s p – Page 43 – Dielli

POETIKA E MUNGESËS DHE KUJTESËS APO ËNDRRA SI METAFORË E IDENTITETIT LIRIK

December 23, 2025 by s p

Analizë tematike dhe teorike e përmbledhjes poetike “Ëndërr në zarf” të Ismail Sylës.

Prof. Besim Muhadri

Poezia e Ismail Sylës është një nga zërat më të veçantë të letërsisë shqipe bashkëkohore, një poezi që vjen e ndërthurur me përvojën e poetit, publicistit dhe studiuesit, duke krijuar një univers të veçantë ku fjalët janë njëkohësisht dokument, dëshmi dhe art.

Përmbledhja Ëndërr në zarf është një kulmim i kësaj poetike, një hapësirë ku poeti i përkushtuar ndaj gjuhës dhe kujtesës shfaqet me një maturi të admirueshme estetike dhe me një ndjeshmëri të thellë shpirtërore.

Konteksti krijues: poeti mes etikës dhe estetikës

Ismail Syla vjen në letërsi me përvojën e një autori poliedrik: poet, publicist dhe studiues i letërsisë. Aautor i shumë librave poetikë, studimorë, monografikë e publicistikë. Kjo përvojë shumëdimensionale reflektohet fuqishëm në përmbledhjen Ëndërr në zarf, ku poeti jo vetëm përdor fjalën si mjet artistik, por edhe si instrument reflektimi, dokumentimi dhe filozofie jetësore. Në këtë libër poezia nuk është thjesht vetëm krijim estetik, por shpesh edhe analizë e brendshme, dialog me botën, përballje me vetveten dhe me realitetin, apo edhe shenjë e një përvoje jetësore që kërkon të rishkruhet në dritë simbolike. Tekstet bartin pjekuri intelektuale, qartësi të mendimit poetik dhe një qëndrim etik ndaj botës – tipare të rralla në poezinë bashkëkohore shqiptare.

Fragmente të një bote të brendshme

Ëndërr në zarf është i ndërtuar mbi një strukturë të përmbajtur, ku secila poezi funksionon si copëz e një mozaiku të madh: mozaiku i shpirtit. Poezitë janë të shkurtra, të thjeshta në sipërfaqe, por të ngarkuara me peshë të brendshme. Minimalizmi i gjuhës nuk fsheh, por zbulon thelbin. Në këtë strukturë, secili varg funksionon si një “zarf” që përmban një “ëndërr”, një copë realiteti të shndërruar përmes simbolit dhe introspeksionit.

Mungesa e tepricave stilistike është zgjedhje estetike dhe filozofike: poeti i ikën fjalës së zbukuruar, duke i hapur vend fjalës së saktë, të qenësishme.

Temat kryesore të poezive të këtij libri janë Kujtesa dhe përjetimi, Mungesa si prani, Dashuria e heshtur etj. Kujtesa është boshti tematik i librit. Jo kujtesa si histori, por kujtesa si përvojë intime, e cila rikthehet nëpër poezi si dritë e zbehur mbi fotografi të vjetra. Kujtimet nuk shfaqen në formë rrëfimesh të drejtpërdrejta, por si kujtime të thyera, hije kujtimesh, copëza zëri dhe figura që dalin e zhduken brenda vargut. Poeti nuk kujton për nostalgji, por për të rindërtuar një identitet të brendshëm që koha ka përpjekur ta shpërbëjë.

Poezi e heshtjes

Një prej veçorive më të arrira të kësaj përmbledhjeje është “poetika e mungesës”. Personazhet që mungojnë janë sa më të pranishëm: dashuria e larguar, vendlindja e humbur, njerëzit që nuk kthehen më. Kjo mungesë është prani e fortë. Poeti i jep zë asaj që nuk dëgjohet, e bën të prekshme atë që nuk duket: zarfet pa adresë, hapat pa zë, dritaret e mbyllura, letrat e grisura etj. Poezitë funksionojnë si monologë të brendshëm, ku mungesa shndërrohet në metaforë të identitetit modern.

Në këtë libër dashuria nuk shpërthen. Ajo është e përmbajtur, elegante, e heshtur, me peshë të brendshme dhe me dhimbje të thinjur. Poeti e trajton dashurinë si një kujtim, një brengë, një përgjysmim të vetvetes dhe një korridor të errët që çon në dritë.

Në poezinë e Sylës, të prezantuara në këtë libër, dashuria është e paarritshme, e ndërprerë, e paplotësuar. Pikërisht kjo e paplotësuar i jep vlerë estetike poezisë. Poeti ballafaqohet me vetveten, me kohën dhe me absorbimin e realitetit. Melankolia e tij është melankoli krijuese, jo dërrmuese. Ai përpiqet të gjejë kuptim në atë që ka humbur, në atë që ka mbetur dhe në atë që mund të vijë.

Ky libër është dëshmi e njërës prej dilemave më të thella të njeriut modern: Si të jetosh me plagët që nuk shihen? Ismail Syla ka një aftësi të rrallë: ta bëjë heshtjen të flasë. Vargjet e tij janë të thjeshta, por të mbushura me nëntekste. Përdorimi i figurave është i matur, i kontrolluar, i brishtë. Ky stil i përmbajtur krijon një poezi të qetë në sipërfaqe, të trazuar në thelb, të heshtur në zë dhe të fortë në dritë. Shmangia e zhurmës së panevojshme e bën këtë poezi të afërt me poezi moderne europiane, ku dominon minimalizmi liriko-refleksiv.

Dimensioni teorik: interdisiplinariteti i vargut

Poezia e Ismail Sylës komunikon me parimin e Barthes-it mbi tekstin e hapur, ku kuptimi nuk mbyllet brenda një interpretimi të vetëm, por është një proces i vazhdueshëm i prodhimit semantik. Në Ëndërr në zarf, autori nuk e udhëzon lexuesin drejt një përfundimi të prerë; përkundrazi, i lë vargjet të jenë një hapësirë e lirë interpretuese. Sipas Barthes-it, teksti i hapur është “i shkruar për t’u lexuar pafund”, gjë që vlen për strukturën lirike të Sylës, e cila refuzon mbylljen semantike.

Shumë nga metaforat e Sylës – sidomos ato të ëndrrës, dritës, zarfeve, hijeve dhe ujit – komunikojnë shpirtërisht me teorinë imagjinatës poetike të Bachelard-it të. R. Bachelard thekson se objekti poetik është një “çelës i shpirtit të poetit” dhe nuk shërben vetëm për përshkrim, por si strukturë emocionale e përvojës. Te Syla, zarfi nuk është objekt i pajetë, por hapësirë e përjetimit të humbur; ëndrra nuk është gjendje e errët, por ndërfaqe mes jetës dhe kujtesës.

Poezia e Sylës e përfshin kujtesën jo si depo të së shkuarës, por si proces interpretimi. Kjo lidhet drejtpërdrejt me hermeneutikën e Paul Ricoeur-it, i cili e sheh kujtesën si akt etik dhe narrativ. Vargjet e Sylës ripërpunojnë dhimbjen, e rikodojnë përmes simbolit dhe e paraqesin si pjesë të identitetit të subjektit lirik. Në këtë kuptim, poezia dallohet si një formë narrative e ndërgjegjes, që ruan përvojën dhe e ngre në simbol.

Ismail Syla përdor një gjuhë të reduktuar, precize dhe estetike, duke përmbushur parimin e Roman Jakobsonit për funksionin poetik të gjuhës: dominimin e formës mbi referentin.

Teksti nuk thotë, por shfaq; nuk përshkruan, por përfton ndjesinë. Përdorimi i metaforave të ndërthurura, ritmi i ngadaltë dhe pauzat semantike përforcojnë këtë funksion.

Në qasjen psiko-poetike të Sylës gjejmë elemente të intertekstualitetit, sipas konceptit të Julia Kristevës. Poezia e tij qëndron në kufijtë e unit lirik të copëzuar dhe të botës së jashtme, duke krijuar atë që Kristeva e quan “subjekt në proces”. Autori nuk përpiqet ta paraqesë veten si identitet të plotë, por si qenie në lëvizje, në rikrijim të vazhdueshëm. Shumë poezi të Sylës flasin më shumë përmes heshtjes sesa përmes fjalës. Kjo lidhet me nocionin e Maurice Blanchot

Përfundime

Ismail Syla, si poet dhe studiues, i ka dhënë letërsisë sonë poezi të një niveli të lartë emocional e intelektual; studime të rëndësishme mbi letërsinë shqipe; monografi që trajtojnë figura, tema dhe dukuri letrare dhe publicistikë me vlerë kulturore-spirituale. Libri i tij Ëndërr në zarf është një libër që e lë gjurmën e vet jo me krismë, por me frymë. Poezia e këtij libri është poezi që nuk synon të impresionojë, por të depërtojë.

Ëndërr në zarf është, në thelb, një meditacion i gjatë për njeriun, për mungesën, për kujtesën dhe për përpjekjen për të jetuar me dashuri, pavarësisht humbjeve. Poezia e këtij libri është poezi që nuk synon të impresionojë, por të depërtojë. Poezi që kërkon lexuesin e durueshëm, të thellë, një lexues që di të dëgjojë tingullin e heshtjes.

Libri poetik Ëndërr në zarf, i Ismail Sylës, si një meditacion i gjatë për njeriun, për mungesën, për kujtesën dhe për përpjekjen për të jetuar me dashuri, pavarësisht humbjeve, mund të vendoset brenda traditës së poezisë refleksive shqipe, ndërsa autori i saj pranë emrave që kultivojnë elegancën e mendimit dhe thjeshtësinë e fjalës. Duke qenë i brumosur me këto kualitete artistike, Ëndërr në zarf rikonfirmon se Ismail Syla mbetet një nga poetët më të qëndrueshëm të brezit të tij, një autor që e trajton poezinë si art dhe si përgjegjësi, si ndjesi dhe si dëshmi.

Umberto Eco për librin si nevojë, jo si konsum, për bibliotekën si kabinet i mjekësisë së shpirtit

December 23, 2025 by s p

Albert Vataj/

Në reflektimin e Umberto Eco-s për librin dhe aktin e zotërimit të tij, nuk kemi të bëjmë thjesht me një justifikim elegant të bibliomanisë, por me një filozofi të thellë të dijes, kohës dhe marrëdhënies së njeriut me mendimin e akumuluar. Eco e çliron librin nga tirania e përdorimit të menjëhershëm dhe nga morali utilitar që kërkon domosdoshmërisht përmbushje të menjëhershme: ta lexosh librin sapo e blen, ta shterosh dhe më pas ta zëvendësosh. Kjo logjikë, sipas tij, nuk është vetëm e varfër intelektualisht, por thelbësisht konsumiste, sepse e redukton librin në një objekt që vlen vetëm për aq kohë sa “përdoret”.

Krahasimi që ai bën me takëmet, gotat, kaçavidat apo kokat e shpimit është thellësisht domethënës. Askush nuk ndihet fajtor që ka më shumë mjete sesa përdor çdo ditë; përkundrazi, prania e tyre garanton gatishmëri, siguri dhe liri veprimi. Po kështu, biblioteka personale nuk është një listë detyrimesh leximi, por një rezervuar potencialesh mendore, një territor ku mendimi mund të gjejë strehë, ushqim dhe shërim në momentin e duhur.

Metafora e librave si “ilaçe” është ndër më të fuqishmet që Eco ka artikuluar ndonjëherë. Ajo e zhvendos librin nga sfera e argëtimit apo e detyrës kulturore, në atë të kujdesit për shpirtin dhe mendjen. Ashtu si në një kabinet mjekësie, ku ilaçet nuk merren të gjitha njëherësh e as rastësisht, por sipas nevojës, simptomës dhe çastit, edhe librat presin momentin e tyre. Disa janë për plagët e vjetra, disa për ethet e së tashmes, disa për parandalim, disa për shok apo për zgjerim horizontesh. Vlera e tyre nuk qëndron në faktin nëse janë lexuar apo jo, por në gatishmërinë e tyre për t’u bërë të domosdoshëm në një çast të caktuar të jetës.

Në këtë këndvështrim, librat e palexuar nuk janë dështim, por premtim. Ata janë dëshmi e përulësisë intelektuale, e pranimit se dija është gjithmonë më e madhe se koha jonë, se jeta jonë nuk do të mjaftojë kurrë për t’i përvetësuar të gjitha, dhe se kjo nuk është tragjedi, por pasuri. Biblioteka e pasur, e mbushur me libra të lexuar dhe të palexuar, bëhet kështu një hartë e vetëdijes sonë për kufijtë, një dialog i hapur me atë që nuk dimë ende.

Në kontrast të fortë me këtë qëndrim, Eco vendos figurën e lexuesit-konsumator: Ai që blen një libër, e lexon, dhe e heq qafe, si të ishte një send i përdorur, pa kujtesë, pa vazhdimësi, pa rrënjë. Ky akt nuk është neutral; ai shpreh një raport të cunguar me kulturën, ku libri nuk është më depo e mendimit, por një produkt me afat përdorimi. Në këtë logjikë, nuk ka bibliotekë, ka vetëm qarkullim mallrash.

Ndërsa për ata që i duan librat, siç e thotë Eco, libri është gjithçka tjetër veçse një mall. Ai është shenjë përkatësie, instrument lirie, dëshmi e një marrëdhënieje afatgjatë me dijen dhe me veten. Librat nuk na posedojnë sepse i kemi lexuar; ata na rrethojnë, na sfidojnë dhe na presin. Dhe pikërisht në këtë pritje qëndron dinjiteti i tyre më i madh: të jenë aty, të shumtë, të heshtur, gati të flasin kur ne të jemi gati t’i dëgjojmë.

QERIM VRIONI DHE FOTOGRAFËT QË SHKRUAN HISTORINË

December 22, 2025 by s p

SHPENDI TOPOLLAJ/

(Rreth librit “Shkrepje të rralla fotografike”)

Plot 58 vjet më parë, djegia e një filmi celuloid, më dha mundësinë që për t`u justifikuar, t`i shkruaj një vajze, e cila sapo kishte nisur gjimnazin dhe që priste fotografitë që kisha bërë me disa të afërm, ku ishte dhe ajo, një letër prej katër faqesh, çka u bë edhe shkaku që prej kohësh që s`mbahen mend, Tatjana të jetë gruaja ime. Çfarë nuk do të jepja, sikur në albumet e shumta që kam, të ishin dhe ato fotografi fatkeqe. Kjo më ngjau edhe një herë tjetër, kur tek unë erdhën një natë Ismail Kadareja me Helenën dhe njërën vajzë. Unë, mesa duket isha një fotograf i pazoti, prandaj gjithmonë më vjen ndërmend thënia e shkrimtares Suzan Sontag se “…fotografët janë promovuesit aktivë të nostalgjisë”, kështu që jo vetëm nxorra mësimet e duhura, por edhe mësova të kem respektin më të madh për fotografët dhe artin e tyre. U bëra manjak i fotografive, aq sa nuk besoj se ka në Durrës një të dytë klient te “Foto Venecia” që t`i bëjë si unë paratë fotografi, sikurse më thonë miqtë me shaka. Kuptohet që dashje pa dashje u bëra ndjekës i këshillës së gazetarit fiorentinas Tiziano Terzanit: “Bëj vetëm foto, lër vetëm gjurmët e tua”. Kam nderimin dhe vlerësimin më të madh për fotografët dhe nuk lë ekspozitë apo album të tyre pa parë.

Prandaj, sa herë miku im i dashur, teoricieni ynë i historisë së fotografisë, intelektuali i klasit të parë Qerim Vrioni, që ashtu siç e thotë nga arabishtja edhe emri i tij, është sa zemërgjerë aq dhe fisnik, më sjell librat e tij për këtë art magjik, i cili sipas producentit Andy Warhol, “…nuk ndryshon kurrë, edhe kur njerëzit që janë në të ndryshojnë”, ndihem i lumtur. Dje, teksa isha në Tiranë, ku më kishte ftuar “Nderi i Kombit” Bujar Kapexhiu për të marrë pjesë në promovimin e dy librave të tij, u takova me Qerimin i cili më dhuroi librin e botuar tash së fundi, me titull “Shkrepje të rralla fotografike”. Sapo mbërrita në shtëpi, nisa ta lexoj dhe ashtu vazhdova derisa e mbarova, dhe pa e zgjatur fillova të shkruaj diçka rreth emocioneve dhe përshtypjeve që më la. Me thjeshtësinë e tij karakteristike, Qerimi ka vendosur si nëntitull fjalët “Sprova dhe artikuj për fotografinë”, por kushdo që e lexon këtë libër, lehtësisht vëren se ai me kulturën e tij dhe pasionin që ka për ata që e konfiguruan këtë art, që përmes çastit mund të arrijë përjetësinë (Bresson), e paraqet veten si një autor jo vetëm me kulturë të madhe, me njohuri historike, me aftësi analitike, por edhe si një psikolog i vërtetë që arrin të futet në brendësi të gjendjeve shpirtërore si të personazheve, qofshin ata dhe anonimë, ashtu edhe të atyre burrave e grave që i realizuan ato foto. Ky libër nga ana e tij është edhe një shembull se si duhen mbledhur si gurë mozaiku artikujt e shkrimet e botuara aty – këtu, në një libër të vetëm.

Autori Qerim Vrioni, duke folur për fillesat e fotografisë në Shqipëri shkruan me të drejtë se “Fotografët me intuitë, e kuptuan se arti i tyre komunikonte më lehtë me publikun sesa piktura dhe skulptura. Për këtë qëllim, fotografët shfrytëzuan fotografinë, këtë demokrate të madhe e të heshtur, për të ngritur lart frymën atdhetare”. Demokrate e madhe dhe e heshtur – a ka definicion më domethënës se ky i Qerimit, i cili ka zgjedhur ta nisë librin e tij me kartolinën e krijuar nga vepra e Theohar Gjinit kushtuar heroit tonë Gjergj Kastriotit, të cilin e kanë quajtur piktor mëmëdhetar dhe për të cilin Faik Konica dhe Fan Noli nga ana e tyre e kanë quajtur respektivisht “shqiptar të kulluar, atdhetar të vërtetë” dhe “Piktor të Parë të Shqipërisë”. Janë shumë domethënëse edhe diçiturat që korçari Vani Burda e shkodrani Kel Marubi i shoqërojnë fotot e tyre për t`i shpërndarë në popull, ku ky i fundit i dhuron nëpërmjet Kryqit të Kuq 500 nga kartpostalet e tija shqiptarëve të Amerikës. Të gjithë ata që kanë folur për rëndësinë që ka fotografia, kanë qenë në një mendje se duhet të jetë në radhë të parë zemra e jo syri që e përcaktojnë atë më objektivisht. Dhe po t`i shohësh me kujdes, në të gjithë shkrimet e këtij libri, e kupton se fotografët tanë, duke parë më shumë se fitimin, kanë pasur si qëllim ndikimin te njerëzit për zgjimin e vetëdijes kombëtare, për krenarinë e të qenit shqiptar. Mjafton fotua e rrallë për nga pjesëmarrja dhe kompozimi i fotografit Thimi Raci, lindur 1886, me titull “Dhjetë çifte dardhare” emigrantësh të ardhur pranë familjeve për Krishtlindje, Vitin e Ri dhe Ujin e Bekuar, që rreshtohen me veshje sa qytetare aq edhe tradicionale, në një ditë me dëborë, për të kuptuar se sa të lidhur ishin ata me atdheun dhe fshatin e tyre.

Burrat të veshur me kostume allaevropiançe e gratë me xibun, ka kuptimin që kudo që ata shkojnë, kokën këtu e kanë dhe gjithçka të mirë marrin andej e sjellin këtu. Në këtë foto që aso kohe duhet të ketë ngjallur diskutime, autori i librit pasi na përshkruan vendosjen e zgjuar, planin e parë, sfondin, dritën me merakun që t`u bjerë në fytyrat e pashme, sikur na kujton se sa bukur e kishte përcaktuar fotografi Marco Scataglini se “Je ti që e bën foton, e jo aparati fotografik”. Dhe rezultat i kësaj është fakti se puna e këtij fotografi dardhar që kish mësuar nga mjeshtri Pero Kaçauni, jo vetëm që e paraqiti Dardhën në albume e ekspozita, aq sa thanë për të se “Dardha ka qenë brenda Europës”, por edhe i jep asaj një vend nderi në Historinë e Fotografisë Shqiptare. Në faqet e këtij libri, janë përfshirë me veprën e tyre edhe dy gra të famshme: Edith Durham dhe Margaret Hasluck, njëra angleze dhe tjetra skoceze, por që ne shqiptarët u detyrohemi aq shumë, sa për të parën, pasi ia kushtoj një librin tim, them se i duhet ngritur një statujë floriri për atë që ka bërë për ne. Nga Durhami ai ka zgjedhur foton romantike “Një barkë (me velë të hapur shën. im) në lumin Buna” dhe e analizon atë me të vërteta, duke vënë në lëvizje edhe fantazinë, dhe duke mos iu shmangur koniukturës ekonomike që kalonte vendi e sidomos Shkodra dhe lidhjeve tregtare që ajo kishte me Malin e Zi. E gjithë smpatia e autorit kalon te zonja Durham e cila ka në fondin e saj rreth 450 foto të Shqipërisë dhe shqiptarëve të fillimit të shekullit të kaluar, ku trajton peizazhin, portretin, historinë, dokumentin, etnografinë, gjeografinë, jetën sociale, etj. Si të tillë, ai ndihet mirë kur huazon për të fjalët e ish Presidentit Alfred Moisiu se ajo ishte “Një nga pesonalitetet më të shquara të Botës shqiptare…”

Nga zoja Hasluck, Qerimi ka marrë në analizë kryesisht gjashtë foto mjaft interesante të saj, edhe ato të shkrepuara në çast, sipas parimit snapshot, ku dallon mirditori para kullës në Kthellë, banorë nga Shqipëria e Mesme, kala dibrançe në Burrel, baresha e re në krye të tufës etj. Këto foto janë mjaft mbresëlënëse, por akoma më mbresëlënëse janë komentet e autorit të librit i cili nuk mjaftohet te teknikat e përdoruar gjatë fotografimit, por na jep edhe një tabllo të besueshme rreth momentit kur ato janë krijuar. Duke u ndalur te foto e bareshës, nuk mund të mos e citoj komentin e tij: “Në foton Nr. 6 paraqitet një bareshë e re në krye të tufës së dhive, duke ecur në një rrugë automobilistike, ndoshta duke u kthyer në shtëpi pas kullotës ditore të tyre. Pranë saj duken edhe dy qentë që mbrojnë bagëtinë nga egërsirat. Në fund të kopesë duket edhe një burrë, me shumë gjasë, i ati i vajzës. Nga sa dallohet, baresha ka një fytyrë të hijshme dhe trup të rregullt. Ndoshta në një prej udhëtimeve të skocezes nëpër fshatra, vajza me kopenë e saj i ka prerë rrugën makinës, e ajo ka zbritur dhe me kënaqësi e ka fotografuar atë bashkë me dhitë. Dy qentë kanë kthyer kokat nga vajza si për t`a pyetur se si të sillen me udhëtarët përballë tyre”. Kuptohet që ky autor, falë talentit, hera – herës kalon në pasazhe letrare dhe kjo ia shton hijeshinë artikujve në veçanti e librit në përgjithësi. Më tutje renditen fotografët me emër si ish oficeri kriminalist i Pogradecit Ardjan Fezollari, liriku i peizazhit fotografik, Filip Vito, ikona e fotografisë gjirokastrite, peizazhet e të cilit për nga gjeometria i krahason me fotografin e famshëm francez, Naun Vruho i cili “do të nëpërkalonte brenda objektivit të aparatit të tij edhe simbolet e veçanta vendore të qytetit, të cilat i kanë dhënë gjithmonë Beratit një status të epërm”, Kol Idromeno me atë foton në kishë, titulluar herë “Falja” e herë “Pendimi i një mëkatari”, Dedë Jakova që e njihte mirë përdorimin e perspektivës, Ernest Baba, fituesi i konkursit ndërkombëtar të fotografisë me atë foton e paharruar “Prek me sy” (Tuch with eyes), Ilia Xhimitiku që ndofta pa e njohur fare pikturializmin e fotografoi Urën e Goricës, sipas shijeve estetike të kësaj rryme, Stefan Kaçulini i Durrësit me “Kthimi i barkës në port”, e deri te ajo fotoskulptura “Ndezja e cigares” ku njihen personazhet: Musto Gugaj e Abaz Haxhiaj, por thuajse jo, autori i fotografisë, etj.

Përmenden në libër edhe shumë fotografë të mirënjohur nga publiku me studiot e tyre, ku pak a shumë të gjithë e kemi nga një kujtim prej tyre, por që gjerë e gjatë për ta, historiani i fotografisë tonë, ka folur në libra të tjerë. Qerim Vrioni nuk lë pa shpjeguar edhe teknikën që fotografët kanë përdorur, pra si aparatet fotografike të kohës, ashtu edhe mënyrat e larjes, solucionet, stampimin e filmave në dhomën e errët që nga pllakat e xhamit, te filmat celuloid apo ato dixhitalet e sotme. Tregon vështirësitë me të cilat fotografët ndesheshin gjatë punës së tyre dhe bën krahasimet midis fotove bardh e zi dhe atyre me ngjyra. Na sjell edhe kuriozitete nga jeta personale e personazheve të tij dhe kjo i ngulit akoma më mirë ata në kujtesën e lexuesve. Dhe ata me punën e tyre plot ndërgjegje kombëtare, ndershmëri e pasion e shkruan historinë e fotografisë shqiptare, ashtu sikurse bën edhe fisniku Qerim Vrioni pa u lodhur, i cili sikur na thotë se ata patën si moto porosinë e gjermano – australianit Helmut Newton që thosh: “Dëshira për të zbuluar, vullneti për të emocionuar, kënaqësia për të kapur çastin, këto janë tre konceptet që përmbledhin artin e Fotografisë”.

Çamëria, kur e vërteta kërkon shkrim, përgjegjës dhe afat!

December 22, 2025 by s p

Arian Galdini/

Një vulë mbi letër. Një datë që nuk lëkundet. Një emër që nuk fshihet. Një afat që e detyron shtetin të mos ikë nga barra e marrjeve të përgjegjësive të plota. Ky nuk është zbukurim. Është ora e ligjit, çasti kur pushteti pushon së qenuri zë dhe bëhet përgjigje, kur fjala zbret nga tribuna dhe hyn në zyrë, kur qytetari pushon së luturi dhe nis të kërkojë si i barabartë.

“Kur shteti shqiptar merr përgjegjësi të plota” do të thotë, pritja merr fund si zakoni më i poshtër, dera merr roje, harresa pushon së qenuri mënyrë pune. Do të thotë një përgjigje e shkruar, e datuar, e nënshkruar, me përgjegjës të emërtuar. Çamëria është prova jonë më e rëndë, sepse shtron pyetjen vetiu, a jemi popull që e mban dhimbjen si rrëfenjë, apo popull që e shndërron dhimbjen në kërkesë të lexueshme, të provueshme, të gjykueshme?

Sepse kur një çështje nuk futet në rregullin e shkrimit, kur nuk mban emër, afat, përgjegjës, ajo digjet e fiket si kashtë, pa u bërë kurrë rrugë. Dhe dhimbja pa rrugë prodhon dy burgje, mërzinë e pafund dhe nervin pa drejtim. Në burgun e mërzisë, plaga kthehet në pluhur, në burgun e nervit, plaga kthehet në shkop.

Në të dyja rastet, humbet drejtësia.

Çamëria është e drejtë e shqiptarëve autoktonë të asaj krahine, shqiptarë të dëbuar nga vendi i vet, të zhveshur nga pasuria, të goditur me dënime në mungesë, dhe të penguar shpesh edhe të shohin vendlindjen, në kufi, në hyrje, në rrugë, në varre. Ky pengim s’është vetëm plagë e djeshme, është pengesë e sotme, që e mban një bashkësi shqiptare të ndarë nga rrënja e vet.

Unë e shkruaj këtë si qytetar, si prind, si shqiptar, me barrë morale, me respekt për faktin, me synim paqësor dhe me horizont perëndimor. Fitore, këtu, nuk është triumfi mbi tjetrin, është kthimi i së drejtës në trajtë që duron kritikën, duron kohën, duron gjykatën. E shkuara na thërret të mos gënjejmë. E tashmja na thërret të mos shpërndahemi. E ardhmja na thërret të mos shndërrohemi në britmë.

Dhe fjala e fundit, në çdo kulturë të denjë, është përgjegjësi.

Çamëria ka shumë emra.

Por ka edhe një emër që e mban mbi shpinë si barrë të gjatë, Servet Mehmeti.

Ai erdhi fëmijë në Shqipëri, u rrit me një nënë që ia zbukuronte varfërinë me këngë çame dhe ia mbyllte detin e lotëve me buzëqeshje.

Në shtëpinë e tyre mungonin sendet, nuk mungonte dinjiteti.

Dhe kjo është gjëja më e rrallë, nënë që nuk e kthen mungesën në helm, por në këngë, nënë që nuk e kthen dhimbjen në mallkim, por në urtësi.

Serveti nuk kërkon hakmarrje.

Kërkon bregun. Kërkon varrin.

Kërkon pragun.

Kërkon të mos i trajtohet kujtesa si faj.

Kur dëgjon “Çamëria s’ekziston”, e ndien si të të thonë “s’ke lindur”.

Ky është mohimi në formën më të ftohtë, mohim i një njeriu, jo vetëm i një teme.

Prandaj pyetja “si i marrin letrat në arkiva çamët, kur u bëhet peng hyrja?” është pyetje shteti, jo pyetje stili.

Aty ku njeriu s’e kalon dot kufirin, e drejta nuk matet me këmbë, matet me shkrim.

Kur njeriu nuk lejohet të prekë pragun, shteti i tij duhet të dijë të prekë ligjin.

Përndryshe “arkivi” mbetet fjalë e bukur që s’i shërben askujt, përveç atij që do ta zgjerojë pritjen derisa pritja të duket fat.

Në një nga ata dimra të fundluftës, një djalë i vogël, le ta quajmë vetëm “djali”, mbajti në xhep çelësin e derës së shtëpisë.

Çelësi ishte i vogël, por kishte peshën e një bote, oborr, pemë, erë buke, zë nëne, hap babai.

Karvani ecte drejt së panjohurës, njerëzit s’kishin kohë të merrnin gjëra dhe morën vetëm atë që mban njeriun njeri, pak rroba, pak dokumente, pak turp.

Vitet kaluan. Djali u bë burrë.

Kur u kthye, siç kthehen njerëzit që s’duan gjak, por dritë, gjeti një gardh të ri, një pronar të ri, një letër të re, një heshtje të re.

Çelësi i vjetër nuk hapej askund, nga ai çast, ai ishte vetëm provë, jo hyrje.

E mbajti në pëllëmbë dhe e kuptoi se dera, në botën moderne, nuk është më dru, është shkrim.

Dhe këtu nis drama e së drejtës, kur çelësi mbetet pa derë, kujt i përket dera?

Po e them një herë, qartë, që të mos kemi dy bosht që garojnë: Çelësi është kujtesa. Dera është e drejta.

Shkresa është shtegu midis tyre.

Kur shtegu mungon, çelësi bëhet relike dhe dera bëhet mohim.

Kur shtegu ndërtohet, kujtesa shndërrohet në rrugë.

Këtu nuk pranoj gjuhë të turbullt.

Çamët janë shqiptarë të Çamërisë, autoktonë në atë krahinë, me jetë, punë, familje, pasuri, zakone, këngë e varre.

Fjala që e zvogëlon identitetin për ta bërë më të lehtë mohimin është thikë e butë, nuk pret me zhurmë, por të lodh ngadalë.

Kjo nuk është tezë, është vijë e hapur, gjuha e përditshme, emrat e vendit, mbiemrat, zakonet, këngët, varrezat, kujtimet e ruajtura brez pas brezi, dhe fakti i thjeshtë se Shqipëria është shteti amë.

Ngjarjet e viteve 1944–1945 ndaj shqiptarëve të Çamërisë janë përshkruar nga autorë të ndryshëm si një përzierje e dhunës ndaj civilëve, dëbimit masiv, plaçkitjes e konfiskimit të pasurisë, dënimeve në mungesë dhe mohimit të kthimit.

Fakt i rëndë është ky, një bashkësi shqiptare u shkëput nga trojet e veta dhe u hodh tej kufirit në klimë frike e dhune.

Po, në atë kohë ka pasur individë që u lidhën me pushtuesit, siç ka pasur në shumë vende e shumë bashkësi në kohë pushtimi, por trajtimi i Çamërisë nuk ishte ndëshkim ndaj atyre individëve, ishte goditje ndaj një krahine të tërë shqiptare.

Kur ndëshkimi shndërrohet në kolektiv, drejtësia rrëshqet në hakmarrje.

Këtu patriotizmi ynë matet me një gjë, a guxojmë ta kërkojmë të drejtën me standard, pa e shitur shpirtin te padrejtësia?

A guxojmë ta mbrojmë Çamërinë duke e mbrojtur edhe ligjin, sepse vetëm ligji e detyron botën të dëgjojë?

Prandaj fjala duhet të jetë e matur dhe e fortë njëherësh.

Disa fjalë kanë prag juridik që nuk e kalon dot një shkrim, por e kalon vetëm një gjykim ndërkombëtar.

Termi “gjenocid” është një prej tyre.

Ta përdorësh si shkelm në derën e diplomacisë i jep palës tjetër strehën e lehtë, “propagandë”.

Kjo s’do të thotë të zbehësh dhimbjen, do të thotë ta mbrosh kauzën.

Kauza fiton më shumë fuqi kur flet me fjalët që qëndrojnë në dosje, dëbim i dhunshëm, dhunë ndaj civilëve, konfiskim pasurie, humbje të të drejtave, mungesë shtegu ankese, mohimi i kthimit.

Dhe po, luftërat sjellin viktima të pafajshme kudo.

Por me shqiptarët e Çamërisë ndodhi diçka më shumë se kaq, u zbrazën vendbanime, u mbyllën dyer, u sekuestruan pasuri, u mohua kthimi.

Kjo nuk është “pluhur lufte” që e merr era, është politikë që kërkon trajtim të drejtë sot.

Këtu duhet të flasim shqip e prerë, mohimi është politikë shteti.

Dhe mohimi mbahet me një mjet të ftohtë, ndalimin e hyrjes ose pengimin e hyrjes për njerëz të lidhur me Çamërinë.

Kur një bashkësi nuk lejohet të prekë varret, shtëpitë, pronat, arkivat, mohimi bëhet edhe më i lehtë, pengesa e bën provën të vështirë.

Prandaj pyetja “si i marrin letrat në arkiva çamët?” nuk është retorikë, është test i realitetit.

Dhe përgjigjja duhet të jetë shqiptare në vullnet dhe perëndimore në mjet.

Tri rrugë të qarta, paqësore dhe të zbatueshme:

1. Përfaqësimi ligjor brenda territorit ku ndodhen arkivat

Kur kufiri bëhet mur, Perëndimi ka një përgjigje, përfaqësimi ligjor. Arkivat, regjistrat e tokës, gjykatat, nuk preken vetëm me trup, preken edhe me autorizim, me avokat, me kërkesë zyrtare, me udhë administrative e gjyqësore. Kur njeriu s’hyn dot, hyn shkresa.

2. Gjurmë e shkruar e çdo refuzimi

Çdo kthim mbrapsht, çdo ndalim, çdo pengesë, kthehet në shkresë, kush refuzoi, pse refuzoi, sipas cilit akt, në cilën datë. Refuzimi pa shkrim është mjegull. Refuzimi me shkrim bëhet provë.

3. Ndërkombëtarizimi i provës, jo i zhurmës

Kur pengesa bëhet sistem, çështja del nga nervi dhe hyn në standarde, liria e lëvizjes, e drejta e pasurisë, e drejta e ankimit, ndalimi i dallimit të padrejtë.

Një shtet i vogël fiton duke e bërë çështjen të lexueshme për botën, jo duke i rritur temperaturën vetes.

Ky është shqiptari i pjekur, ai që nuk e lëshon të drejtën, por e kërkon me mjetet që e bëjnë të dëgjueshme.

Kur ligje të kohës së luftës shndërrohen në hije të pasurisë së sotme, fjala “histori” nuk mjafton.

Duhet mekanizëm.

Duhet të kuptohet se “pasuria e shpallur armike” nuk është metaforë, është kategori që ka prodhuar bllokime, administrime, kufizime.

Dhe kur praktika mbetet e paqartë, ajo paqartësi nuk bie mbi zyrën, bie mbi familjen, mbi trashëgimtarin, mbi njeriun e zakonshëm që kërkon një të drejtë të thjeshtë.

Mbyllja politike pa qartësi praktike mban gjallë konfliktin e vonshëm.

Qartësia praktike është paqja e shkruar.

Dhe kur mjegulla zgjat, ajo nuk bie mbi karrige, bie mbi njerëz si Serveti.

Mbi djalin me çelësin.

Mbi familjen që ka pasur shtëpi dhe sot ka vetëm kujtesë.

Këtu është zemra e rrugës paqësore, pasuria dhe shtegu i ankimit.

Në ndërtimin perëndimor, pasuria nuk është vetëm send, është siguri jete, vijimësi familjeje, hapësirë lirie.

Kur privimi është i paarsyeshëm, shoqëria mëson frikën si zakon.

Kur ankimi s’është i mundur, shoqëria mëson nënshtrimin si zgjuarsi.

Prandaj kërkohet kthesa jonë më e vështirë, nga përgjithësimi i përbashkët te rasti i veçantë i dokumentuar.

Europa e njeh njeriun e vetëm si subjekt të së drejtës.

Për këtë arsye, në vend të thirrjeve të mëdha, duhet pako rastesh të provueshme, zinxhir pasurie, akte origjine, trashëgimi, regjistra, dëshmi përdorimi, prova konfiskimi ose pamundësie posedimi, dhe harta e shtegut të ankimit.

Në praktikën europiane, padrejtësitë pronësore të së kaluarës trajtohen me kthim fizik, me shpërblim, ose me përzierje të të dyjave.

Çamëria nuk kërkon asgjë më shumë, kërkon të hyjë në këtë radhë të drejtash, jo të mbetet në radhën e përjashtimeve.

Dua t’i jap lexuesit një pamje, jo një nen:

Një dhomë ruajtjeje dokumentesh.

Pluhur i imët mbi dosje.

Një tavolinë druri e gërryer nga bërrylat e leximit.

Një i moshuar që nxjerr nga xhepi një letër të palosur katër herë.

Një këshilltar ligjor që e hap ngadalë, e rrafshon me pëllëmbë, e ndjek me gisht rresht pas rreshti.

Zëri s’ngrihet. Vetëm letra flet.

Këtu lind ideja jonë shqiptare, e fortë dhe e zbatueshme: Dosja e Parcelës.

Çdo pretendim të mos jetë “Çamëria” në ajër, por dosje me numër, numër parcele, planvendosje, zinxhir pasurie, dokumente të ruajtura, përkthim ligjor i rreptë, dhe përmbledhje njëfaqëshe në shqip, greqisht dhe anglisht.

Një dosje e tillë nuk kërkon të besohet, kërkon të lexohet.

Dhe për të mos mbetur në fjali, njëqind shembuj prove.

Njëqind dosje të plota, të përgatitura me rregull, të përkthyera me saktësi, të gatshme për çdo tryezë ndërmjetësimi dhe çdo udhë ligjore ku lejohet.

Jo sepse fitohen të gjitha.

Por sepse provohet se kauza ka hyrë në epokën e provës.

Dhe prova është valuta e vetme që e kthen historinë në drejtësi.

Këtu e them pa zbukurim, edhe ne, në Shqipëri, e kemi përdorur shpesh Çamërinë si fjalë të madhe në fjalime dhe si fjali të vogla në punë.

Kemi bërë thirrje pa dosje, deklarata pa afat, ndezje pa shteg.

Kjo e ka lënduar besueshmërinë e vetë kauzës.

Dhe unë e kam ndier këtë faj në tryeza ku fjala u rrit më shpejt se dokumenti.

Kjo nuk e ndryshon atë që ndodhi.

E shpjegon vonesën e sotme.

Dhe vonesa, për një njeri të përzënë, është plagë e dytë.

Por ka edhe një zë që e mban kauzën të pastër, zëri i gruas së moshuar çame që thotë: “Nuk dua që nipërit e mi të urrejnë. Dua të dinë ligjin. Dua të mbajnë mend historinë. Dua të jetojnë të qetë mes njerëzve.”

Ky është patriotizëm i lartë, ai që e mbron të vërtetën pa e shitur shpirtin te urrejtja.

Çamëria fiton vetëm me formë perëndimore, provë, udhë ligjore, shteg ankese, përgjegjësi të emërtuar.

Pesë shtylla të qarta, shqiptare në synim dhe perëndimore në mjet:

1. Bërthama e provës, ekip i përhershëm, rregull verifikimi, botim i rregullt.

2. Pako e pasurisë së veçantë, portofol rastesh, rast pas rasti.

3. Qartësia praktike, heqje e zonave gri me gjuhë të saktë.

4. Dialog me prodhim, procesverbal, afate, prodhim të numërueshëm.

5. Etikë e palëkundur, asnjë dënim i përbashkët, asnjë poshtërim.

Dy mjete:

• Regjistri i hapur i pretendimeve të dokumentuara.

• Shtëpia e përkthimit ligjor (shqip–greqisht–anglisht).

Tri ide të forta, të zbatueshme, paqedashëse:

• Fondi i besuar i ndërmjetësimit, zgjidhje e veçantë, rast pas rasti, me palë të tretë të besueshme.

• Komisioni i hapjes së arkivave, rregull botimi, rend pune shkencor, afate.

• Rendi i përgjegjësisë vetjake, gjykim vetjak, prova, standard, askush nuk mbyllet pas derës së dënimit të përbashkët.

Kjo, e kthyer në gjuhë pune, mund të lexohet si një udhë afatmesme: Çamëria 2030.

Dhe këtu e them prerë, si detyrim shteti, Republika e Shqipërisë nuk mund ta trajtojë më Çamërinë si çështje komuniteti.

Çamëria është detyrim shtetëror.

Detyrim për të dokumentuar, përfaqësuar dhe çuar deri në fund çdo rast, me ligj, me përkthim, me këmbëngulje, pa zhurmë dhe pa dorëzim.

Çamëria nuk është dosje e një shoqate. Është dosje e shtetit shqiptar.

Çdo çështje kombëtare që kërkon fitore paqësore kërkon një objekt-bosht.

Çamëria e ka objektin e vet, shkresën.

Një shkresë me emër përgjegjësie dhe me afat.

Një popull nuk fiton kur e rrit temperaturën, fiton kur e bën shtetin të lexueshëm, edhe për veten, edhe për tjetrin, edhe për botën.

Mjafton një rresht.

Në fund, nuk mbetet as britma, as premtimi. Mbetet një rresht i thjeshtë në një letër, me emër, me përgjegjës, me afat.

Çdokush që ka humbur shtëpinë di ta lexojë atë rresht më mirë se çdo fjalim.

Dhe kur ai rresht kthehet në zakon, e drejta s’është më zë, është derë.

Atëherë çelësi pushon së qeni relike dhe kthehet në shtëpi.

Dhurata, buzëqeshje dhe urime në shkollën shqipe “Skenderbej”

December 22, 2025 by s p

Juljana Latifi/

Ndodhemi në prag të festave të fundvitit, ku njerëzit në mbarë botën përgatiten për një atmosferë sa më të bukur dhe të ngrohtë nën shoqërinë e njëri-tjetrit. Gjatë këtyre ditëve ata mblidhen me familjarët dhe miqtë e tyre për të festuar, për të shkëmbyer dhurata, për të ndarë momente të lumtura, por mbi të gjitha për të reflektuar mbi vitin që lamë pas. Emigrantët janë ajo pjesë e shoqërisë, ku jo të gjithë e kanë mundësinë të festojnë me familjarët e tyre, ndaj për ta bërë sa më të ngrohtë dhe festive këtë periudhë, Bordi i Shkolles Shqipe “Skëndebej” organizoi një event festiv me dhurata, punime dore me temë festash dhe urime të ngrohta me njëri-tjetrin.

Aktiviteti nisi me punime dore nga nxënësit e shkollës, përfshirë këtu vizatime, ngjyrosje dhe përgatitje zbukurimesh për Krishtlindjesh, ku në përfundim nxënësit I morën në shtëpitë e tyre si një kujtim I bukur nga shkolla jonë për t’i ndarë me familjarët e tyre. Në vijim mësueset Adelina Laçaj, Geltiana Bulku dhe Juliana Latifi vijuan me një rikujtesë të atyre çfarë nxënësit e kësaj shkolle kanë mësuar gjatë këtij viti, përfshirë këtu shkronjat e alfabetit tonë të bukur shqip. Nxënësit I kanë futur në fjalorin e tyre këto shkronja duke e pasuruar atë me fjalë të shumta, të cilat ata I kanë mësuar në shkollën shqipe “Skënderbej”, por edhe në ambientet e tyre familjare. Momenti më kulminant i këtij aktiviteti ishte prania e oficerit shqiptar Eqrem Gryka, President of the Port Authority Illyrian Association, i cili së bashku me bashkëshortën dhe djalin e tij të vogël gëzoi fytyrat e shumë fëmijëve me lodra shumëngjyrëshe duke i dhënë kështu një suport shumë të madh komunitetit shqiptar në Amerikë, pasi ky nuk ka qenë i vetmi donacion që ai ka bërë.

Bashkepunimi me shoqaten Port Authority Illyrian Association, u be e mundur fale nismes se kordinatorit se Kryesise se Shoqates Shqiptaro-Amerikane “Skenderbej” Inc me bordin e shkolles, Z.Ervin Toro. Më tej nxënësit e shkollës shqipe “Skënderbej” kanë vijuar me programin e këngëve dhe valleve kushtuar festave të fundvitit për t’u ritakuar sërish në vitin e ardhshëm për të vijuar kështu me misionin e shenjtë të mësimdhënies në gjuhën e bukur shqipe. Shkolla shqipe “Skënderbej” me vendndodhje në Brooklyn, New York, I’u uron mbarë shqiptarëve në të gjithë botën Gëzuar festat e fundvitit, mbarësi dhe mirësi në familjet tuaja!