Dielli | The Sun

Albanian American Newspaper Devoted to the Intellectual and Cultural Advancement of the Albanians in America | Since 1909

“VOA” DHE SHQIPËRIA

by

Prof. Afrim Krasniqi/

Radio ”Zëri i Amerikës” (VOA) u krijua në shkurt 1942. Për shqiptarët ajo është e njohur sidomos në fundin e viteve ’80 dhe fillimin e viteve ’90 kur u bë një prej burimi më i njohur, më i dëgjuar, më ndikues dhe më i referuar i lajmeve / komenteve mbi Shqipërinë & Kosovën. Shprehja e famshme e ish minisrit të brendshëm të kohës që ankohej në Byro se në orën 18.00 boshatisen rrugët në Tiranë për të dëgjuar VOA është simbolikë domethënëse.

Në memorien tonë politike dhe publike arkivi i VOA në programin shqip për periudhën 1989-1991 ka vlerë të vecantë dhe të rëndësishme. Kjo ishte arsyeja që më nxiti mbledhjen dhe dokumentimin e raportimeve, analizave, intervistave dhe materialeve të tjera, të cilat në pjesën më të madhe nuk janë botuar asnjëherë në mediat që lindën më vonë në Shqipëri, si dhe përgatitjen e tyre në një botim me tri vëllime. Pas dy vitesh pritjesh “procedurale dhe administrative” për botim kopjet print të vëllimit të parë janë gati për tu ndarë me publikun e interesuar. Ai i vitit 1989 dhe 1991 është në proces, deri nga fundi i këtij vitit.

Në thelbin e botimit, nuk kemi të bëjmë vetëm më riprodhim në print të materialeve audio të transmetuara nga VOA, por edhe përmes tyre, hedhjen dritë dhe dokumentimin e shumë të dhënave, dëshmive, të vertetave dhe miteve mbi individë, ngjarje, qëndrime apo teza me ndikim në zhvillohet politike të atyre viteve.

Kur nisa mbledhjen dhe përgatitjen e materialeve, VOA ishte aktive dhe personalisht pata mundësinë të isha një prej të intervistuarve në ditët e fundit të programit shqip, para se ky program dhe më pas edhe radio të mbylleshin. Brenda këtij lajmi të trishtë dhe të mungesës së VOA mund të thuhet se botimi i raportimit shqip 1989-1991 merr edhe vlerë tjetër, sidomos në aspektin dokumentar dhe historik.

Pas botimit në vitin 2020 në Institutin e Historisë të monografisë time “Kriza e Ambasadave: Shqipëria në vitin 1990”, si dhe të librit “Ditar nga Shqipëria: 1990” të autores Annarosa Manetti, ky është botimi i tretë që ka në fokus zhvillimet e viteve 1990-1991 në Shqipëri. Botimet janë pjesë e studimeve në kuadër të projektit tim shkencor monografik për periudhën 1986-1992, i cili është në proces.

Faleminderit kolegëve të Institutit të Historisë për mbështetjen e projektit, si dhe Ornelës, Mirelës dhe Mimozës për ndihmën në përgatitjen dhe realizimin teknik të botimit.

Grenlanda, rëndësia kritike e ishullit për mbrojtjen raketore dhe interesat gjeostrategjike të ShBA

by

Gjeneral ® Piro Ahmetaj/

Qëndrimet dhe gjuha e forcës së Presidentit Trump në raport me peshën kritike që mbart Grenlanda për sigurinë e SHBA-ve, jo vetëm i kanë hedhur benzinë “zjarrit të armiqësive”, në Pekin dhe Moskë, por edhe “debateve rreth (pa) legjitimitetit ndërkombëtar”, të kancelarive, apo burokracisë evropiane. Në pamundësi për t’iu përgjigjur çdo studioje televizive të interesuar, në vijim gjeni: “përmbledhje rreth pozitës gjeografike, interesave ekonomike dhe peshës strategjike që mbart ky (super)ishull për SHBA-në, NATO-n, si dhe të shpresës ndaj Rendit të Ri të Sigurisë Globale”:

Pozita, rrethanat dhe pesha gjeostrategjike e Grenlandës:

Në vitin 1814, Grenlanda, ishulli më i madh në botë (2 herë më i madh se Franca dhe Gjermania së bashku) kaloi nën kurorën Daneze; në 1953 kapërceu statusin e “kolonisë’ si dhe në 2008, fitoi vetëqeverisje të plotë. Edhe pse në shumicë me akullnaja të pabanuara, nëntoka përmban minerale të rralla, si litium, bakër, grafit, etj, të cilat shërbejnë si lëndë thelbësore për teknologjitë moderne.

Përtej kakofonisë së të gjithëditurve dhe kudo-gjendurve në studiot televizive; përkundër makinerisë helmuese të dezinformimit, deri “deep fake”, dhe kundërshtive të z. Macron, apo dhe tmerrit të putinistëve etj, vlen të sillet në vëmendjen publike se sipërfaqja, pra tërësia territoriale e Grenlandës, është mbi 2.166 milion km² [rreth 10 herë më shumë se të 6 vendet e Ballkanit Perëndimor, pra RSh, Kosovë, Mali i Zi, Serbi, Bosnje-Hercegovinë dhe Maqedonia e Veriut], por me një popullsi më pak se 57 mijë banorë si dhe me GDP fare modeste, rreth 6 miliardë €.

E vendosur midis Oqeanit Arktik dhe Atlantik, si dhe në kryqëzimin e Amerikës së Veriut me Evropën. Pra nga pozita gjeostrategjike Grenlanda mban peshë thelbësore për mbrojtjen raketore të SHBA-ve, si dhe për ushtrimin e nenit 5 të NATO-s. Njëkohësisht, mbart peshë kritike në mbajtjen e supremacisë ushtarake të SHBA-ve ndaj Rusisë dhe Kinës. Prandaj, që nga Lufta e 2-Botërore, instalimet ushtarake (baza ajrore dhe hapësinore) janë pjesë integrale e sistemit të vëzhgimit dhe mbrojtjes raketore të SHBA-ve.

Duke konsideruar sipërfaqen, pozitën gjeografike, distancën (mbi 3.500 km nga Kopenhaga), si dhe (pa) fuqinë ushtarake, është e gjithëditur dhe e gjithëpranuar se Danimarka e ka tërësisht të pamundur të ushtrojë, “me vete ose qoftë edhe në Aleancë me 31 vendet e NATO-s (pa SHBA-të)”, mbrojtjen e tërësisë territoriale, të burimeve ekonomike dhe interesave gjeostrategjike të super-Ishullit, si dhe të vetēm-përballet me armiq potencialë si Rusia dhe Kina. E njëjta gjë vlen edhe në koalicion me Francën, apo edhe me të gjitha vendet e BE-së, të cilat jo vetëm që nuk janë të ekspozuara ndaj kërcënimeve që pozita gjeografike e ishullit paraqet por edhe nuk kanë fuqi ushtarake të krahasueshme me SHBA-të.

Rëndësia kritike e ishullit për mbrojtjen raketore dhe interesat gjeostrategjike të ShBA-ve:

Qasja e fortë e SHBA-ve ndaj Grenlandës nuk erdhi as brenda një viti, as vetëm gjatë mandatit të parë të Presidentit Trump, pasi, ashtu si rëndësia gjeostrategjike e Ishullit, edhe përpjekjet amerikane kanë qenë konstante. Kështu, SHBA-të kanë negociuar për blerjen e saj nga Danimarka për 100 milionë $ që në 1946, deri te oferta e fundit e Presidentit Trump: “100 mijë dollarë për çdo banor, ose rreth 5.7 miliardë dollarë në vitin 2025”. Danimarka e ka refuzuar me vendosmëri këto oferta, pasi “ishulli shihet si pjesë integrale e mbretërisë, si dhe e identitetit dhe sovranitetit kombëtar”. Gjithësesi, në vitin 1951 Danimarka dhe SHBA-të nënshkruan “Marrëveshjen për Mbrojtjen e Grenlandës”, e cila (pa cenuar integritetin territorial) i lejon SHBA-ve prezencë ushtarake, pra të ndërtojnë baza, si pjesë integrale e ombrellës mbrojtëse raketore/ajrore të SHBA-ve si dhe të NATO-s, sa/kurdoherë që të konsiderohet e nevojshme.

Edhe pse Presidenti Trump, kurrë nuk e ka përmendur “pushtimin ushtarak të Grenlandës”, është po ashtu fakt, që si edhe në arrestimin e bandit-Maduro, e ka bërë shumë të qartë se: “SHBA-të nuk do t’i marrin askujt leje (pêrfshi anëtarëve të KS/OKB) për të përdorur fuqinë ushtarake ndaj çdo vendi që paraqet kërcënim për integritetin territorial, standardet dhe mënyrën e jetesës së popullit amerikan”. Mendoj se ky demonstrim force, ose si vendosmëri e Projektit Trump-2: “paqe e imponuar nëpërmjet përdorimit të forcës”, shërben edhe si garanci shtesë për mbrojtjen e 32 vendeve të NATO-s (Artikulli-5).

Qasja e SHBA-ve ndaj Grenlandës tejkalon krizën e demokracisë fasadë dhe (pa) fuqine burokratike të BE, si dhe fundin pa lavdi të KS/OKB-së 1945. Për ta ilustruar, do mjaftonin disa shembuj, si gjenocidi i Srebrenicës në sy ose presencë të helmetave-blu; 22 vite negociata dhe rezoluta ndaj Ajatollahut të Iranit për ndalimin e programeve bërthamore; agresioni ushtarak i Rusisë ndaj Ukrainës, Shkurt 2022; arrestimi i Maduros që e kishte shndërruar Venezuelën në parajsë ruso-kineze dhe të narkoterrorizmit, duke kërcënuar jetën, sigurinë dhe interesat e SHBA-ve.

Në shtesë, lëshimi i ishujve apo territoreve kundrejt marrëveshjeve nuk përbën preçedent të panjohur. Për shembull, para 1 viti, UK ia dorëzoi Mauritius-it, Ishullin Chagos, të cilin e kishte nën administrim që nga 1815, pra për më shumë se 210 vjet. Ndërsa “revolta evropiane kundêr Trump” të kryesuar nga Franca, na kujton rezistencën ndaj detyrimit të 2% të GDP-së për mbrojtjen si dhe qëndrimet e 2019, të z. Macron: “NATO po përjeton vdekje klinike, pasi Washingtoni po i kthen shpinën Evropës”. Ndërkohë, 6 vjet më vonë, si të gjitha vendet e NATO-s, përfshi Francën, kanë kaluar nga 1 në +2% të GDP!

Mesazhe ose këmbanat që s’bien vetëm për Grenlandën:

Përkundër paranojave Enveriste “ShBA/xhandar ndërkombëtar” si dhe rendit të vjetër bazuar në “sigurinë falas/dhuratë nga SHBA-të”, në Rendin e Ri/Trump, të dominuar nga fuqia e pakonkurueshme dhe interesat e SHBA-ve: “mbrojtja e sovranitetit si dhe zhvillimi i interesave gjeopolitike të RSh-së dhe Kosovës do mund të realizohen vetëm duke forcuar më tej bashkëpunimin strategjik me SHBA-në dhe NATO”. Fatmirësisht këtë opsion e gjej të ndërthurur edhe me interesat e SHBA-ve në rajon dhe Mesdhe, si dhe reciproke ndaj mirënjohjes mbarëkombëtare për mbështetjen 114-vjeçare të SHBA-ve për pavarësinë e RSh-së dhe çlirimin e Kosovës; për anëtarësimin në NATO, ngritjen e SPAK-ut etj, si dhe: “ndaj kontributeve të RSh-së pas 1996, ku mbi 12 mijë burra dhe gra me uniformë kanë shërbyer krah trupave amerikane në Ballkan, Irak, Afganistan, Lindjen e Mesme, Gjeorgji, Ukrainë etj”.

Duke ri-duartrokitur pjemëmarrjen e RSh/Kosovës si “bashkë-themelues të Bordit Trump të Paqes; rritjen e Buxhetin të Mbrojtjes si dhe marrëveshjen (jo Aleancën!) mes Kroacisë, Kosovës dhe RSh në fushën e mbrojtjes”, faktorët shtetërorë në Tiranë dhe Prishtinë do t’i këshilloja të përulen/mi në gjunjë para historisë së përgjakshme për t’i dhënë jetë Platformës: “2-Shtete sovrane, 1-Komb i Vetëm”, e cila do të kontribuojë për paqen si dhe integrimin euroatlantik të 6 vendeve të Ballkanit Perëndimor.

Ndërsa përkundër rikthimit të frikshëm të garës së armatimeve në Ballkan dhe armatosjes deri në dhëmbë të Serbisë, objektivin e RSh-së për 5% të GDP-së e çmoj si legjitimitet ndërkombëtar (SHBA/NATO/BE), si dhe mundësi historike për zhvillimin e fuqisë ushtarake, ndaj çdo vendi apo aleance që kërcënon sovranitetin dhe interesat gjeopolitike të RSh-së dhe Kosovës.

Ndêrsa, për të tejkaluar këtë udhëkryq hibrid: “shtetin e kapur nga korrupsioni endemik, opozitën/kompani e falimentuar dhe neveritur”, rikthimi i besimit te demokracia funksionale dhe pushtetet e balancuara mbetet jo vetëm prioritet nr. 1, por edhe misioni jetik i mbarë shqiptarëve.

Në përmbledhje, duke përsëritur rëndësinë kritike që ka forcimi i partneritetit me SHBA-të, mbetem besimplotë se falë fuqisë ushtarake të pakonkurueshme amerikane: “shpresa e paqes, rendi i Ri global dhe vlerat e qytetërimit do të triumfojnë mbi neo-stalinistët dhe neo-millosheviçët, mbi demokracinë burokratike dhe shtetet e dështuara, si dhe mbi organizatat apo bandat narkoterroriste”.

* Autori: Gjeneral ® Piro Ahmetaj:

Senior Ekspert për Sigurinë dhe Mbrojtjen Kombëtare,

Ballkanin si dhe marrëdhëniet me USA/NATO.

AMBASADA PRANË DALLGËVE TË OQEANIT

by

Diplomacia e kujtesës…në prag të festës së Kosovës.

Nga Visar Zhiti

Lisbona është e bukur dhe në dimër, madje të pëlqen të endesh dhe nëpër shi mbi florën e gurëve rrugëve të gjera, kërkon të shohësh sa më shumë, t’u ngjitesh kodrave me tramin e verdhë, të shkosh në Kështjellë, në Panteon, në muzeume, në librarinë më të vjetër në botë, të futesh në kisha, atje ku ka lindur Shën Antoni, të dalësh në anën tjetër të lumit të madh, të mahnitesh në muzg me shtatoren madhështore të Krishtit Mbret, të ngjitesh me ashensor brenda piedestalit, të dalësh në taracën lart e të shohësh qytetin e pafund, çatitë e kuqe, po brenda piedestalit të futesh në Kapelë, në shitoret, te kisha poshtë, të vazhdosh me autobuzin e linjës mbi urat e gjata dhe të duash të shohësh oqeanin.

Portugalia është vend mesdhetar nga dielli dhe kultura, por dhe oqeanik nga dallgët dhe fryma…

Por unë doja të shkoja patjetë në Ambasadën e Republikës së Kosovës, e ndjeja, ishte më shumë se dëshirë, jo vetëm sepse Shqipëria nuk ka ambasadë në Portugali. Nuk ishte kureshtja, as mungesa e ambasadës tjetër dhe unë kam punuar në diplomaci, por një thirrje si nga larg, me mister dhe përmallim.

Po shkonim për atje, në Rostelo, hapësirave ku historia portugeze nuk e harron vetveten si perandori detare, pikërisht në Rua Gonçalo Velho Cabral dhe ndalim pranë një vile të bardhë. “Urdhëroni si në shtëpinë tuaj”, thonë malësorët tanë dhe kështu do të dëgjonim. Në anë të portës, mes blerimeve në mur, tabela e argjendë “Embaixada da Republica do Kosovo”, Flamuri blu me hartën e Kosovës si një gjethe e brishtë a si zemër me 6 yjet sipër. Doja t’i ledhatoja.

Ambasadorja, Dr. Edona Maloku, me bashkëshortin, Artor Berdyna, na pritën me përzemërsi si bashkatdhetarë e kolegë, me protokoll miqësor, na nxorën pije nga Kosova, na dhuruan Hyjneshën e Kosovës në fron, shumë interesante, pra emblema e një gruaje, jo shpata e pirgje, por simbol i mëmësisë dhe i pjellorisë së tokës, Dardania nuk mbart vetëm histori konflikti, por dhe burim jete dhe kulture të lashtë, po mendoja. Prandaj dhe Kosova ka në krye si presidente një grua dhe shumë gra i ka dërguar si ambasadore nëpër përfaqësitë e saj. Ndërkaq znj. Edona i jep Edës sime një medalion me qendisma të grave të traumatizuara nga lufta e fundit me serbet, që tronditën botën me genocidin, masakrat dhe përdhunimet, UÇK- po i përgjigjej luftës me luftë, por u detyrua NATO me SHBA në krye të ndërhynte ushtarakisht, e para luftë morale, që të pushonin dëbimet masive dhe të vendosej armëpushimi. Kosova u çlirua dhe shpallet Republikë.

Portugalia e njohu herët, që në 2008 Kosovën si shtet të pavaruar.

Teksa vizitojmë mjedisert e ambasadës, shohim piktura dhe relike, ambasadorja na tregon për mbresat e saj në ceremoninë e shkëmbit vjetor të urimeve Të Vitit të Ri me Presidentin e Portugalisë Marcelo Rebelo de Sousa në “Palacio Nacional da Ajuda”. Ajo me Artorin e saj ishin veshur me petkat kombëtare. Gjatë bisedimeve “i riafirmon perkushtimin e Kosovës në thellimin e marrëdhënieve diplomatike me shtetin mik të Portugalisë dhe të përparimit të prioriteve të përbashkëta…”.

Kosova jonë është shtet i ri, ka nevojë parësore njohjet, pra diplomacinë legjitimuese, që të forcojë praninë në çdo shtet njohës të BE-së. Shqipëria nuk ka ambasadë në Lisbonë, shkaqet nuk janë politike, por financiare dhe praktike, besoj. Rrjeti diplomatik shqiptar është i kufizuar, prandaj Shqipëria zgjedh, vendet fqinjë së pari, BE qendrore, Itali, Gjermani, Francë dhe SHBA patjetër, të parën.

Marrëdhëniet me Portugalinë janë miqësore, por jo intensive, mund të thonë specialistët e Ministrisë së Punëve të Jashtme, diaspora shqiptare aty është e pakët ashtu si dhe shkëmbimet ekonomike dhe zakonisht mbulohet nga “përfaqësi jo rezidente”, nga ambasadat tona pranë si ajo në Madrit dhe tani në Paris.

Marrëdhëniet ndërkombëtare nuk janë vetëm nota verbale, takime të nivelit të lartë e traktate, etj, etj, po mendoja, por ndjeshmëri popujsh, kulturore dhe vetëdije historike.

Kjo vizitë më vuri në mendime. Gëzueshëm. A duhet t’i them? Rrënjët e popullit të shqiptar janë më thella se mosha politike e tij.

Ambasadorja jonë e Prishtinës, përfaqësuesja e shtetit më të ri në Europë flet me qetësi e pa komplekse. Sigurisht që ajo i di, por mua më lindi dëshira të hedh disa shënime…

SHTET I RI, POPULL I LASHTË

Republika e Kosova është e re në hartën politike, por e vjetër në kujtesën e Evropës dhe të Amerikës. Gjysmë e Shqipërisë, që na dhimbet vazhdimisht shkëputja, por shtet i pavarur dhe serioz, që na bën krenar, me një popull të lashtë dardan. Pra ilirë, arbër më pas dhe tani shqiptarë. Shteti i Kosovës nuk fillon me aktet e njohjes ndërkombëtare, por me historinë kombëtare të përbashkët, me emra që i paraprijnë shteteve moderne. Pra, me të drejtë do të duhet përdorur diplomacia kulturore, morale, diplomacia e mirëkuptimit. Dhe ajo e kujtesës.

Bota Perëndimore Euroatlantike, civilizimi dhe gjithë ai zhvillim i mrekullueshëm mbështen në këto kolona kryesore:

– Në Antikitetin Helen, me artin dhe kulturën e tij, me lindjen e arsyes kritike dhe të demokracisë direkte.

– Në të Drejtën Romake, që i dha formë rendit juridik, shtetit dhe idesë se ligjit si normë universale.

– Në Shpirtin Kristian, që solli etikën e dinjitetit njerëzor dhe mëshirën, përgjegjësinë morale dhe idenë e personit.

Me Krishtin bota mori doktrinën e dashurisë.

Por ka qenë një rrugëtim i vështirë mijëvjeçarësh, me luftëra, pa mbarim, me pushtime e perandori, plaçiktje, zhdukje popujsh e gjuhësh, me skllevër dhe rrënoja, me biblioteka e strategë e konsuj e diplomaci, paqe e prishje paqeje, etj, etj. Janë djegur libra të mendimit të hershëm njerëzor, tragjedi të antikititet janë zhdukur nga sisteme e diktatura, është censuruar Homeri dhe është kryqëzuar Krishti, nërsa të krishterët janë përndjekur me shekuj.

Shqiptarët si popull i lashtë dhe si shtet janë në këtë vorbull, që zjen si gjeneza. Si fqnjë me grekërit kanë ndarë dhe fat të përbashkët me ta, legjenda e balada e gjuhë, edhe pse jane krejt të veçanta, i kanë dhënë dhe marrë njëri-tjetrit fjalë dhe heronj, arvanitasit u shquan në revolucionin grek për pavarësi, etj, etj.

Perandoria romake njeh perandorë me origjinë ilire. Ata vërtet punuan për Romën si romakë, se Iliria e pushtuar ishte pjesë e saj dhe perandoria, dihet, kujdesej që të çonte kudo njëlloj dhe “Egnatian” e saj dhe “Colesseu-n”, rrugë, ujësjellës dhe amfiteatër.

Konstandini i Madh, shekulli IV pas Krishtit, është figurë kyçe e antikitetit të vonë, ai bëri kalimin nga bota pagane romake në botën e krishterë. Me Ediktin e Milanos (313) legalizoi krishtërimin dhe vendosi themelet e Perandorisë Bizantine.

Nga ishte Konstandini i Madh? Lindi në Naissusi-n antik, Nishi i sotëm, në Serbi, por atëhere ende nuk kishin ardhur sllavët në Ballkan. Babai i tij, Konsyanci Klor, oficer i lartë romak, ishte me origjinë ilirike edhe nëna, Helena, po ashtu. Këto janë të njohura dhe gjenden në enciklopeditë më serioze të botës. Ai, pra, që i ndryshoi përgjithmonë fytyrën shpirtërore Evropës, ishte dardan, nga Kosova e sotme. Është i mjaftë ky fakt që Ballkanin, konkretisht Kosovën historike, ta heqin nga rrethinat e qytetërimit, por ta shohin dhe në qendër. Diplomacia shqiptare e Prishtinës kështu nuk shpik një identitet, po e rikujton atë.

Dua të tregoj se, kur punoja në Romë, ambasada e Serbisë çdo vit përkujtonte Konstandinin e Madh, “i dalë nga toka Serbe” me veprimtari të ndryshme, kuvende, etj, ndërsa ambasadat tona, e Shqipërisë dhe më pas e Kosovës, nuk bënin asgjë, vetëm lexonin ftesat e asaj, të Serbisë dhe diskutonin të merrnin pjesë apo jo. Por nuk duhet diskutuar që shqiptarët duhet të thërrasin Konstandinin e Madh, në akademi e konferenca e përvjetorë, në diplomaci, etj, si të tjerët që lidhen me të, në mos më shumë.

Edhe Portugalia është e krishterë.

ILIRIA QË FLET NE LISBONË

Një tjetër urë e thellë lidhëse mes këtyre hapësirave është Shën Jeronimi, përkthyesi i Biblës, mendja që i dha fjalën latinishtes së shenjtë. (Vulgata). Ai tashmë është dhe shenjti i përkthyesve. Në Lisbonë një nga monumentet më madhështore të Portugalisë dhe Europës mban emrin e tij, Manastiri i Jerónimos-it. E vizituam dhe na mahniti, vezullonte nga mermeri.

Po edhe Shën Jeronimi është ilir. Nëse Konstadnini i Madh krijoi politikën e lirë të krishtërimit, Shën Jeronimi bëri tekstin e ndërgjegjes së krishterë.

Guri flet. Arkitektura lutet. Doja të shkruaja poezi… Dhe emri i një shenjti ilir jeton në zemër të Portugalisë, në brigjet atlantikase. Vetë Ambasada e Prishtinës në Lisbonë më duket si një rikthim i asaj kujtese, të shpërndarë gjithandej.

SKËNDERBEU

DHE EUROPA E PËRBASHKËT

Gjergji ynë shfaqet si një figurë e ndritur europiane, si mbrojtës i kufirit lindor të krishtërimit, kalorës i qëndresës, që për Portugalinë detare në epokën e zbulimeve përbënte një simbol. Skënderbeu ishte aleat i ngushtë i Alfonsit V të Aragonës, mbretit të Napolit, që kishte lidhje martesore dhe politike me dinastinë portugeze të Avis-it, ashtu vepronte Europa e atëhershme, me aleanca oborresh mbretërore. Portugalia e njeh Skënderbeun përmes diplomacisë dhe kronikave iberike të shek. XV-XVI si “Principe da Albania”, “Defensor da Cristandade”. Ai u bë pjesë e këtij imagjinari kalorsiak europian, miti i një princi luftëtar që mbron qytetërimin.

Në Portugali Skenderbeu njihet kryesisht në rrethe akademike.

Edhe nëse nuk është pjesë e diskursit publik të përditshëm, ai mbetet simbol i Evropës së përbashkët, që u mbrojt përmes sakrificës, por dhe me gjak arbëror. Ambasada e Kosovës në Lisbonë ka se ç’tregon për Skënderbeun jo si legjenda e një kombi, por si hero evropian, ku takohen historitë tona, pra dhe e Portugalisë.

NËNË TEREZA VJEN DHE SI SHTATORE

Donim të shikonim statujën e Shenjtes tone në Lisbonë. Do të ishte si një takim mes shqiptarësh. Dhe në mbrëmje ambasadore Edona dhe i shoqi, Artori, bashkë me Edën time dhe mua, shkuam në Marvile, në Parque das Naçóes.

Nënë Tereza e bronztë na priste me një fëmijë ndër krahë. Ndoshta ishte një nga ata të luftës së Kosovës, mbase fëmijë i Ukrainës a i Gazës. Në krahërorin e Nënë Terezës dukej se po shikonte një ëndërr paqeje.

Nënë Tereza ka ardhur në Portugali si themeluese e “Missinaries of Carity”, ka qendruar në Lisbonë dhe në Fatima në Santuarin madhështor. ku në muzeun e tij është dhe plumbi me të cilin qëlluan në atentat Papa Vojtilën, që besonte se Madona e Fatimas ia devijoi drejtimin… Nënë Tereza aty dha porosi për dashurinë mes njerëzve dhe fuqinë e lutjes. Së fundmi ajo erdhi në Lisbonë si shtatore nga Kosova, dhuratë popullit portugez. Është vepër e skulptorit shqiptar Butrint Morina. Në ceremoninë zyrtare të përurimit ishte Presidentaja e Kosovës dhe Kryetari i Bashkisë së Lisbonës, lexoj. Është dhe një rrugë me emrin e Nënë Terezës.

A e dinë në Portugali që prindërit e saj janë nga Kosova?

ULIKSI DHE AKTORI NGA KOSOVA

Lisbonës i pëlqen fort miti i Uliksit. Qyteti e njeh veten si vend ndalese i tij në aventurën e udhëtimeve të largëta dhe të kthimit më së fundi në Itakën metaforike të tij. Sipas tyre dhe Lisbonë vjen nga emri Uliks. ((Olissipo – latinisht, qyteti i Uliksit. Olissipona – me kalimin e shekujve u bë: Lissipona, Lisboa/ Lisbona).

Po Uliksi më i bukur në kinematë e Europës ësht:e ai i aktorit kosovar, Bekim Fehmiu. Edhe sot shikohet me ëndje. Ambasadat shqiptare mund ta shfaqin kudo…

Dhe Kosova e tij ashtu si e gjithë Shqipëria janë bashkë në rrugën e kthimit për në shtëpi, në familjen e përbashkët Europiane, ku Portugalia ka shumë rëndësi dhe si një urë mes Europës, Afrikës dhe Amerikës Latine.

Roli paqësor i Portugalisë në BE shquhet, shteti me peshë morale më të madhe se ajo ekonomike. Portugalia flet me durim dhe kujtesë. Kanë se ç’të mësojë lidershipi shqiptar prej tyre.

* * *

Mësoj se Ambasada e Republikës së Kosovës në Lisbonë nuk është vetëm adresë, por hapësirë veprimtarish: takime diplomatike, ngjarje kulturore, kontakte akademike, përkujtime simbolike, mbi të gjitha ndërmjetëse në marrëdhëniet ekonomike, në arsim dhe shëndetësi, etj, në mbështetjen diplomatike mes Kosov:es dhe Portugalisë..

Diaspora e shqiptarëve këtu është e pakët, por e ndjeshme. Ne takuam një djalë të ri, Kristi Ndrio, asisten diplomatik, me nënën e tij mjeke dhe një shoqe të saj poete, Erida Gjini, që kishte përkthyer në shqip një roman të shkrimtarit më të madh të gjallë portuges, ndër më të mëdhenjtë në letërsinë bashkëkohore, Lobo Antunes, plot me vizione kaleidoskopike të Portugalisë moderne.

Sa mirë që kemi ambasadën e Kosovës, – na thanë,- vemi aty shpesh, na mbledh…

Ambasadorja Dr. Edona Maloku-Bërdyna është një intelektuale e njohur, PhD në Psikologji dhe Shkencat Sociale, është diplomuar shkëlqyer në Universitetin Leiden në Holandë, ka Master, donin ta mbanin në Hollandë në Universitet, por jo, u kthye të shërbente në Kosovën e saj, ku dhe i vëllai, Inxhinier Labinoti bashkë me babanë ishin në rreshtat heroikë të UÇK-së. Edona emërohet zv/ministre në Arsim, Shkencë, Teknologji dhe Inovacion, është akademike dhe pedagoge, vlerësuar me çmime. Ajo është Kosova e pasluftës, e ëndrrës euroatlantike të popullit të saj.

DHE OQEANI NË FUND

Shkuam të vizitonim Oqeanin. E kisha soditur nga dritaret e avionit atë pafundësi ankthëruese, që e bën planetin Tokë të duket blu dhe aq i bukur nga lartësitë e universit. Brigjet e Atlantikut i kisha shkelur nga Amerika, nga Gjiri i New Yorkut e nga Bostoni, por jo nga Europa. Shtangëm. Dallgë të mëdha në Cascais vinin drejt nesh. Shkulmet si mermere të gjalla hovnin lart dhe binin duke u thërrmuar mahnitshëm.

Dallgë të tjera u turreshin shkëmbinjve si kope të bardha kuajsh dhe kërcenin shkëmbinjve dhe pastaj ujana e tyre rridhte si të ishte e kornizuar si vepër e Dalisë.

Shkuam më sipër te “Boca do Inferno” dhe aty oqenai me ato nofulla shkëmbore këndonte durimin, kështu m’u duk. Dhe s’kishte të mbaruar dialogu mes ujit dhe gurit…

Ndoshta prej pranisë së ambasadores dhe bashkëshortit të saj, Maloku-Berdyna, ndjeva Kosovë, vendin që përball dallgët. Po edhe vetë është dallgë që lëvrin dhe kërkon hapësirë e nuk ndalet.

Dhe po mendoja se s’është ky konflikti i vetëm: dallga me shkëmbin, një romantizëm sublim i pambaruar. Mbase dallgët rendin të godasin shkëmbin me etje përqafimesh, do bregun, kufirin, arritjen, Dallga dallgë dhe shkembi shkemb, të duhemi…

Edhe pse Gojë e Ferrit (Boca do Inferno), pashë dritë: dritën e vrullit dhe të përballjes dhe të vazhdimit. Kështu dhe historinë mund ta lexosh më mirë, edhe të Kosovës, jo si tragjedi e pafund, por dhe si etikë e qendresës, diplomaci e kujtesës e mësim se si të jetosh mes dallgëve pa humbur, duke dashur…

Ne do të iknim, oqeani me brigjet do të vazhdonin po ashtu, të gjëmonin madhërishëm. Po mbyllej një ditë, një udhëtim dhe një ese. Me mundësi vazhdimesh të gjithanëshme…

“Eksodi i zogjve të Çamërisë”, poema e re e Luan Ramës

by

Arben Iliazi/

Gjithë bota ka dëgjuar për eksodin çam, të mbytur në lot, por nuk ka parë (ose nuk ka dashur të shohë) tragjedinë në sytë e fëmijëve, ku fati vizatoi çdo dhimbje. Poeti Luan Rama, me poemën e shkruar së fundi “Eksodi i “zogjve” të Çamërisë”, promovon sërish një ndjeshmëri tepër të mprehtë ndaj dhembjes në orët e apokalipsit që shpërtheu pas ferrit zervist.

Dashuria e poetit hyn në asocacion të plotë me këtë dhimbje, ku pikturohet një pikëllim i vërtetë dhe i pastër, që klith me gjithë forcën, një fatkeqësi e rëndë, e panatyrshme, makabre. Të rrallë janë poetët shqiptarë, që japin anatominë e dhimbjes në përmasa të tilla:

“Nga shkojnë këta engjëj ? – pyet nata,

ku zëri i mekur i nanave i kërkon

dhe në frymën e fundit

që puthjen s’mundën t’ua japin

puthjen e nxehtë që kanë ende në sy”.

Gjithçka përmbyset mes lotëve e psherëtimave. Ka ndodhur një gjëmë e madhe, një përmbysje e botës, që ka vrarë sytë e fëmijëve, lumturinë e tyre, arsyen e ekzistencës njerëzore.

“Oh, ç’sy të bukur, të vrarë dhe trupa që bien,

filizat këputen nga rruga e gjatë

me kokën e mbetur pas,

këmbët u rëndojnë plumb si të ecin mbi zjarr

harabelë, gushëkuqë, turtullesha përcëlluar

me ëndrrat që u shuhen si yjet në qiell

pikojnë e rrezëllijnë në qelqin e lotit

ku bijen si një shi i nxehtë…”

Nuk ka gjë që mund ta fashitë këtë krim të çmendur, që nuk ndodhi nga rastësia, por u projektua gjatë, pa asnjë shkak, me mllef antishqiptar. Me ëndërrën e fëmijës që fle symbyllur, me një buzëqeshje të ëmbël në buzët e përcëlluara…por që nuk zgjohet dot më, si në një hon zjarri, poeti hedh gjithë dhimbjen e botës, hedh një klithmë nga honi i thellësisë së vet, të krijuar nga trazimi dhe pështjellimi i unit të tij ekzistencial:

“Një fëmijë flë buzë udhës symbyllur

mes yjesh të shuar, kokën pështetur mbi dhé

tek dëgjon përrallën e vjetër të dashurisë

të sakrificës dhe të premtimit,

por ah, më së fundi dielli zhytet dhe bie pa zhurmë në sytë e tij,

ai nuk do të zgjohet më,

s’do ta ngjisë më bregoren e gjelbërt,

në sheshin e fshatit s’do të luajë më

dhe legjendën e pragjeve të etërve s’do ta dëgjojë,

tani gjithçka rënkon përreth

në natën që ka hedhur shaminë e zisë

është kalvari i një jete

honi i madh i gjithësisë”.

Duke mbështjellë të gjitha vuajtjet dhe trazimet, poeti, elegjinë eksodit, kërkon ta shndërrojë në bekim. Himni i dhimbjes shndërrohet në himn sublim për jetën, në një forcë të mrekullueshme dhe vullnet tejpamës, për të thënë që çamët do të ekzistojnë, do rikthehen përsëri në jetët e tyre, do shohin rrezen e diellit, shtëpitë e tryre të djeguara, do luajnë me gjitonët e tryre ortodoksë dhe do kërcejnë vallen e hareshme “Çamiko” dhe “Osman Takën”.

“Fëmijët e eksodit janë fëmijët e barkut tënd

dhe ashtu të xhveshur kanë hiret e Feniksit,

hiret e lulëkuqeve që shndrisin në ballin e hënës

që askush të mos i shkelë më…

dhe ju gurë e shtëpi të djegura që lamë pas

na prisni në ditën fatlume,

vitin tjetër do të kthehemi,

do zgjojmë të vrarët nga gjumi i gjatë

nanat dhe tatat, motrat dhe vëllamët

harabelët që nuk kënduan më.

Që me fluturimin e parë qielli do na njohë

manxurana do drithërojë që larg në fllad,

do trokasim në portën e gjitonit:

– Eja Krisulla të lozim, dhe ti Thanasis, Jorgos,

të vazhdojmë lojën tonë të vjetër

të mbjellim sërish fidanët e ullinjve të dashurisë,

të thurrim kurora dafinash,

zemrat tona janë shegë të hapura

shiheni të kuqen e zemrës sonë,

vallen do ta hedhim përsëri

një çamiko me mandolinë purpuri,

do lahemi përsëri në brigjet e humbura

do ngjisim shtigjet e kështjellave të vjetra

me këngën e Janino-s në gojë

dhe këmbën do vemë në gjoksin e Osman Takës

të kërcejmë dhe etërit t’i zgjojmë,

zogjtë nuk i harrojnë foletë e tyre

që frymojnë ende…

Poema e plotë

Eksodi i “zogjve” të Çamërisë…

—–

– Nga shkojnë këta fëmijë të xhveshur ? – pyet era.

– Janë evlatë çamë që vijnë nga Paramithia,

nga Margëlliçi, Filati, Varfanji e Mazreku,

harabelë të plagosur nga Lopësi e Igumenica,

zogj zjarri të përzhitur gjithë plagë

ikur me erën,

trumba-trumba kapërcejnë lumin e skuqur të Kalamas

dhe çajnë përmes mjegullës e stuhisë,

krahë djegur shkojnë, me kosën e vdekjes pas

mijra zemra zogjsh gulçojnë e dihasin nëpër natë

ndjekur nga çizme ushtarësh

hije e emblema, kolonelësh e mitropolitë

krisma dhe kuaj të harbuar që rendin pas tyre

si në kohë të gjëmës së madhe…

Nga shkojnë këta engjëj ? – pyet nata,

ku zëri i mekur i nanave i kërkon

dhe në frymën e fundit

që puthjen s’mundën t’ua japin

puthjen e nxehtë që kanë ende në sy.

Dikush i përgjumur ka vënë veshin në tokë,

– Ç’bën o Myrto ziu, ngriju !

– Dëgjoj lumin që shkon nën këmbët tona

dëgjoj rënkime e zëra që na kërkojnë

tatat kanë mbetur pa frymë.

– Eja Myrto, orakulli i Dodonës ka kohë që fle

nuk është kohë perëndish e orakujsh,

eja të ndjekim yllin e mëngjezit,

ngriju dhe merre me vete plagën që rrjedh

fytyrën e atit dhe vështrimin e tij të fundit

merre këngën e lumenjve,

elegjinë e të mbyturve që të njomin sytë,

aromën e portokaleve

dhe stuhinë e marrosur që fryn pas nesh,

ngriju dhe ti Safo

merr një grusht dhé

gurrët e varreve që kurrë mos ti harrosh

atë dorë gruri të hambarit do ta mbjellim në kthim

në Tokën e Premtuar

të baltës dhe bukës sonë të bekuar…

Oh, ç’sy të bukur, të vrarë dhe trupa që bien,

filizat këputen nga rruga e gjatë

me kokën e mbetur pas,

këmbët u rëndojnë plumb si të ecin mbi zjarr

harabelë, gushëkuqë, turtullesha përcëlluar

me ëndrrat që u shuhen si yjet në qiell

pikojnë e rrezëllijnë në qelqin e lotit

ku bijen si një shi i nxehtë:

Oh, ç’natë e tmerrëshme!

Na prisni, ju pragje, thonë ata,

ti bajamja ime ku përkundesha gjithnjë

odaja e vjetër, bota e përrallave

si mund ti harrojmë të vdekurit tanë ?

Kështu rrodhi gjaku i marsit

e një vit më pas ai i shtatorit

gulçonin e kullonin ende damarët e Çamërisë

një botë gjaku në sy fëmijësh të vrarë

trëndafilë përzhitur e mavi

koshere kthyer në qivurë

me bletë që s’do riktheheshin kurrë më,

më kot presin lejmonët e partokajtë.

Nga shkojnë kështu evlatët tanë? – pyet hëna

harabelë e lauresha përzhitur me baltën e gjakun

pa mundur të kuptojnë pse pas i ndjekin skifterë të zinj,

ndër gryka kapërcejnë trupa të vrarësh

ku këmisha e shqyer e bakallit të mjerë ,

dergjet tutje si një flamur i mjerë

brumi ka mbetur ende në duart e bukëpjekësit

që bukën s’arriti ta pjekë,

këpucari s’do ti ndreqë më këpucët e botës,

dervishi tutje përpëlitet me fjalët e habisë në fyt :

Zoti im, përse kjo hata ?!

Një fëmijë flë buzë udhës symbyllur

mes yjesh të shuar, kokën pështetur mbi dhé

tek dëgjon përrallën e vjetër të dashurisë

të sakrificës dhe të premtimit,

por ah, më së fundi dielli zhytet dhe bie pa zhurmë në sytë e tij,

ai nuk do të zgjohet më,

s’do ta ngjisë më bregoren e gjelbërt,

në sheshin e fshatit s’do të luajë më

dhe legjendën e pragjeve të etërve s’do ta dëgjojë,

tani gjithçka rënkon përreth

në natën që ka hedhur shaminë e zisë

është kalvari i një jete

honi i madh i gjithësisë.

– Ku shkojnë këta vocrakë të vetmuar? – pyet Ylli i Mëngjesit.

– Nxitojnë për kapur Qafën e Botës,

shkojnë drejt Vërvës, Dishatit, Konispolit e Murzinës

që më së fundi të mbërrijnë në Kllogjer,

në pragun e martirëve

me dritën e fortë të agut në sy

atje ku toka do rënkojë në njëmijë vjet.

– Më së fundi erdhëm nënëmadhja jonë,

ja ku i ke fëmijët e tu,

lulet e tua të marsit dhe shtatorit të plagosur kaq shumë

aromë qumështi e dheu,

ja lulet e tua të zjarrit

lulet e së nesërmes që afrohet,

fëmijët e eksodit janë fëmijët e barkut tënd

dhe ashtu të xhveshur kanë hiret e Feniksit,

hiret e lulëkuqeve që shndrisin në ballin e hënës

që askush të mos i shkelë më,

dhe ju gurë e shtëpi të djegura që lamë pas

na prisni në ditën fatlume,

vitin tjetër do të kthehemi,

do zgjojmë të vrarët nga gjumi i gjatë

nanat dhe tatat, motrat dhe vëllamët

harabelët që nuk kënduan më.

Që me fluturimin e parë qielli do na njohë

manxurana do drithërojë që larg në fllad,

do trokasim në portën e gjitonit:

– Eja Krisulla të lozim, dhe ti Thanasis, Jorgos,

të vazhdojmë lojën tonë të vjetër

të mbjellim sërish fidanët e ullinjve të dashurisë,

të thurrim kurora dafinash,

zemrat tona janë shegë të hapura

shiheni të kuqen e zemrës sonë,

vallen do ta hedhim përsëri

një çamiko me mandolinë purpuri,

do lahemi përsëri në brigjet e humbura

do ngjisim shtigjet e kështjellave të vjetra

me këngën e Janino-s në gojë

dhe këmbën do vemë në gjoksin e Osman Takës

të kërcejmë dhe etërit t’i zgjojmë,

zogjtë nuk i harrojnë foletë e tyre

që frymojnë ende…

Shqiptarët dhe dy anët e medaljes së sistemit osman të mileteve

by

Dr. Nikollë Loka/

Osmanët shfrytëzuan fuqinë bashkuese të fesë për të integruar grupe të ndryshme. Mileti i parë i themeluar zyrtarisht ishte ai ortodoks në vitin 1454, pasuar nga armenët në 1461 dhe hebrenjtë në 1839, të cilët u përfaqësuan nga një udhëheqës i zgjedhur nga komuniteti hebre i Stambollit në 1453. Secili milet jomysliman kishte të drejtën të përfaqësonte anëtarët e tij para gjykatës osmane dhe të vetëqeverisej brenda. Ata kishin të drejta për të mbledhur taksa, gjykuar dhe rregulluar jetën e anëtarëve të tyre, për sa kohë këto të drejta nuk binin ndesh me ligjin islam dhe strukturën e ndjeshme të qeverisë myslimane(Hupchick, 2001:134). Sipas mendimit të pranuar gjerësisht, pas pushtimit osman, shoqëritë indigjene të Ballkanit u lanë pa elitën e tyre sunduese, e cila ose u detyrua të largohej nga vendet e saj, ose u shkatërrua nga osmanët. Në këto kushte, Kisha përfaqësoi strukturën e vetme të mbetur që ishte në gjendje të administrojë çështjet e përditshme të popullsisë jo-fetare(Kursar, 2013:98).

Osmanët nuk bënin dallime mes besimtarëve ortodoksë grekë, bullgarë, serbë, maqedonas apo rumunë, duke i grumbulluar të gjithë në një milet të vetëm. Megjithatë, autoritetet myslimane ishin të vetëdijshme për dallimet etnike mes këtyre grupeve. Kjo bashkësi, megjithatë, përfaqësonte një unitet fetar më shumë se sa etnik(Detrez, 2015: 3; Yılmaz, Erdem , 2020: 2564).

Konceptit i sistemit të miletit ishte një burim ankesash për qeverinë osmane, fuqitë evropiane dhe komunitetet jo-myslimanë. Për qeverinë osmane, ai ishte një pengesë për osmanizimin, pasi mbante fuqinë e komuniteteve jo-myslimane urbane, klerit dhe liderëve lokalë të komunitetit. Po ashtu, për intelektualët jo-myslimanë, sistemi i milletit e pengonte lindjen e vetëdijes kombëtare dhe zhvillimin e një kulture etnike dhe sekulare mes individëve që ndanin të njëjtën kulturë, gjuhë dhe komb (Karpat, 2011: 173;Yılmaz, 2020: 2565).

Nëse, siç mendojnë shumica e historianëve, vetëdija kombëtare në Ballkan filloi të formohej në fund të shekullit të tetëmbëdhjetë dhe gjatë shekullit të nëntëmbëdhjetë, lind pyetja se cilin identitet kishin njerëzit para kësaj periudhe. Ata identifikoheshin kryesisht me grupe etnike, fetare, lokale ose profesionale, si shqiptarë, bullgarë, grekë, myslimanë, katolikë dhe të tjerë. Këto forma identiteti kolektiv mund të bashkëjetonin dhe nuk përjashtonin njëra-tjetrën, dhe në varësi të situatës dhe pranisë së “tjetrit të rëndësishëm”, një prej këtyre identiteteve mund të merrte dominance(Gaitanos, 2022: 60-61). Në periudhën midis shenjave të para të identitetit modern kombëtar në Ballkan, nga vitet 1780 deri në fillimin e shekullit të njëzetë, kur të gjitha nacionalizmat e mëdha ballkanike (përveç atij shqiptar) ishin tashmë të formuara dhe të konsoliduara, ekzistonin dy lloje identitetesh që zhvilloheshin paralelisht: identiteti etno-religjioz (proto-kombëtar) mes fshatarëve dhe identiteti kombëtar mes grupeve të patriotëve(Markovich, 2013: 246-247).

Edhe pse shumica e historianëve priren ta pranojnë fenë si faktor vendimtar të formimit të komuniteteve në periudhën para-kombëtare, historiografia ballkanike, dhe sigurisht jo vetëm ajo, vazhdon ta trajtojë të kaluarën nga një këndvështrim pak a shumë etnocentrik ose kombëtar(Detrez, 2015: 1-2). Identitet, i bazuar në përkatësi etnike dhe fetare, mund të vendoset në kuadër të studimeve mbi nacionalizmin modern, veçanërisht në teoritë e Anthony Smith mbi etnitë. Siç e diskuton Victor Roudometof, “grekët, shqiptarët, bullgarët, serbët dhe rumunët në Ballkanin Osman mund të konsiderohen etnitë e këtij rajoni dhe ata ishin të vetëdijshëm për dallimet e tyre etnike”(Karpat, 1985; Mpalta, 2006; Gaitanos, 2022: 60).

Fillimet e reformave të Tanzimatit përkojnë me revolucionet kombëtare që ndikuan në strukturën dhe marrëdhëniet e mileteve, duke përfshirë ndryshimin e pozitave të tyre në skenën politike. Revolucioni grek shënoi rënien e botës fanariotike dhe bëri që osmanët të rishikojnë privilegjet e miletit rum, duke përmirësuar pozitën e mileteve të tjera, veçanërisht të armenëve, dhe duke njohur për herë të parë miletin katolik. Përveç krijimit të mileteve protestant dhe katolik, shpërbërja e miletit ortodoks shpërtheu me formimin e kishave kombëtare si në Greqi, Serbi, Rumani dhe Bullgari(Gaitanos, 2022: 68). Kishat “nacionale” ortodokse që u formuan gjatë sundimit osman, e ruajtën pushtetin e tyre, falë rolit që iu ishte caktuar në sistemin e miletit dhe u bënë mbështetëset kryesore të lëvizjeve nacionaliste, që filluan nën ndikimin e huaj, veçanërisht atij rus(Baskin,1994:308)

Shqiptarët ishin kombi i fundit ballkanik që u prek nga nacionalizmi. Lëvizja e tyre u pengua seriozisht nga organizimi shoqëror osman i mileteve. Për më tepër, si autoritetet osmane ashtu edhe Kisha Ortodokse në jug kishin arsyet e tyre për ta shtypur zhvillimin e arsimit dhe kulturës në gjuhën shqipe. Teksa për nacionalizmat e tjerë të Ballkanit, feja si një faktor i unfikimit të popujve, ka luajtur një rol pozitiv, në rastin e Shqipërisë, feja padyshim ka luajtur më tepër një rol përçarës(Clayer, 2012:138). Brenda një sistemi të tillë, grupi më i madh i shqiptarëve – myslimanët ishin konsideruar nga Porta e Lartë si turq, ndërsa shqiptarët ortodoksë, që nuk e patën kishën e tyre kombëtare, siç e kishin grekët, bullgarët apo serbët, dhe si të tillë i takuan kishës greke, apo sllave u konsideruan nga Stambolli dhe Patrikana si grekë dhe nga kishat serbe dhe bullgare përkatësisht si serbë dhe bullgarë. Shqiptarët katolikë, nga ana tjetër, u njohën më në fund si milet dhe formalisht përfaqësoheshin nga patriarku armen(Demjaha& Peci, 2016:16).

Pra, autoritetet osmane i identifikuan shqiptarët vetëm sipas fesë, duke eliminuar të gjitha konsideratat e përkatësisë etnike. Duhet theksuar se identifikimit si pjesë e një mileti i mungonte plotësisht kuptimi territorial, i lidhur me konceptin evropianoperëndimor të kombit(Hupchick, 2002:134). Mbështetur edhe në konceptin osman të sistemit të mileteve, komunitetet etnike nuk kishin kufij gjeografikë, prandaj çdo komunitet kulturor i konsideronte si të vetat të gjitha territoret, bashkësia fetare e të cilit përbënte shumicën. Si rezultat, pasi Perandoria Osmane filloi të shpërbëhej, nacionalistët grekë filluan t’i rivendikojnë territoret e Shqipërisë së Jugut si të tyret, pasi sipas tyre “banoheshin nga ortodoksë”. Me të njejtin argument, serbët i pretenduan në pjesët veriore territoret e banuara me shqiptarë(Demjaha& Peci, 2016:16).

Është e qartë, se derisa sistemi i mileteve ka ofruar një tokë të frytshme për grekët, serbët dhe bullgarët, për krijimin e shteteve të tyre kombëtare me mbështetjen e drejtpërdrejtë të kishave përkatëse, për nacionalizimin shqiptar ai ka paraqitur një pengesë serioze. Vetëm shkëputja radikale nga ky sistem bëri të mundur ndryshimin e paradigmës që u mundësoi tri komuniteteve fetare shqiptare të shiheshin si një komunitet kombëtar i veçantë, i ndarë nga grekët, latinët dhe turqit, dhe jo si grek, latin apo turk me tipare të tjera gjuhësore(Demjaha& Peci, 2016:16).

Ndërkohë që Perandoria Osmane dhe fqinjët shovinistë ballkanikë këmbëngulnin që Shqipëria të ndahej në bazë të linjave fetare, për rilindësit shqiptarë ishte vendimtare t’i tejkalonin ndasitë fetare, duke këmbëngulur për një identitet sekular të përbashkët të shqiptarëve, bazuar në “unitetin kulturor dhe gjuhësor”. Prandaj sekularizmi u bë tipari kryesor i Rilindjes Kombëtare shqiptare.

Rilindja Shqiptare, si lëvizje sekulare, promovoi bashkimin e shqiptarëve mbi bazën e gjuhës së përbashkët, duke e theksuar unitetin kombëtar përtej ndarjeve fetare. Ajo ishte themelore për zhvillimin e identitetit të përbashkët dhe krijimin e një shteti të pavarur shqiptar.