s p – Page 33 – Dielli

A Dream I Once Imagined…

August 17, 2026 by s p

Mirela Kanini/

My first book signing at Barnes & Noble, and I still can’t quite believe it happened. For years, every time I walked into Barnes & Noble to buy a book, I would look around and secretly picture myself on the other side of that table, signing a book with my name on the cover.

And then, one day, that little dream became real.

I want to express my deepest gratitude to my publisher, and Barnes & Noble for giving me the opportunity to experience a moment I will treasure for the rest of my life.

To every reader who stopped by, picked up one of my books, and decided to give my stories a place in your home, thank you. You may have been a stranger to me that day, but you became part of a very special chapter in my journey as a writer. And to my friends who came to support me, I love and appreciate you more than words can say. You didn’t simply stop by, you showed up for me. And sometimes, that says everything about friendship.

Now comes the part that makes me a little nervous… I hope you actually like my books! They can be dark. They can be controversial. They can take some unexpected turns, and, honestly, they may reveal just a little too much about what goes on inside my imagination. But one thing I can say with certainty: I put my heart, my soul, and a piece of myself into every story I write. Thank you for believing in me, supporting me, reading my stories, and being part of this journey.

With love and gratitude, happy reading!

Tre dramaturgë anglezë – Thomas Whincop, William Havard dhe George Lillo, tri drama për Skenderbeun

August 17, 2026 by s p

Nga Rafael Floqi/

William Havard, George Lillo dhe Thomas Whincop shkruan pothuajse njëkohësisht për heroin shqiptar – ngjashmëritë mes veprave ndezën një polemikë për plagjiaturë që u bë objekt studimi edhe në Gjermaninë e vitit 1900. Në Londrën e shekullit XVIII, figura e Gjergj Kastriotit-Skënderbeut u bë papritur objekt i një dukurie të pazakontë letrare. Brenda një periudhe shumë të shkurtër, tre dramaturgë anglezë – Thomas Whincop, William Havard dhe George Lillo – shkruan drama me heroin shqiptar në qendër. Por ngjashmëritë mes veprave ngritën një pyetje që do të vazhdonte për dekada: kishte ndodhur plagjiaturë, apo tre autorët kishin përdorur të njëjtat burime letrare për Skënderbeun?

Kjo enigmë u bë objekt i një studimi të posaçëm nga studiuesi gjerman Dr. Hans Rautner, i cili në vitin 1900 botoi në Mynih veprën Georg Lillos The Christian Hero und dessen Rival Plays – Eine Studie zur vergleichenden Literaturgeschichte (“The Christian Hero i George Lillo-s dhe dramat rivale – Një studim për historinë e letërsisë krahasuese”). Ekzistenca dhe karakteri bibliografik i studimit të Rautner-it konfirmohen edhe nga katalogë bibliotekarë, të cilët shënojnë se ai trajton pikërisht dramat e Whincop-it dhe Havard-it krahas veprës së Lillo-s.

Tre dramaturgë anglezë, një Skënderbe

Historia nis me Thomas Whincop. Drama e tij Scanderbeg; or, Love and Liberty nuk u vu në skenë gjatë jetës së autorit dhe u botua pas vdekjes, më 1747. Por Rautner vëren një hollësi vendimtare: Whincop kishte vdekur që në gusht të vitit 1730. Kjo do të thotë se drama e tij për Skënderbeun duhej të ishte shkruar, ose të paktën konceptuar, përpara kësaj date.

Më pas erdhi William Havard me tragjedinë Scanderbeg. Ajo u shfaq në Goodman’s Fields më 15 mars 1733, por pati jetë të shkurtër në skenë. Burimet biografike britanike konfirmojnë se drama u luajt vetëm dy herë dhe se Havard u përball me akuzën se kishte marrë subjektin nga dorëshkrimi i Whincop-it.

I treti ishte dramaturgu i njohur George Lillo, i cili e vendosi heroin shqiptar në qendër të tragjedisë The Christian Hero. Vepra u shfaq në Drury Lane në janar 1735. Edhe burimet biografike për Lillo-n e lidhin drejtpërdrejt këtë dramë me historinë e Skënderbeut dhe evidentojnë afërsinë e saj kronologjike me veprat e Havard-it dhe Whincop-it.

Pra, brenda pak vitesh, tre dramaturgë britanikë kishin zgjedhur pothuajse të njëjtën figurë historike, në një kohë kur Skënderbeu nuk ishte aspak një subjekt i zakonshëm i dramaturgjisë angleze. Akuza: A e vodhën dramën e Whincop-it? Pikërisht këtu filloi skandali letrar. Sipas burimeve që shqyrton Rautner, qarkullonte pretendimi se drama e Whincop-it kishte ekzistuar në dorëshkrim përpara veprave të dy rivalëve. Havard dhe Lillo u akuzuan se kishin pasur mundësi ta shihnin atë dhe se më pas kishin përdorur idetë e saj në dramat e tyre.

Akuza kundër Havard-it ishte aq serioze sa mendohej se kishte ndikuar edhe në pritjen e dobët të Scanderbeg nga publiku. Havard e mohoi kategorikisht se kishte parë dramën rivale, ndërsa menaxheri i teatrit, Giffard, sipas burimeve të cituara nga Rautner, mbështeti versionin e tij. Por polemika më e rëndë lidhej me George Lillo-n. Pas vdekjes së tij u ngrit pretendimi se autori i The Christian Hero kishte marrë idenë pikërisht nga dorëshkrimi i Whincop-it. Burimet historike konfirmojnë se si Lillo, ashtu edhe Havard, u akuzuan se kishin “vjedhur” idenë e dramave të tyre nga Scanderbeg i Whincop-it.

Mbrojtësit e Lillo-s e hodhën poshtë akuzën, duke theksuar se ajo ishte bërë vite pas vdekjes së dramaturgut dhe mbështetej kryesisht në pretendimet e botuesit të veprës së Whincop-it. Për ta, ishte e padrejtë të njollosej reputacioni i një autori që njihej për integritetin e tij dhe që kishte zënë një vend të rëndësishëm në historinë e teatrit anglez.

Rautner: ngjashmëria nuk do të thotë domosdoshmërisht plagjiaturë. Hans Rautner nuk kënaqet me argumentin moral se Lillo ishte një njeri me reputacion të mirë. Ai shtron një pyetje shumë më të rëndësishme për historinë e letërsisë: Po sikur ngjashmëritë të mos vinin nga vjedhja e një autori prej tjetrit, por nga burime të përbashkëta? Pikërisht këtu studimi merr një drejtim interesant. Rautner e zhvendos vëmendjen nga Londra drejt Francës, ku historia e Skënderbeut kishte krijuar prej kohësh një traditë të pasur letrare. Ai përmend autorë si Baudoin, Chevreau, Madame de Ville-Dieu, Mlle de Laroche-Guilhem dhe Chevilly, të cilët kishin trajtuar jetën dhe bëmat e Kastriotit.

Veçanërisht i rëndësishëm ishte romani historiko-galant francez.

Një nga veprat që pati jehonë të veçantë ishte Le Grand Scanderberg e Mlle de Laroche-Guilhem. Vepra kaloi shpejt Kanalin e La Manshit dhe u përkthye në anglisht si The Great Scanderbeg, a Novel, Done out of French. Sipas Rautner-it, ribotimet angleze të viteve 1721 dhe 1729 dëshmojnë se historia romantike e Skënderbeut qarkullonte gjerësisht në Angli pikërisht në prag të shfaqjes së tri dramave. Kjo krijon një shpjegim tjetër të mundshëm për ngjashmëritë.

Havard, Lillo dhe Whincop nuk kishin domosdoshmërisht nevojë të kopjonin njëri-tjetrin. Ata mund të kishin pirë ujë nga i njëjti burim letrar evropian.

Skënderbeu, një hero evropian në Londrën e shekullit XVIII

Rëndësia e studimit të Rautner-it shkon kështu përtej debatit se cili dramaturg kopjoi tjetrin. Ai dëshmon se, më shumë se 250 vjet pas vdekjes së Gjergj Kastriotit, figura e tij vazhdonte të ishte pjesë e imagjinatës kulturore evropiane. Në Francë ai ishte shndërruar në personazh të romaneve historike dhe galante. Në Angli u ngjit në skenën e teatrit si hero tragjik, luftëtar, mbrojtës i lirisë dhe figurë e rezistencës ndaj Perandorisë Osmane.

Edhe studimet moderne vazhdojnë ta veçojnë këtë grup të pazakontë dramash: Scanderbeg i Havard-it, The Christian Hero i Lillo-s dhe Scanderbeg; or, Love and Liberty i Whincop-it u krijuan në një afërsi të jashtëzakonshme kohore, duke ngritur pikërisht pyetjen se përse dramaturgjia britanike e viteve 1730 u interesua kaq shumë për heroin shqiptar.

Plagjiaturë apo një burim i përbashkët?

Kjo është pyetja që Hans Rautner kërkoi të zgjidhte në Mynih në vitin 1900. Akuza historike për plagjiaturë ekzistonte dhe nuk mund të shpërfillej. Havard dhe Lillo u akuzuan realisht se kishin përfituar nga drama e pabotuar e Whincop-it. Por ekzistenca e një tradite të gjerë franceze për Skënderbeun dhe qarkullimi i përkthimeve të saj në Angli krijojnë një shpjegim shumë më kompleks sesa një “vjedhje” e thjeshtë letrare.

Dhe pikërisht këtu qëndron paradoksi më interesant i kësaj historie: ndërsa tre dramaturgët anglezë rivalizonin dhe akuzoheshin për origjinalitetin e veprave të tyre, figura që i bashkonte ishte shqiptari Gjergj Kastrioti-Skënderbeu. Një hero i shekullit XV kishte arritur, afro tre shekuj më vonë, jo vetëm të pushtonte skenën londineze, por edhe të shkaktonte një nga polemikat më interesante letrare rreth veprave angleze kushtuar emrit të tij.

Një dritare mbi Shqipërinë e trazuar: Kujtimet e Eqrem bej Vlorës (1885–1912)

August 17, 2026 by s p

Prof.dr. Pal NIKOLLI/

Imazhi bashkëngjitur i përket faqes së titullit dhe skedës bibliografike të vëllimit të parë të veprës “Lebenserinnerungen” (Kujtime), me autor aristokratin, diplomatin dhe politikanin e njohur shqiptar Eqrem bej Vlora. Libri është redaktuar nga historiani Mathias Bernath në kuadër të botimeve akademike të Institutit të Evropës Juglindore në Mynih (Südost-Institut München) dhe është publikuar nga shtëpia botuese R. Oldenbourg Verlag në vitin 1968.

I. Aksesueshmëria e librit.

Aksesueshmëria e këtij libri varet nga mënyra e kërkimit dhe formati që përdoret:

– Në formë digjitale dhe akademike: Versioni origjinal në gjuhën gjermane mund të konsultohet ose shkarkohet falas nëpërmjet platformave digjitale të bibliotekave shtetërore gjermane (si Bayerische Staatsbibliothek ose Münchener Digitalisierungszentrum). Shumë nga këto botime historike janë pjesë e arkivave të hapura për studim dhe kërkim shkencor.

– Në versionin e shtypur (fizik): Nëse kërkoni një kopje fizike të botimit origjinal të vitit 1968 apo përkthimin e tij në gjuhën shqipe (Kujtime 1885–1925), ato nuk janë falas për zotërim privat; mund të blihen në librari ose tregun e librit antikuar. Megjithatë, leximi i tyre është plotësisht pa pagesë nëse i frekuentoni përmes rrjetit të bibliotekave publike dhe universitare në Shqipëri, Kosovë apo Gjermani.

II. Çfarë shkruhet për Shqipërinë dhe shqiptarët?

Ky vëllim i parë analizon një nga periudhat më përcaktuese të historisë moderne shqiptare, vitet mes 1885-ës dhe 1912-ës, duke përfunduar me pikën kulmore të Shpalljes së Pavarësisë së Shqipërisë. Eqrem bej Vlora nuk vjen thjesht si një vëzhgues i jashtëm, por si një dëshmitar okular dhe pjesëmarrës i drejtpërdrejtë në ngjarjet elite politike e shoqërore të kohës.

Përmbajtja e librit e zbërthen Shqipërinë dhe shqiptarët në disa dimensione kryesore:

– Anatomia e aristokracisë dhe pushtetit: Autori ofron një pamje mikroskopike të klasës sunduese shqiptare (bejlerëve dhe pashallarëve), të cilës i përkiste edhe vetë familja e tij me ndikim të madh në Perandorinë Osmane. Ai përshkruan me detaje marrëdhëniet komplekse të kësaj elite me Stambollin, intrigate politike, mënyrën e administrimit të pronave dhe rivalitetet krahinore.

– Zhvillimi i ndërgjegjes kombëtare: Libri dokumenton kapërcimin e vështirë të shqiptarëve nga vetëdija lokale apo religjioze drejt asaj kombëtare. Eqrem bej Vlora përshkruan përpjekjet e para për arsimin në gjuhën shqipe, çështjen e alfabetit, përhapjen e librave shqip dhe rolin e klubeve patriotike brenda dhe jashtë vendit.

– Prapaskenat e Pavarësisë së vitit 1912: Një nga pjesët më me vlerë mbetet rrëfimi i detajuar për ngjarjet e vitit 1912. Autori përshkruan takimet diplomatike, udhëtimet diplomatike të Ismail Qemalit (dajës së tij), ndikimin e Luftërave Ballkanike dhe situatën kaotike por historike që çoi në ngritjen e flamurit në Vlorë.

– Gjeopolitika dhe Fuqitë e Mëdha: Në libër pasqyrohet qartë loja diplomatike e diplomacisë evropiane në rajon. Vëmendje e veçantë i kushtohet ndikimit të Austro – Hungarisë dhe Italisë në çështjen shqiptare, si dhe mënyrës se si fuqitë e kohës e shihnin të ardhmen e Shqipërisë në prag të shpërbërjes osmane.

– Portreti etnografik e shoqëror i shqiptarëve: Përtej politikës, autobiografia përmban vëzhgime mjaft akute mbi psikologjinë, mentalitetin, zakonat, mikpritjen, Kanunin dhe jetën e përditshme të shqiptarëve të veriut e jugut. Autori shpesh mban një qëndrim kritik dhe realist ndaj mangësive shoqërore e politike të kohës, duke shmangur romanticizmin e tepruar.

Në tërësi, ky botim përbën një nga burimet parësore më të pasura dhe më elegante të shkruara mbi Shqipërinë e fillimit të shekullit XX.

Peng i drejtësisë së munguar…

August 17, 2026 by s p

Nga Mimoza Dajçi/

Në kontaktet e vazhdueshme me ish të persekutuarit politikë si në Shqipëri edhe në SHBA, shqetësim i rëndësishëm është edhe mos falja e krimeve të komunizmit, mungesa e një akti të tillë zyrtar shtetëror krijon mjegull duke i lenë viktimat dhe familjarët e tyre pa njohje institucionale të vuajtjeve të tyre. Prandaj me të drejtë ish të persekutuarit politikë shqiptarë kërkojnë:

– Të kërkohet falje për krimet e komunizmit,

– Të gjenden eshtrat e të zhdukurve pa varr (një prej tyre edhe xhaxhai im).

– Shteti të blejë letrat me vlerë që kanë mbetur pa shitur të ish të persekutuarve politikë.

– Të dokumentatizohen tekstet me përmbajtje ideologjie komuniste.

Krahasuar me vende të Evropës Qendrore dhe Lindore, në Shqipëri akoma ndihet një zbrazëti si në fushën akademike, ashtu edhe në atë edukative, pasi mosdokumentimi i plotë i teksteve me ideologji komuniste, sjell pasoja tek brezat e rinj, të cilët shpesh nuk kanë qasje për të kuptuar se si ideologjia shtetërore depërtonte në letersi, historiografi, gazetari dhe arsimin bazë. Dokumentimi i teksteve komuniste nuk do të thotë rikthim apo rehabilitim i asaj ideologjie, por përkundrazi, çmontim i saj përmes dijes.

Por edhe përfundimi i procesit të dëmshpërblimeve për ish të burgosurit politikë dhe trashëgimtarëve në Shqipëri, mbetet një nga borxhet më të mëdha të papaguara administrative dhe morale të shtetit shqiptar ndaj shtresës që vuajti më së shumti gjatë regjimit komunist.

Qeveria Rama, pavarësisht premtimeve elektorale, ka zgjedhur ta trajtojnë dëmshpërblimin si një zë dytësor apo buxhetor pasiv, dhe jo si një detyrim moral e kushtetues me prioritet absolut. Mungesa e vullnetit të plotë politik ka bërë që ky proces të ecë me hapa të ngadaltë, si direkt për ish të burgosurit politikë që janë ende gjallë, ashtu dhe për trashëgimtarët.

Dhe pse është një nga çështjet më të ndjeshme të tranzicionit, ky proces akoma po përballet me vonesa të shumta burokratike dhe financiare. Ku sipas ligjit përparësia parësore i jepet ish-të dënuarve që jetojnë ose bashkëshortëve të tyre. Trashëgimtarët futen te kategoria joparësore, çka do të thotë se për fondet buxhetore prioritet kanë direkt ish të dënuarit politikë, ndërsa për trashëgimtarët pagesat ndahen në mënyrë më të ngadaltë.

Nga premtimet boshe të Kryeministrit Rama, sigurisht ish të persekutuarit politikë ndihen skeptik, sepse e dinë që deklaratat e tij gjatë takimeve me diasporën për shlyerjen e kompesimeve ligjore janë burokratike. Deklarata këto që i paraqet si arritje të afërta, por në praktikën financiare, në fakt janë zvarritje, pasi nuk po shikojmë gjë akoma.

Dihet që diktatura komuniste në Shqipëri nuk ka kursyer as gratë, si shqiptare edhe ato të huaja, kemi pasur edhe gra të pushkatuara dhe të burgosura politike. Por edhe shumë shqiptarë nga Kosova dhe trevat e tjera shqiptare, duke ardhur me mirëbesim në tokën mëmë, për bindjet e tyre politike kanë përjetuar persekutime të rënda, burgime dhe internime nga diktatura e Enver Hoxhës dhe akoma nuk po marrin dëmshpërblimin e vuajtjeve të tyre të padrejta.

Faktet kanë treguar se dëmshpërblimet për ish të dënuarit politikë nuk janë trajtuar me shpejtësinë apo përparësinë që pritej nga të përndjekurit. Kjo zvarritje lidhet me disa faktorë që e kanë karakterizuar këtë çështje në Shqipëri, ku një prej tyre është mungesa e vullnetit të plotë politik. Fillimisht, ky proces u trajtua kryesisht përmes bonove të privatizimit apo letrave me vlerë, të cilat në praktikë patën pak ose aspak vlerë reale financiare për familjet.

Në vend që çështja të zgjidhej përmes mekanizmave më radikalë financimi apo huadhënieje shtetërore për ta mbyllur si kapitull historik, shteti ka preferuar ta zgjidhë këtë faturë me një proces artificialisht të zgjatur. Kjo tregon se qeveria duke pasur rrënjë ose lidhje me strukturat e regjimit komunist, ose thjesht nuk e ka pasur përvojën personale të persekutimit direkt, nuk e ka ndjeshmërinë njerëzore dhe empatinë për vuajtjet e diktaturës dhe pasojat e saj në popull.

Eseja e parë e Peter Priftit te Dielli – Shtegtim filozofik në 16 vjetorin e përjetësisë

August 17, 2026 by s p

Rafaela Prifti/

Përpara se të ulej në karrigen e editorit të gazetës “Dielli” në 1958, djaloshi Peter R. Prifti (1924-2010) ishte pjesëmarrës në konkursin e parë për të rinjtë shqiptarë, një nismë e organizuar nga Kuvendi i Vatrës i vitit 1950. Ai ishte i vetmi që e dërgoi esenë në gazetë, siç shkruan redaktori në shënimin shoqërues të punimit. Krahas me botimin, ai u vlerësua me çmimin e parë në konkurrimin e shpallur nga Vatra, në numrin e Diellit të datës 18 korrik 1951. Më pas në faqet e gazetës u botuan të tjera punime e shkrime të tij. Në përmbyllje të atij dhjetëvjeçari, Peteri bashkë-drejtonte Diellin me Qerim Panaritin, redaktorin me përvojë të gjatë dhe kampionin e jetëgjatësisë në këtë pozicion.

Nga një mundësi e vogël në dukje, siç ishte konkursi për të rinj, ai arriti të bëhej pjesë e redaksisë së gazetës, duke vërtetuar se në jetë asgjë nuk është për tu nënvlerësuar. Me tone humori, Peter Prifti e kujtonte episodin e esesë së parë duke e krahasuar veten me atë që fiton garën ku ka vetëm një garues. Por, njëherazi ai theksonte idenë se në një thirrje apo detaj në dukje të vogël mund të fshihet kthesa e madhe e një jete të tërë.

Në 1951, 27 vjeçari Peter Prifti, ndiqte studimet pasuniversitare në Universitetin e Pensilvanisë, një nga tetë Universitetet e Ivy League të Amerikës. Ai kishte rreth dhjetë vjet që kish ardhur nga Rehova e Kolonjës në Filadelfia, ku kishin emigruar më herët babai, Rafaeli, (Ralph) dhe vëllai i tij i madh, Apostoli. Pavarësisht rinisë së autorit dhe jetës së tij të re në Amerikë, punimi dallohet për aftësinë analitike dhe një vështrim largpamës në shkencat shoqërore. Aty Peteri parashtron me radhë argumentet për karakterin e emigrantit shqiptar në Amerikë në mesin e shekullit XX në rrafshin ekonomik. Pas tre çerek shekulli, eseja ka aq shumë pika takimi me të tashmen sa mund të ishte shkruar edhe sot. Por këtë mund ta gjykojë vetë lexuesi.

Eseja e Peter Priftit e titulluar “Disa Ndikime Ekonomike në Karakterin e Emigrantit Shqiptar në Amerikë” është hartuar në gjuhën angleze dhe përmban rreth 1,100 fjalë. Ajo paraprihet nga një shënim i shkurtër i redaktorit të Diellit, po ashtu në anglisht, ku vlerësohet punimi dhe jepen disa të dhëna biografike për Peterin. Redaktori shpreh zhgënjimin e tij me rezultat e pjesëmarrjes në konkursin e të rinjve, nismë e re e Vatrës atëkohë, por e vlerëson “esenë vijuese nga i riu Peter R. Prifti nga Filadelfia,” “si një punim që karakterizohet nga thjeshtësia dhe origjinaliteti, tërësisht i zhveshur nga gjuha e ngurtë e librave dhe pedantizmi, e për rrjedhojë një punim me meritë të madhe.”

Eseja e parë tek “Dielli” i kushtohet sot plot mirënjohje kujtimit të albanologut, mendimtarit dhe ish-editorit të gazetës, Peter Prifti, në 16 vjetorin e ndarjes së tij nga jeta.

<a href=”https://docs.google.com/…/1FmMrttuyN5ohGcWTSzlR…/edit…“>Eseja e Pare Peter Prifti 1951 Dielli Boston</a>