*Kumtesa e kryetarit të Vatrës Dr. Elmi Berisha në Konferencën Shkencore: “DIASPORA SHQIPTARE DHE ÇËSHTJA E KOSOVËS 1912-2008” zhvilluar te

Amfiteatri i Institutit të Historisë “Ali Hadri” – Prishtinë.

Konferenca Shkencore u organizua nga: Instituti i Historisë – Tiranë, Instituti i Historisë “Ali Hadri” – Prishtinë, Akademia e Shkencave e Shqipërisë, Instituti i Historisë, Instituti i Trashëgimisë Shpirtërore e Kulturore të Shqiptarëve – Shkup.

Dr. Elmi Berisha*

Abstrakti

Federata Panshqiptare e Amerikës “VATRA”, e themeluar në vitin 1912 nga patriotë shqiptarë në SHBA, ka pasur një rol kyç në promovimin dhe mbrojtjen e interesave kombëtare shqiptare, me theks të veçantë në çështjen e Kosovës. Kjo kumtesë shqyrton kontributin e VATRËS në tri periudha kryesore: para vitit 1990, gjatë përpjekjeve të popullit të Kosovës për liri e pavarësi dhe luftës çlirimtare 1990-1999 dhe pas shpalljes së pavarësisë së Kosovës në vitin 2008. Përmes analizës së burimeve arkivore, dokumenteve historike dhe artikujve në gazetën “Dielli”, kumtesa evidenton rolin lobues, sensibilizues dhe diplomatik të VATRËS në mbrojtjen e të drejtave të shqiptarëve të Kosovës. Me lidhjet e saj të fuqishme me institucionet amerikane dhe komunitetin shqiptar në diasporë, VATRA ka ndikuar ndjeshëm në krijimin e opinionit ndërkombëtar dhe në përkrahjen e SHBA-së ndaj pavarësisë së Kosovës. Kumtesa ofron gjithashtu reflektime për rolin që mund të luajë VATRA edhe në të ardhmen, në sfidat e konsolidimit të shtetit të Kosovës dhe në ruajtjen e unitetit kombëtar.

1. Hyrje

Çështja e Kosovës ka qenë një ndër sfidat më të ndërlikuara të historisë moderne shqiptare, veçanërisht gjatë shekullit XX dhe fillim-shekullit XXI. Në këtë kontekst, diaspora shqiptare, dhe më konkretisht Federata Panshqiptare e Amerikës “Vatra”, ka luajtur një rol të rëndësishëm në artikulimin, ndërkombëtarizimin dhe mbrojtjen e të drejtave të popullit të Kosovës. E themeluar në vitin 1912 në SHBA nga personalitete të shquara të Rilindjes Kombëtare Shqiptare si Fan Noli e Faik Konica, “Vatra” që në fillimet e saj u shndërrua në një strukturë përfaqësuese dhe avokuese për çështjet kombëtare shqiptare në arenën ndërkombëtare, veçanërisht në hapësirat e politikës amerikane dhe evropiane.

Kontributi i “Vatrës” në mbrojtje të Kosovës ka qenë i shumëdimensional: politik, diplomatik, mediatik, humanitar dhe lobues. Në periudha të ndryshme historike, nga Lufta e Dytë Botërore, represioni jugosllav, Lëvizja paqësore e viteve ‘90, deri te lufta e vitit 1998-1999 dhe shpallja e pavarësisë në vitin 2008, “Vatra” ka qenë një zë i fuqishëm në sensibilizimin e opinionit publik amerikan dhe në ndërgjegjësimin e institucioneve shtetërore amerikane mbi padrejtësitë historike që i janë bërë popullit të Kosovës. Përmes lobimeve intensive në Kongresin dhe Senatin amerikan, organizimit të peticioneve, takimeve me diplomatë, shkrimeve në media, përkrahjes së liderëve të LDK-së dhe të UÇK-së, “Vatra” ndikoi që Kosova të fitonte përkrahjen e SHBA-së në momentet më vendimtare.

Kjo kumtesë ka për qëllim të analizojë dhe dokumentojë me burime arkivore, shtyp të kohës dhe intervista me përfaqësues të diasporës, rolin që “Vatra” ka luajtur në përkrahje të çështjes së Kosovës, si një komponentë esenciale e lobimit shqiptar në SHBA. Kjo analizë është gjithashtu një kontribut në pasurimin e historiografisë së Kosovës dhe një reflektim mbi rëndësinë strategjike të diasporës në betejat politike kombëtare.

2. Metodologjia

Për të ndriçuar dhe argumentuar kontributin e Federatës Panshqiptare të Amerikës “VATRA” në mbështetje të çështjes së Kosovës, kjo kumtesë është ndërtuar mbi një qasje të kombinuar kërkimore, duke ndërthurur analiza historike, studime dokumentare, intervista dhe shqyrtim të shtypit të kohës. Qëllimi metodologjik është të përfshijë një analizë sa më gjithëpërfshirëse dhe të saktë të veprimtarisë së kësaj organizate në raport me zhvillimet politike dhe historike të Kosovës, veçanërisht nga fundi i shekullit XX deri në shpalljen e pavarësisë në vitin 2008.

Një komponent i rëndësishëm është edhe metoda e intervistës gjysmë të strukturuar me figura kyçe të diasporës shqiptare në SHBA, ish-përfaqësues të Vatrës apo njohës të mirë të aktivitetit të saj, për të dokumentuar kujtimet dhe vlerësimet e tyre mbi ndikimin që ka pasur kjo organizatë në raport me Kosovën.

3. Përmbledhje analitike dhe diskutimi

Objektivi është që të argumentohet roli i Vatrës jo vetëm si organizatë lobuese, por edhe si një zë politik me peshë morale dhe historike në përfaqësimin e interesave shqiptare në SHBA.

Përmbledhja analitike e kësaj kumtese dëshmon qartësisht se Federata Panshqiptare e Amerikës “VATRA” ka luajtur një rol të rëndësishëm dhe të shumëanshëm në përkrahje të çështjes së Kosovës, veçanërisht gjatë dekadës së fundit të shekullit XX dhe në procesin drejt shpalljes së pavarësisë. Përmes analizës së dokumenteve, shtypit dhe dëshmive të pjesëtarëve të diasporës, vërehen disa drejtime të veçanta të veprimtarisë së saj.

Së pari, “VATRA” ka funksionuar si një zë i organizuar lobimi politik në SHBA, duke sensibilizuar opinionin publik amerikan dhe institucionet politike për represionin ndaj shqiptarëve të Kosovës nga regjimi serb. Ajo ka organizuar peticione, konferenca për shtyp, letradhënie dhe vizita në Kongresin Amerikan, duke luajtur një rol të rëndësishëm në krijimin e një atmosfere proaktive në favor të intervenimit ndërkombëtar humanitar.

Së dyti, nëpërmjet gazetës “Dielli”, “VATRA” ka ndikuar në formësimin e opinionit politik të mërgatës shqiptare në Amerikë, duke ndërtuar një narrativë të unifikuar për të drejtën e popullit të Kosovës për vetëvendosje. Kjo platformë ka shërbyer për koordinimin e qëndrimeve me organizatat e tjera shqiptare, por edhe për krijimin e një presioni moral ndaj institucioneve amerikane.

Së treti, është dëshmuar roli i saj si urë lidhëse me institucionet shtetërore të Shqipërisë dhe më pas të Kosovës, duke mbajtur një qasje gjithëkombëtare në trajtimin e çështjes kombëtare shqiptare në përgjithësi dhe asaj të Kosovës në veçanti.

Diskutimi analitik mbi këto rezultate nxjerr në pah faktin se ndikimi i “VATRA”-s nuk ishte i vetëm dhe i izoluar, por pjesë e një ekosistemi më të gjerë të përpjekjeve të diasporës shqiptare për të ndërkombëtarizuar çështjen e Kosovës. Megjithatë, simbolika historike, legjitimiteti moral dhe përvoja lobuese e “VATRA”-s i dhanë asaj një peshë të veçantë në përçimin e kërkesave të shqiptarëve drejt qendrave vendimmarrëse në SHBA.

3.1. Kontributi pas shpalljes së pavarësisë së Kosovës (2008 – në vazhdim)

• VATRA ka vazhduar të jetë zë aktiv për fuqizimin e shtetit të Kosovës në planin ndërkombëtar.

• Ka organizuar panele, konferenca dhe takime me diplomatë amerikanë për të nxitur njohjen e mëtejshme ndërkombëtare të Kosovës.

• Mban kontakte me përfaqësues të institucioneve të Kosovës për të ofruar mbështetje politike, intelektuale, profesionale dhe diplomatike.

3.2. Rëndësia historike dhe aktuale e VATRËS

• VATRA përfaqëson një trashëgimi të gjallë të diasporës shqiptare.

• Është një urë lidhëse ndërmjet kombit shqiptar dhe aleatit më të rëndësishëm – SHBA-së.

• Roli i saj vazhdon të jetë i rëndësishëm në betejat diplomatike dhe kulturore për afirmimin e Kosovës në botë.

4. Përfundime dhe Rekomandime

Analiza e kontributit të Federatës Panshqiptare të Amerikës “VATRA” për çështjen e Kosovës dëshmon qartë se kjo organizatë e vjetër dhe e respektuar shqiptare luajti një rol kyç në ndërkombëtarizimin e kauzës së popullit të Kosovës, veçanërisht gjatë viteve 1989–1999. Nëpërmjet një veprimtarie të vazhdueshme diplomatike, mediatike, dhe organizative, “VATRA” arriti të mobilizojë opinionin publik amerikan dhe faktorë të rëndësishëm politik në mbështetje të aspiratave për liri dhe pavarësi të shqiptarëve të Kosovës.

Një nga përfundimet kryesore të kësaj analize studimore është se “VATRA” veproi si një ndër aktorët më të organizuar të diasporës shqiptare në SHBA, duke përçuar me koherencë dhe integritet moral qëndrimet e shqiptarëve të Kosovës në nivelin më të lartë të diplomacisë amerikane. Një tjetër përfundim i rëndësishëm është se “VATRA”, përkundër distancës gjeografike, nuk ishte thjesht një zë i diasporës, por një institucion kombëtar me vizion dhe përkushtim për çështjen shqiptare në tërësi.

Në këtë kontekst, kumtesa rekomandon që:

1. Të ruhet dhe të digjitalizohet arkivi i “VATRA”-s dhe i gazetës “Dielli”, pasi përbën një pasuri historike të jashtëzakonshme për studimin e marrëdhënieve shqiptaro-amerikane dhe të kontributit të diasporës.

2. Institucionet akademike në Shqipëri dhe Kosovë të thellojnë bashkëpunimin me “VATRA”, duke zhvilluar projekte të përbashkëta kërkimore, konferenca, dhe ekspozita historike që promovojnë kontributin e saj ndër vite.

3. Të forcohet roli i diasporës shqiptare si partner strategjik në çështjet kombëtare, duke e integruar atë në proceset e hartimit të politikave dhe strategjive kombëtare në të dy shtetet shqiptare.

4. Të përfshihet historia e VATRA-s në programet arsimore dhe universitare, për të rritur vetëdijen e brezave të rinj për rolin jetik që kjo organizatë ka pasur në momentet më të rëndësishme të historisë shqiptare.

Në përmbyllje, kontributi i “VATRA”-s për çështjen e Kosovës është një dëshmi e fuqishme e potencialit të diasporës për të ndikuar në fatin e kombit dhe e nevojës për një marrëdhënie institucionale më të fortë mes atdheut dhe mërgatës.

5. Referencat

1. Federata Panshqiptare VATRA (arkiva zyrtare): www.vatra.org .

2. Gazeta “Dielli” (artikuj historikë, 1981–2023)

3. Krasniqi, M. (2012). Diaspora dhe shteti shqiptar. Tiranë: Botime Dudaj.

4. Shatri, H. (2009). Kosova në opinionin amerikan gjatë shek. XX. Prishtinë: Akademia e Shkencave dhe e Arteve të Kosovës.

5. Zëri i Amerikës (VOA) – raportime për aktivitetet e diasporës shqiptare në SHBA

6. Puto, A., & Biberaj, E. (2007). Lidhjet shqiptaro-amerikane dhe roli i diasporës. Tirana Times.

7. Arkivi i Ministrisë së Jashtme të Shqipërisë – dokumente të bashkëpunimit me VATRËN.

8. Blumi, Isa. 2003. Reinstating the Ottomans: Alternative Balkan Modernities, 1800–1912. New York: Palgrave Macmillan.

9. Duka, Valentina. 2007. Historia e Shqipërisë, 1912–2000. Tiranë: Kristalina KH.

10. Federata Panshqiptare VATRA. 1999. “Deklarata dhe Reagime për Kosovën.” Gazeta Dielli, Janar–Dhjetor 1999. Arkivi Historik i VATRA-s, New York.

11. Fischer, Bernd J. 2007. Albania at War, 1939–1945. London: Hurst & Company.

12. Gashi, Shkëlzen. 2011. Kosova në Arkivat e Amerikës: Politika e Jashtme e SHBA-së ndaj Kosovës (1989–1999). Prishtinë: KDI.

13. Judah, Tim. 2002. Kosovo: War and Revenge. 2nd ed. New Haven: Yale University Press.

14. Kola, Paulin. 2003. The Search for Greater Albania. London: Hurst & Co.

15. Krasniqi, Afrim. 2013. “Roli i Diasporës në Pavarësinë e Kosovës.” Revista Politike, 10(2): 45–66.

16. Puto, Arben, dhe Kristo Frashëri. 2008. Historia e Diplomacisë Shqiptare 1912–1939. Tiranë: Toena.

17. Skendi, Stavro. 1967. The Albanian National Awakening 1878–1912. Princeton: Princeton University Press.

18. Todi, Arben. 2017. Diaspora Shqiptare në SHBA dhe Çështja Kombëtare. Tiranë: UET Press.

19. Vickers, Miranda. 1998. Between Serb and Albanian: A History of Kosovo. New York: Columbia University Press.

20. Ypi, Besa. 2020. “Diaspora shqiptare dhe ndikimi në politikën amerikane për Kosovën (1990–1999).” Studime Historike, 2(1): 77–91.