Intervistoi: Sokol Paja/

1. E nderuar Arta, si lindi ideja për krijimin e “Artistè Foundation” dhe cili është kontributi për komunitetin shqiptar në Kanada?

“Artistè Foundation” lindi nga një nevojë shumë personale, por që me kalimin e kohës e kuptova se ishte një nevojë e përbashkët për shumë gra dhe familje shqiptare, sidomos për gratë e ardhura si refugjate dhe emigrante. Unë vij nga një familje artistësh dhe për mua arti nuk ka qenë kurrë thjesht argëtim. Arti ka qenë mënyrë mbijetese, mënyrë për të ruajtur identitetin dhe mënyrë për të treguar histori. Pikërisht prej kësaj vjen edhe emri “Artistè” një nickname emër që familja ime ma ka dhënë që e vogël, nga halla ime e ndjera Zjavere e cila kaloj një jetë shumë të vështir. Me Artistè poashtu deshta ta ringjalli zërin qe ajo nuk e kishte kurrë, lirin që ajo nuk e shijoj kurrë.

“Artistè Foundation” është një organizatë Shqiptaro kanadeze që përdor artin, për të avokuar për të drejta njerzore, për tregimin dhe fuqizimin e komunitetit për t’u dhënë zë njerëzve, veçanërisht grave dhe të sapoardhurve. Ne duam që njerëzit të mos shihen vetëm përmes traumës së tyre, por edhe përmes talentit, punës, lidershipit dhe kontributit që japin në shoqëri.

2. Si lindi ideja e krijimit të 25 dëshmive të refugjatëve – 25@25 dhe si u prit nga publiku shqiptaro-kanadez dhe institucionet?

“25@25: Refugees Making a Difference” lindi nga një moment shumë konkret. Në vitin 2024, në Halifax, në kuadër të 25-vjetorit të ardhjes së refugjatëve shqiptarë të Kosovës në Kanada, u shfaq një dokumentar për atë periudhë. Pas eventit, njerëzit filluan të më pyesnin:“Po çfarë ndodhi me këta njerëz më pas? Ku janë sot?” Dhe aty mendova:ne kemi treguar shumë për refugjatin që ikën, por jo mjaftueshëm për njeriun që ndërtoi një jetë të re.

Kështu lindi 25@25. Ideja ishte të dokumentonim 25 histori të njerëzve që erdhën në Kanada si refugjatë nga Kosova dhe që gjatë 25 viteve të ardhshme kontribuuan në shoqërinë kanadeze – në mjekësi, ligj, qeverisje, biznes, arsim, sport, art, aktivizëm dhe fusha të tjera. Nuk doja që këto të ishin thjesht histori “mbijetese”. Doja të tregonim çfarë ndodh kur një vend hap dyert për refugjatët dhe për mi thye stereotipet qe egzostojnë për refugjatet dhe për efektin pozitiv ndaj ndihmës humanitare nga Kanadaja. Dhe pikërisht kjo është arsyeja pse projekti u bë shumë më i madh sesa e kisha imagjinuar fillimisht. Më 25 mars 2026, këto histori u nderuan në Parlamentin e Kanadasë me partnership me deputetin Kyle Seeback.

3. Cili është roli i “storytelling” në dokumentimin e luftës në Kosovë dhe evidentimin e krimeve serbe mbi shqiptarët e Kosovës?

Për mua, dokumentimi i luftës së Kosovës është edhe çështje përgjegjësie historike. Kam qenë vetë pjesë e asaj historie. Prandaj e di se çfarë do të thotë të humbasësh shtëpinë, të largohesh si refugjat dhe të mos e dish se çfarë do të ndodhë me familjen tënde. Por kur tregojmë këto histori, duhet t’i tregojmë me përgjegjësi. Nuk bëhet fjalë vetëm për të treguar se “na ka ndodhur diçka e keqe”. Bëhet fjalë për të ruajtur dëshmitë e njerëzve që e kanë përjetuar luftën, dëbimin, dhunën dhe humbjen.

Rrëfimi personal është një pjesë shumë e rëndësishme e kujtesës kolektive. Kur një grua tregon se si e ka përjetuar dëbimin, kur një familje tregon se si ka humbur shtëpinë, kur një fëmijë tregon se si ka ardhur në Kanada si refugjat ato nuk janë thjesht kujtime personale. Janë pjesë e historisë.

Dhe ne nuk duhet të lejojmë që brezat e ardhshëm të njohin luftën e Kosovës vetëm përmes statistikave. Duhet të njohin fytyrat dhe zërat e njerëzve që e përjetuan atë. Pikërisht kjo është një nga arsyet pse Artistè e sheh storytelling-un si një formë të dokumentimit historik.

4. Cilat janë projektet e së ardhmes për “Fondacionin Artistè”?

Ne kemi shumë plane, por duam që Artistè të rritet në mënyrë të qëndrueshme dhe jo thjesht të bëjë një aktivitet pas tjetrit. Një nga drejtimet që po zhvillojmë është “HerStory Campaign”, një projekt dokumentues që do të mbledhë histori të grave jo vetëm Shqiptare në diasporë dhe do të trajtojë tema që shpesh janë heshtur brenda komuniteteve. Dua gjithashtu ta zgjerojmë punën tonë në film, storytelling, mentorim dhe zhvillim profesional, veçanërisht për gratë e reja dhe gratë emigrante që kanë histori, talent dhe ide, por nuk kanë pasur gjithmonë mundësinë t’i zhvillojnë.

Misioni i Artistè nuk është të jetë vetëm një fondacion që organizon evente. Grupi jonë me gra të jashtëzakonshme Shqiptare me përkushitim gjigant dhe pasion për ndryshim shohim se të jetë njështëpi kreative për shqiptarët në Kanada vend ku një grua mund të vijë me një histori, ide, film, pikturë apo një projekt dhe të gjejë mbështetje për ta çuar më tej.

5. Shqiptarët në Kanada – dëshmi e suksesit dhe shpirtit të pamposhtur shqiptar. Cili është bashkëpunimi dhe mbështetja nga shoqatat shqiptare?

Unë mendoj se historia e shqiptarëve të Kosovës në Kanada është një nga historitë më të bukura të integrimit dhe rezistencës. Shumë prej njerëzve që erdhën në vitin 1999 erdhën me shumë pak. Shumica nuk dinin gjuhen, shumë sidomos gra simbas numrat nga Kryqi Kuq kan ardh pa edukim nga Kosova dhe për gjeneraten e parë këtu, ajo ja vështirsoj jetën dhe integrimin të cilet shumë nga ata në mosh të mesem janë detyru të kthehen në shkollime, të ndërtojnë shumë herë edhe kariera të reja, nuk kishin para, nuk kishin profesionin e tyre të njohur në Kanada dhe nuk e dinin se çfarë do të ndodhte me ta.

Sot, 27 vite më vonë, kemi shqiptarë në mjekësi, drejtësi, biznes, qeveri, arsim, art dhe shumë fusha të tjera. Vetë 25@25 dokumenton pikërisht këtë transformim. Refugjatet e Kosovës sot njihen si “success story” i refugjateve në Kanada nga qeveria Kanadeze duke u dalluar nga refugjat që vijnë nga vende të tjera.

Por dua të theksoj edhe një gjë: suksesi nuk është vetëm individual. Shoqatat shqiptare kanë luajtur një rol shumë të rëndësishëm. Ato kanë ruajtur gjuhën, kulturën, muzikën, traditat dhe kanë krijuar një rrjet social për njerëzit që kanë ardhur këtu. Familjet shqiptare kanë shëruar njëri-tjetrin nga traumat kur kemi ardh duke kalu kohë së bashku, duke organizu mbledhje të ndryshme të komunitetit, valle etj duke treguar rrëfimet e tyre. Babi im piktoronte për fëmijët në kamp ku ishim këtu në Halifax për të shëruar fëmijët dhe kjo është një nga inspirimet kryesore e Artistè për të përdorur artin për shërim, duke marrë trashëgiminë familjare dhe duke e zhvilluar më tej për ndryshim shoqëror, mundësitë si emigrantë të rinj familja ime nuk ka pas në atë kohë.

Në vitin 1999, komuniteti shqiptar ishte shumë më i vogël. Sot kemi një brez të ri që është njëkohësisht shqiptar dhe kanadez. Dhe kjo është një pasuri. Mendoj se sfida jonë tani është të kalojmë nga një komunitet që vetëm ruan atë që ka trashëguar, në një komunitet që krijon diçka të re.

6. Cila ka qenë mbështetja nga institucionet kanadeze dhe marrëveshjet e bashkëpunimit?

Kanadaja ka një histori shumë të rëndësishme me shqiptarët e Kosovës. Në vitin 1999, Kanadaja mori pjesë në përgjigjen humanitare ndaj krizës së refugjatëve të Kosovës, përfshirë ardhjen e mijëra refugjatëve përmes Operation Parasol. Historitë e 25@25 e dokumentojnë edhe këtë kapitull.

Për “Artistè Foundation”, bashkëpunimi me institucionet kanadeze është shumë i rëndësishëm sepse ne duam që historia shqiptare të mos mbetet vetëm brenda komunitetit shqiptar.

Një moment shumë i rëndësishëm ishte prezantimi i 25@25 në Parlamentin e Kanadasë, ku refugjatët e Kosovës u nderuan për kontributin e tyre me mbështetjen e madhe nga deputeti Kyle Seeback i cili është edge dhëndërr i Kosovës. Kemi pasur gjithashtu bashkëpunime që lidhen me artin dhe refugjatët, dhe kemi mbeshtetje nga muzeu i emigracionit pier 21, UNHCR Canada e të tjerë. Për mua, ky bashkëpunim është shumë domethënës sepse tregon se historitë tona mund të bëhen pjesë e narrativës kanadeze, jo vetëm e narrativës shqiptare.

7. Kush është Arta Rexhepi?

Historia ime është e gjatë, por disa pika. Kam ardhur nga Kosova në Kanada si refugjate në moshën 13, dhe kjo përvojë ka ndikuar shumë në mënyrën se si e shoh botën dhe punën time. Kam ardhur nga një familje artistësh. Babai im është artist dhe arti ka qenë pjesë e jetës sime që në fëmijëri. Mami im në Kosovë po ashtu ishte aktore, por si shumë nana shqiptare u detyrua me ndërpre karrierën për rritjen e fëmijëve, kurse si zakonisht karriera e babit tim vazhdoi, edhe pse ishim një familje pothuajse përparimtare, janë disa trashëgimi shoqërore që na kanë prekur edhe ne, gjana që në atë kohë mami ka thye shumë tabu si aktore, por disa ishin shumë të mëdha për t’i thyer; edhe pse babi im është mendjehapur e nuk do ta ndalonte ai vetë si person kurrë. Pikërisht kjo është pjesë e misionit tonë, një grua mund të jetë edhe nanë edhe aktore, piktore etj. Për këtë arsye, gjithmonë kam pasur një lidhje shumë të fortë me storytelling-un, shkrimin dhe dokumentimin e historive njerëzore.

Në moshën 15 vjeç u zgjodha ta prezantoj Kanadanë edhe Kosovën në Hollywood, ku u botova në disa shkrime, mora pjesë në konferenca të ndryshme për të drejta të njeriut si vajzë e re. Integrimi profesional i imi dhe i familjes sime ishte i jashtëzakonshëm.

Por ajo personale ishte sfiduese. Si shumë vajza të reja emigrante, po ashtu edhe unë dhe familja ime kemi pasë vështirësitë tona, disa na kanë thye, disa na kanë mësuar dhe disa na dhanë shpresë të qëndrojmë të fortë. Vështirësia jonë ma e madhe ishte frika e humbjes së identitetit shqiptar, frika ta pranojmë kulturën kanadeze lehtë dhe si ta gjejmë një mesatare të shëndoshë, diçka që është një nga sfidat ma të mëdha që ka ndikuar jo vetëm familjen tonë, por edhe shumë të tjerë refugjatë që erdhën nga pastrimi etnik në Kanada edhe sot i ndikon kjo frikë. Largimi nga lufta ishte vetëm fillimi i vështirësive tona.

U martova shumë e re, besoj nga kjo frikë. Jeta ime profesionale ngeli mbrapa për një kohë të mjaftueshme, por u detyrova t’i kthehem aty ku Zoti gjithmonë e kishte krijuar në mua, pasionin tim për shkrim dhe çështje humanitare. Pastaj vazhdova karrierën time me mbështetje nga shumë njerëz si babi im, anëtarë të komunitetit shqiptar po edhe kanadez, duke mbështetur vizionin tim, kam ndërtuar në fushën e medias, storytelling-ut dhe advokimit. Kam punuar edhe me media kanadeze, CBC dhe CTV, duke marrë tema të vështira jo vetëm të Kosovës, ku mora pjesë edhe në festival të filmit për dokumentarin North Preston: A Look Past Stigma, i cili u bë viral në atë kohë, duke prezantuar publikut kanadez komunitetin e zinj në dritë pozitive.

Por themelimi i Artistè Foundation ishte një hap tjetër. E kuptova se nuk doja vetëm të tregoja historitë e njerëzve të tjerë. Doja të krijoja hapësirën ku ata vetë mund të tregojnë historinë e tyre. Prandaj Artistè për mua nuk është vetëm një organizat. Është vazhdim i asaj që kemi qenë gjithmonë si popull: njerëz që humbëm shumë, por prapë gjetëm mënyrën për të filluar nga e para.