhe shpresash, kur fitoret e një princi ballkanik filluan të perceptoheshin në Evropë si shenjë rezistence dhe vullneti politik kundër zgjerimit osman.

Skënderbeu mbrojti me sukses Krujën kundër tre rrethimeve të mëdha osmane (1450, 1466, 1467), të organizuara nga Murati II dhe Mehmeti II, dy prej sulltanëve më të fuqishëm dhe më ambiciozë të kohës, të cilët komandonin një nga makineritë ushtarake më të forta të botës mesjetare. Megjithatë, Skënderbeu nuk ishte thjesht një komandant i shquar ushtarak. Ai përfaqësonte një figurë politike dhe kulturore që lidhej drejtpërdrejt me horizontin intelektual të Rilindjes Evropiane.

Veprimtaria e tij ushtarake kundër Perandorisë Osmane ishte njëkohësisht edhe veprimtari politike e kulturore. Në këtë kuptim, Skënderbeu shfaqet si një figurë që tejkalon kufijtë lokalë, duke u shndërruar në simbol të unitetit shpirtëror të Evropës, si në dimensionin perëndimor ashtu edhe në atë lindor. Rezistenca e tij kontribuoi në ripërcaktimin e konceptit të Evropës si hapësirë politike dhe kulturore, e ndërtuar mbi idenë e lirisë dhe mbrojtjes së krishterimit.

Ajo që e dalloi Skënderbeun nga shumë udhëheqës të tjerë ballkanikë ishte refuzimi i tij i palëkundur për kompromis me sulltanin. Ndryshe nga krerë të tjerë që kërkonin mbijetesë politike përmes manovrimit diplomatik, Skënderbeu synonte në mënyrë të qartë çlirimin dhe fundin e sundimit osman në Evropë. Ky synim shpjegon këmbënguljen e tij dhe karakterin e pakompromis të kryengritjes shqiptare, e cila me kalimin e kohës u shndërrua në një referencë themelore të historisë evropiane të rezistencës.

Figura e Skënderbeut u rimishërua nga mendimi evropian i shekujve XV–XVI si një hero humanist dhe udhëheqës ideal, duke shërbyer si projektim simbolik i një Evrope të bashkuar kundër rrezikut osman. Dimensioni i jashtëzakonshëm që ai i dha rezistencës antiosmane e bëri atë jo vetëm një model frymëzimi për historinë e mëvonshme shqiptare, por edhe një burim të pashtershëm për letërsinë, artin dhe muzikën evropiane për më shumë se pesë shekuj.

Historia e parë e plotë e Skënderbeut u shkrua në latinisht nga Marin Barleti, prift dhe humanist nga Shkodra, në vitet 1508–1510. Vepra “Historia de vita et gestis Scanderbegi Epirotarum principis” u botua fillimisht në Romë dhe u ribotua e përkthye gjerësisht në gjuhët kryesore evropiane, duke ndikuar fuqishëm në formësimin e mitit evropian të Skënderbeut.

Gjatë shekujve XVI–XVIII, figura e tij u përfshi në sonete, poema epike, romane dhe drama nga autorë italianë, francezë, gjermanë dhe anglezë, duke u krahasuar shpesh me heronjtë e antikitetit klasik. Kjo traditë letrare dëshmon për shndërrimin e Skënderbeut në një simbol pan-evropian të rezistencës dhe lirisë.

Figura e tij vazhdoi të mbetej një burim frymëzimi edhe në kujtesën politike evropiane. Në kulmin e fuqisë osmane, gjatë shekullit XVI, Skënderbeu përmendej si shembull historik i rezistencës së suksesshme kundër Perandorisë Osmane, duke frymëzuar jo vetëm intelektualët, por edhe monarkët dhe udhëheqësit politikë të Evropës.

Për shqiptarët, Skënderbeu u shndërrua në shtyllë të kujtesës historike dhe të identitetit kombëtar. Gjatë Rilindjes Kombëtare Shqiptare, figura e tij u përdor gjerësisht si mjet mobilizues dhe simbol i aspiratës për pavarësi. Ai nuk mbeti një figurë formale, por u ngulit thellë në ndërgjegjen kolektive të popullit shqiptar. Sot, emri dhe figura e Gjergj Kastriot Skënderbeut janë të pranishme në sheshe, rrugë, monumente dhe vepra arti në mbarë botën, si dëshmi e një trashëgimie që tejkalon kufijtë kombëtarë.

Evropa përballë një realiteti të ri sigurie; gjeneralët nuk po frikësojnë – po paralajmërojnë

by

Prof. Dr. Muhamet Racaj/

Ka momente në histori kur fjalët e gjeneralëve nuk janë thjesht analiza profesionale, por sinjale strategjike që u drejtohen drejtpërdrejt shoqërive. Sot jemi pikërisht në një moment të tillë. Kur gjeneralët flasin hapur dhe publikisht për rrezikun e luftës, bota – dhe veçanërisht qytetarët evropianë – nuk kanë luksin të mos dëgjojnë.

Deklarata e fundit e një gjenerali të lartë amerikan, e transmetuar në YouTube dhe e shpërndarë nga Klan Kosova dhe 360 Media, se Rusia, Kina dhe Irani po përgatiten, nuk është as retorikë frikësuese dhe as alarm mediatik. Është një vlerësim i ftohtë strategjik. E thënë pa emocione, por me përgjegjësi profesionale, kjo fjali bart peshën e një paralajmërimi serioz për rendin ndërkombëtar.

Boshti Rusi–Kinë–Iran nuk është më një konstrukt teorik. Ai po shndërrohet gradualisht në një realitet funksional, të ndërtuar mbi interesa të përbashkëta për dobësimin e Perëndimit. Rusia ka zgjedhur rrugën e forcës së hapur, duke e shndërruar Ukrainën në frontin kryesor të sfidimit të rendit euro-atlantik. Kina po avancon me durim strategjik, përmes teknologjisë, ekonomisë dhe modernizimit ushtarak, duke shmangur konfliktin e drejtpërdrejtë, por duke ndërtuar epërsi afatgjatë. Irani, me mjete më asimetrike, po vepron si katalizator destabilizimi përmes dronëve, milicive dhe luftës hibride. Të ndryshme në metoda, por të bashkuara në qëllim.

Në këtë kontekst, paralajmërimet e gjeneralëve evropianë që u drejtohen qytetarëve me mesazhin “përgatituni për luftë” nuk duhet lexuar si thirrje për panik, por si thirrje për zgjim strategjik. Komandantë të ushtrive në Francë, Gjermani, Poloni dhe vendet baltike po e ndryshojnë diskursin publik, duke e bërë të qartë se siguria nuk është më çështje ekskluzive e ushtrive, por e shoqërive në tërësi.

Evropa po kalon nga mentaliteti “pas luftës” në mentalitetin e “gatishmërisë”. Kjo përfshin jo vetëm rritjen e buxheteve të mbrojtjes dhe modernizimin e forcave të armatosura, por edhe: përgatitjen e shoqërive civile:

●rezerva strategjike,

●mbrojtje civile,

●qëndrueshmëri energjetike

●siguri kibernetike dhe

●reziliencë ndaj dezinformimit. Këto masa nuk janë shenjë agresiviteti, por reflektim i një realiteti të ri sigurie.

Ajo që duhet të shqetësojë më shumë nuk është vetë paralajmërimi, por fakti se për vite me radhë Perëndimi jetoi në rehati strategjike, me bindjen se luftërat e mëdha i përkisnin së kaluarës. Sot po kuptohet se historia nuk ka përfunduar – ajo thjesht ka ndryshuar formë. Lufta nuk fillon domosdoshmërisht me tanke; ajo nis me perceptime, me keqkalkulim dhe me dobësi të brendshme.

Për Ballkanin Perëndimor, këto zhvillime nuk janë abstrakte. Rajoni mbetet hapësirë e ndjeshme ndaj ndikimeve të jashtme, ku presioni ushtrohet përmes dezinformimit, polarizimit politik dhe luftës hibride. Kosova, si shtet me orientim të qartë euro-atlantik, është veçanërisht e ekspozuar, por njëkohësisht edhe pjesë e drejtpërdrejtë e arkitekturës së sigurisë perëndimore në rajon.

Paralajmërimet e gjeneralëve amerikanë dhe evropianë duhet të lexohen si thirrje për vetëdijesim, jo si profeci lufte. Siguria nuk garantohet vetëm me deklarata politike, por me institucione të forta, unitet strategjik dhe shoqëri të përgatitura. Në një botë që po polarizohet sërish, mospozicionimi nuk është neutralitet – është rrezik. Kur gjeneralët flasin hapur, ata nuk po kërkojnë luftë. Ata po përpiqen ta parandalojnë atë. Por kjo është e mundur vetëm nëse shoqëritë i marrin seriozisht sinjalet dhe refuzojnë komoditetin e iluzioneve.