Dielli | The Sun

Albanian American Newspaper Devoted to the Intellectual and Cultural Advancement of the Albanians in America | Since 1909

Evropa përballë një realiteti të ri sigurie; gjeneralët nuk po frikësojnë – po paralajmërojnë

by

Prof. Dr. Muhamet Racaj/

Ka momente në histori kur fjalët e gjeneralëve nuk janë thjesht analiza profesionale, por sinjale strategjike që u drejtohen drejtpërdrejt shoqërive. Sot jemi pikërisht në një moment të tillë. Kur gjeneralët flasin hapur dhe publikisht për rrezikun e luftës, bota – dhe veçanërisht qytetarët evropianë – nuk kanë luksin të mos dëgjojnë.

Deklarata e fundit e një gjenerali të lartë amerikan, e transmetuar në YouTube dhe e shpërndarë nga Klan Kosova dhe 360 Media, se Rusia, Kina dhe Irani po përgatiten, nuk është as retorikë frikësuese dhe as alarm mediatik. Është një vlerësim i ftohtë strategjik. E thënë pa emocione, por me përgjegjësi profesionale, kjo fjali bart peshën e një paralajmërimi serioz për rendin ndërkombëtar.

Boshti Rusi–Kinë–Iran nuk është më një konstrukt teorik. Ai po shndërrohet gradualisht në një realitet funksional, të ndërtuar mbi interesa të përbashkëta për dobësimin e Perëndimit. Rusia ka zgjedhur rrugën e forcës së hapur, duke e shndërruar Ukrainën në frontin kryesor të sfidimit të rendit euro-atlantik. Kina po avancon me durim strategjik, përmes teknologjisë, ekonomisë dhe modernizimit ushtarak, duke shmangur konfliktin e drejtpërdrejtë, por duke ndërtuar epërsi afatgjatë. Irani, me mjete më asimetrike, po vepron si katalizator destabilizimi përmes dronëve, milicive dhe luftës hibride. Të ndryshme në metoda, por të bashkuara në qëllim.

Në këtë kontekst, paralajmërimet e gjeneralëve evropianë që u drejtohen qytetarëve me mesazhin “përgatituni për luftë” nuk duhet lexuar si thirrje për panik, por si thirrje për zgjim strategjik. Komandantë të ushtrive në Francë, Gjermani, Poloni dhe vendet baltike po e ndryshojnë diskursin publik, duke e bërë të qartë se siguria nuk është më çështje ekskluzive e ushtrive, por e shoqërive në tërësi.

Evropa po kalon nga mentaliteti “pas luftës” në mentalitetin e “gatishmërisë”. Kjo përfshin jo vetëm rritjen e buxheteve të mbrojtjes dhe modernizimin e forcave të armatosura, por edhe: përgatitjen e shoqërive civile:

●rezerva strategjike,

●mbrojtje civile,

●qëndrueshmëri energjetike

●siguri kibernetike dhe

●reziliencë ndaj dezinformimit. Këto masa nuk janë shenjë agresiviteti, por reflektim i një realiteti të ri sigurie.

Ajo që duhet të shqetësojë më shumë nuk është vetë paralajmërimi, por fakti se për vite me radhë Perëndimi jetoi në rehati strategjike, me bindjen se luftërat e mëdha i përkisnin së kaluarës. Sot po kuptohet se historia nuk ka përfunduar – ajo thjesht ka ndryshuar formë. Lufta nuk fillon domosdoshmërisht me tanke; ajo nis me perceptime, me keqkalkulim dhe me dobësi të brendshme.

Për Ballkanin Perëndimor, këto zhvillime nuk janë abstrakte. Rajoni mbetet hapësirë e ndjeshme ndaj ndikimeve të jashtme, ku presioni ushtrohet përmes dezinformimit, polarizimit politik dhe luftës hibride. Kosova, si shtet me orientim të qartë euro-atlantik, është veçanërisht e ekspozuar, por njëkohësisht edhe pjesë e drejtpërdrejtë e arkitekturës së sigurisë perëndimore në rajon.

Paralajmërimet e gjeneralëve amerikanë dhe evropianë duhet të lexohen si thirrje për vetëdijesim, jo si profeci lufte. Siguria nuk garantohet vetëm me deklarata politike, por me institucione të forta, unitet strategjik dhe shoqëri të përgatitura. Në një botë që po polarizohet sërish, mospozicionimi nuk është neutralitet – është rrezik. Kur gjeneralët flasin hapur, ata nuk po kërkojnë luftë. Ata po përpiqen ta parandalojnë atë. Por kjo është e mundur vetëm nëse shoqëritë i marrin seriozisht sinjalet dhe refuzojnë komoditetin e iluzioneve.

Groenlanda, nyja strategjike e sigurisë globale dhe prova e realitetit të fuqisë amerikane

by

Hisen Berisha/

Groenlanda nuk është thjesht një territor i akullt në skajin verior të Atlantikut. Ajo është pika kyçe gjeostrategjike që kontrollon fushëbetejën (battlespace) mes kontinentit amerikan dhe dy rivalëve kryesorë të Shteteve të Bashkuara të Amerikës, të Rusisë dhe Kinës. Kush kontrollon Grenlandën, kontrollon korridoret ajrore, detare dhe raketore mes Amerikës Veriore dhe Euroazisë, si dhe balancën e fuqisë në Arktik apo teatrin e ri të rivalitetit global të fuqive të mëdha.

Në terminologjinë strategjike të Pentagonit, Groenlanda përbën nyje kyqe të mbrojtjes strategjike, një pikë kritike të “forward defense” dhe “power projection”.

Kontrolli mbi të përmes një platforme strategjike të mbrojtjes së avancuar, nënkupton aftësi reale për parandalim raketor, mbikëqyrje hapësinore dhe reagim të shpejtë strategjik ndaj çdo kërcënimi ruso-kinez në hemisferën veriore.

Nga perspektiva historike-ushtarake, Grenlanda ka qenë pjesë integrale e arkitekturës së mbrojtjes amerikane që nga Lufta e Dytë Botërore. Baza ajrore Thule (sot Pituffik Space Base) përbën një element kyç të sistemit amerikan të paralajmërimit të hershëm kundër raketave balistike ndërkontinentale. Kjo bazë nuk është simbol i imperializmit, por shtyllë e doktrinës së mbijetesës strategjike të Perëndimit përballë kërcënimit sovjetik dje, dhe atij ruso-kinez sot.

Reagimi i Danimarkës ndaj interesit amerikan për Grenlandën është ose politikisht egoist dhe strategjikisht i pamatur, ose i kushtëzuar nga frika historike ndaj Rusisë, apo në skenarin më shqetësues, një formë e kolaboracionizmit të heshtur evropian me Moskën, i toleruar për arsye koniunkturale, por i rrezikshëm për sigurinë afatgjatë të Perëndimit.

Në gjuhë të thjeshtë strategjike, Danimarka kërkon sovranitet simbolik mbi një territor që nuk është kurrë në gjendje ta mbrojë. Ky është një luks politik që ekziston vetëm sepse SHBA e ka garantuar sigurinë reale të Grenlandës për më shumë se shtatë dekada.

Në aspektin juridik dhe historik, Danimarka nuk e ka trajtuar Grenlandën si subjekt real sovraniteti, por si periferi koloniale me autonomi të kufizuar. Pretendimi i sotëm për sovranitet të plotë strategjik bie ndesh me faktin se siguria e Grenlandës është garantuar ekskluzivisht nga SHBA, pa asnjë kapacitet real mbrojtës nga Kopenhaga.

Bashkimi Evropian, në realitetin e sotëm gjeopolitik, nuk është i aftë të ekzistojë si subjekt i pavarur sigurie pa NATO-n, dhe NATO vetë nuk është gjë tjetër veçse një arkitekturë sigurie e mbështetur në mënyrë disproporcionale nga Shtetet e Bashkuara.

Pa SHBA, BE-ja nuk ka kapacitet ushtarak, politik dhe as ekonomik për të garantuar mbijetesën e vet strategjike.

Koncepti i “autonomisë strategjike evropiane” është një konstrukt ideologjik pa mbulim operacional, dhe duhet thënë se, pa inteligjencë amerikane, pa satelitë amerikanë, pa logjistikë dhe pa parandalim bërthamor amerikan, BE mbetet një projekt civil i pambrojtur.

Të dhënat aktuale të buxheteve të mbrojtjes dhe kapaciteteve operative tregojnë se shtetet kryesore të BE-së nuk janë të afta të projektojnë fuqi ushtarake jashtë kufijve të tyre pa logjistikën, inteligjencën, satelitët dhe komandën amerikane. Ideja e “autonomisë strategjike evropiane” mbetet më shumë konstrukt ideologjik sesa realitet operacional.

Kundërshtimi i rolit dominues amerikan në Grenlandë nga qarqe brenda NATOs apo Evropës është jo vetëm paradoksal, por edhe absurd. Deri në konsolidimin e asaj që njihet si Doktrina Trump, që është një rikthim i realizmit në politikën e jashtme të Shtëpis së Bardhë, mbi 70% e potencialit ushtarak dhe politik të NATO-s financohej drejtpërdrejt nga buxheti amerikan.

Pa këtë kontribut, NATO do të ishte një strukturë formale, një aleancë procedurale, e paaftë për veprim real, as instrument real parandalimi.

Doktrina Trump shënon shkëputjen nga iluzioni post-liberal, se rendi ndërkombëtar mund të mbahet vetëm mbi norma dhe deklarata, duke rikthyer realizmin klasik të marrëdhënieve ndërkombëtare, në mënyrë të ashpër, por të domosdoshme, sipas të cilit pa fuqi reale dhe forcë të besueshme nuk ka rend; pa rend nuk ka paqe; dhe pa Amerikën, Perëndimi mbetet strategjikisht i zhveshur. Grenlanda është pikërisht territori ku ky realizëm materializohet dhe shndërrohet në testin praktik të kësaj doktrine.

Rasti i Kosovës përbën një verifikim empirik (case study) të qartë të tezës realiste në politikën e jashtme që ofron Doktrina Trump, sipas së cilës mbijetesa e shteteve të vogla nuk garantohet nga normat abstrakte apo arkitekturat formale të së drejtës ndërkombëtare, por nga prania dhe projekcioni i fuqisë së një aleati mbrojtës.

Kosova si çështje e vendimmarrjes ndërkombëtare, e ekspozon dështimin e multilateralizmit procedural evropian dhe të arkitekturës normative të OKB-së, duke dëshmuar se këto mekanizma funksionojnë më shumë si struktura menaxhimi të krizës sesa si garantë realë të sigurisë dhe mbijetesës shtetërore.

BE-ja, e kufizuar nga konsensusi i brendshëm dhe nga logjika burokratike e vendimmarrjes, ka dështuar të ofrojë garanci strategjike, ndërsa Këshilli i Sigurimit i OKB-së ka mbetur i paralizuar nga vetoja dhe kalkulimet hegjemonike.

Në këtë vakuum, ndërhyrja e SHBA-së në vitin 1999 dhe prania e vazhdueshme strategjike e SHBA-së në Kosovë nuk ishin produkt i konsensusit normativo global, por rezultat i kalkulimit të fuqisë dhe interesit, duke dëshmuar se pa garancinë amerikane, parimet e sovranitetit, demokracisë dhe vetëvendosjes do të kishin mbetur deklarata pa mbrojtje reale përballë presionit hegjemonist dhe autoritar.

Pra Kosova si rast sui generis i të drejtës ndërkombëtare,

nuk ishin akt idealizmi normativ, por shprehje e pastër e fuqipolitikës realiste të Doktrinës Trump, duke konfirmuar se për shtetet e vogla si Kosova, siguria, sovraniteti dhe demokracia nuk mbrohen nga rezoluta dhe procedura, por nga aleanca me një fuqi që ka kapacitetin dhe vullnetin për t’i mbrojtur ato me forcë reale.

Prandaj, NATO nuk e “garanton” sigurinë e Evropës si subjekt autonom strategjik, por vetëm si funksion derivativ i fuqisë amerikane dhe britanike, duke mbetur e strukturalisht e kufizuar dhe e hendikepuar përballë mekanizmave globalë byrokratik të vendimmarrjes, si Këshilli i Sigurimit i OKB-së. Në këtë konfigurim të rendit ndërkombëtar, Grenlanda shfaqet si nyje kritike e arkitekturës së sigurisë globale, apo një pikë strategjike e parandalimit të avancuar që mbron territorin dhe interesat jetike të SHBA-së, siguron hapësirën euroatlantike dhe stabilizon rendin ndërkombëtar, jo përmes normave deklarative, por përmes parimit klasik të parandalimit me forcë (deterrence by force).

Në aspektin gjeoekonomik, Grenlanda përmban rezerva strategjike të mineraleve të rralla, jetike për teknologjinë ushtarake dhe civile moderne. Lënia e këtij territori jashtë kontrollit amerikan hap derën për penetrim kinez përmes investimeve “civile”, një model tashmë i provuar, i institucionalizuar dhe agresiv i Pekinit, i aplikuar me sukses në Afrikë, Azi dhe Ballkan.

Teoritë globaliste, qasjet sorosiste dhe konceptet që devijojnë nga konservatorizmi amerikan dhe parimet e Doktrinës Trump refuzojnë ta pranojnë këtë realitet të fuqipolitikës amerikane. Ato e injorojnë faktin se fuqia amerikane mbetet e vetmja garanci reale për ekzistencën e lirisë, barazisë dhe demokracisë, veçanërisht për kombet e vogla dhe të shpërfillura historikisht nga shtetet hegjemoniste.

Historia e shekullit XX dhe XXI është e qartë, çdo tërheqje amerikane, çdo vakum i fuqisë amerikane është shfrytëzuar nga regjime autoritare për zgjerim agresiv.

Nga Evropa Lindore gjatë Luftës së Ftohtë, deri te Deti i Kinës Jugore sot, nga ky akt strategjik nuk ka përjashtim, dhe tërheqja amerikane ka prodhuar konflikte dhe jo stabilitet.

Grenlanda është vijë e kuqe e këtij mësimi historik. Prandaj si një territor strategjik nuk mund të lihet pa mbrojtje amerikane që prevenon destabilizimin global.

Në kontrast, shumica e vendeve ku sundojnë regjime të majta autokratike me gjenezë komuniste vazhdojnë të prodhojnë represion, destabilitet dhe kërcënim për rendin ndërkombëtar.

Pikërisht përballë këtij realiteti, kontrolli strategjik amerikan mbi Grenlandën nuk është akt dominimi, por akt përgjegjësie globale, në mbrojtje të rendit demokratik përmes forcës reale.

Zhvillimet e fundit, përfshirë dislokimin simbolik të trupave të disa shteteve evropiane dhe anëtare të NATO-s në Grenlandë, në kuadër të ushtrimeve ushtarake, si dhe reagimet politike e gjykuese që i shoqëruan ato, nuk përbëjnë dëshmi të një autonomie reale strategjike evropiane, por një refleksi reaktiv dhe deklarativ ndaj një realiteti që Evropa nuk e kontrollon. Evropa po reagon, por nuk garanton; po kritikon, por nuk e mbron dot as vetën. Këto veprime, të shoqëruara me pretendime dhe akuza ndaj Shteteve të Bashkuara për shkelje të standardeve të NATOs apo të ndjeshmërive politike të vendeve anëtare, janë në thelb përpjekje për të kompensuar mungesën e kapacitetit real garantues me retorikë procedurale dhe gjuhë normative. Në praktikë, asnjë nga këto dislokime apo qëndrime nuk ndryshon faktin themelor se siguria e Grenlandës, e Evropës dhe e rendit euroatlantik mbetet e varur nga prania, fuqia dhe vullneti strategjik amerikan. Kritika ndaj SHBA-së, pa kapacitet për të marrë përsipër barrën reale të mbrojtjes, nuk është shprehje e sovranitetit evropian, por simptomë e varësisë strukturore dhe hipokrizisë strategjike që Evropa ende refuzon ta pranojë hapur.

Grenlanda, sot nuk është çështje e Danimarkës, as e nostalgjisë koloniale evropiane. Ajo është çështje e sigurisë globale. Dhe në këtë betejë të ftohtë të shekullit XXI, Doktrina Trump ofron qartësinë strategjike që Perëndimit i ka munguar për dekada, pa iluzione, pa globalizëm naiv, dhe me një të vërtetë të thjeshtë, se pa forcën amerikane, nuk ka paqe të qëndrueshme.

Muzika si art i komunikimit njerëzor

by

Dr. Afrim Shabani/

Kur flasim për muzikën, zakonisht themi se ajo na pëlqen, na qetëson, na emocionon. Këto janë përgjigje të vërteta, por jo të mjaftueshme. Si pedagog, unë do të doja t’ju ftoja të ndalemi një hap më thellë dhe të pyesim: çfarë është në të vërtetë muzika që na jep kaq shumë kënaqësi, dhe çfarë kërkon ajo nga ne si dëgjues?

Së pari, duhet ta kuptojmë një gjë themelore: dëgjimi muzikor nuk është një akt pasiv. Kur ne dëgjojmë muzikë, truri ynë nuk është në pushim. Përkundrazi, ai është jashtëzakonisht aktiv. Ai parashikon se çfarë do të vijë më pas, krahason atë që dëgjon me atë që ka dëgjuar më parë, dhe reagon kur pritshmëritë tona përmbushen ose thyhen. Pikërisht këtu lind kënaqësia muzikore: në këtë lojë të vazhdueshme mes pritjes dhe realizimit.

Tani, le të mendojmë për mënyrën se si dëgjojmë sot. Shumica prej nesh dëgjojmë muzikë ndërsa bëjmë diçka tjetër. Drejtojmë makinën, punojmë, shfletojmë telefonin. Muzika bëhet sfond. Dhe unë nuk po them se kjo është gabim. Por duhet të jemi të vetëdijshëm për një gjë: muzika, si art, nuk është krijuar për të qenë sfond. Ajo është art i kohës. Ajo kërkon vëmendjen tonë, sepse ekziston vetëm sa kohë ne jemi të gatshëm ta ndjekim.

Këtu hyn koncepti i dëgjimit të edukuar. Të dëgjosh në mënyrë të edukuar do të thotë të mësosh të ndjekësh rrjedhën e muzikës, të dallosh momentet që kthehen, të vëresh kontrastet, të kuptosh se si një ide muzikore zhvillohet dhe transformohet. Nuk ka nevojë të jeni muzikant për këtë. Duhet vetëm të jeni të pranishëm mendërisht. Dëgjimi i vëmendshëm është, në thelb, një formë disipline intelektuale.

Një nga mjetet më të fuqishme që kemi për ta zhvilluar këtë aftësi është dëgjimi i përsëritur. Mendoni për një vepër që e doni. Herën e parë ju prek emocionalisht. Herën e dytë filloni të vini re detaje. Herën e tretë, filloni ta kuptoni strukturën e saj. Çdo dëgjim i ri nuk është përsëritje; është thellim. Muzika nuk shteron, sepse vetë dëgjuesi ndryshon.

Le të ndalemi pak edhe te interpretimi. Shpesh mendojmë se ekziston një version “i saktë” i një vepre muzikore. Në realitet, çdo interpretim është një lexim i ri. Ndryshimet e vogla në tempo, në dinamikë, në theksim, nuk janë gabime, por mënyra përmes të cilave muzika merr frymë. Prandaj, koncerti i gjallë ka një fuqi të veçantë. Ai na kujton se muzika është një akt komunikimi njerëzor, jo një objekt i ngrirë në letër.

Dhe tani, le të kthehemi tek pyetja fillestare: pse ka rëndësi e gjithë kjo? Sepse mënyra se si dëgjojmë muzikë reflekton mënyrën se si dëgjojmë botën. Të mësosh të dëgjosh me përqendrim është të mësosh të jetosh me më shumë vetëdije. Në një epokë të shpërqendrimit të vazhdueshëm, dëgjimi i vëmendshëm është një akt kulture, madje do të thosha, një akt formimi shpirtëror.

Në fund të fundit, muzika nuk na kërkon asgjë më shumë sesa praninë tonë. Por ajo na shpërblen me diçka shumë më të madhe: me thellim të ndjeshmërisë, me qartësi mendimi dhe me një ndjenjë më të fortë të asaj që do të thotë të jesh njeri.

Keqkuptimi i mendimtarëve afatgjatë nga Shqipëria

by

Artan Nati/

Në Shqipëri, figurat që mendojnë përtej momentit rrallëherë kuptohen në çastin kur flasin. Arsyeja nuk lidhet domosdoshmërisht me mungesën e inteligjencës së publikut, por me një kulturë politike, mediatike dhe shoqërore që është e fiksuar pas së tashmes së ngushtë dhe interesit të menjëhershëm.

Diskursi publik shqiptar funksionon me logjikën e urgjencës: kush nuk jep zgjidhje të shpejta, slogane të thjeshta apo armiq të qartë, shihet si i paqartë, elitist ose i shkëputur nga realiteti. Mendimi afatgjatë, reflektimi strukturor dhe paralajmërimi për pasoja që ende nuk duken perceptohen si abstraksione të kota, jo si analiza të nevojshme.

Në këtë kontekst, figura që flet përtej momentit përballet me një keqlexim sistematik. Media e thjeshton, politika e instrumentalizon, ndërsa opinioni publik e gjykon me matës të gabuar: jo sipas vlerës së idesë, por sipas përputhjes me klimën emocionale të ditës. Ajo që nuk prodhon reagim të menjëhershëm, prodhon dyshim. Në Shqipëri, figurat që mendojnë përtej momentit zakonisht lexohen keq në momentin kur flasin. Fan Noli, Ismail Kadare dhe Lea Ypi (ndonëse nuk ka staturën e Nolit dhe Kadaresë) nuk janë të pakuptuar sepse janë “të vështirë”, por sepse shoqëria shqiptare ka pasur gjithmonë vështirësi të dëgjojë zërat që nuk i përkëdhelin mitet e saj.

Fan Noli: Një lider përpara kohës së vet, i keqkuptuar nga të gjithë

Rënia e qeverisë së Fan Nolit nuk ishte thjesht rrëzimi i një kabineti, por dështimi dramatik i një përpjekjeje për ta nxjerrë Shqipërinë nga mesjeta politike. Qeveria e tij u shemb sepse guxoi të mendonte përpara një shoqërie që ende jetonte me instinktet e vjetra të beut, bajraktarit dhe tregtarit të frikësuar nga çdo ndryshim.

Fan Noli erdhi në pushtet me një program që për kohën ishte tronditës: shtet ligjor, reformë agrare, arsim modern, shkëputje nga klientelizmi feudal dhe orientim drejt Perëndimit demokratik. Por Shqipëria e vitit 1924 nuk ishte gati për një revolucion institucional; ajo ishte mësuar me pushtete personale, jo me institucione, me privilegje, jo me barazi para ligjit.

A ishte Noli i keqkuptuar nga shqiptarët? Pa dyshim. Për shumicën e popullsisë, fjalori i tij politik ishte i huaj. Ai fliste për demokraci, moral shtetëror dhe përgjegjësi publike, ndërsa shoqëria kërkonte rend, bukë dhe një dorë të fortë që të mbante ekuilibrin mes kaosit dhe mbijetesës. Në këtë hendek mes vizionit dhe realitetit, Noli mbeti i vetëm.

A ishte ai më i përparuar se populli i vet? Në shumë aspekte, po. Noli përfaqësonte modelin e intelektualit modern europian, të formuar jashtë, me një ndjeshmëri sociale dhe kulturore që tejkalonte horizontin politik të kohës. Por përparësia intelektuale nuk përkthehet automatikisht në fuqi politike. Ai kishte ide, por nuk kishte aparat; kishte vizion, por jo mekanizma force për ta mbrojtur atë.

A ishte Fan Noli komunist? Kjo akuzë ishte më tepër një armë politike sesa një përshkrim ideologjik. Noli nuk ishte komunist në kuptimin doktrinar të fjalës. Ai nuk kërkoi diktaturën e proletariatit, as shpronësime revolucionare sipas modelit sovjetik. Ai ishte një reformator demokrat me prirje sociale, i frymëzuar nga modelet progresiste perëndimore, jo nga bolshevizmi lindor. Por në një shoqëri ku çdo ide për drejtësi sociale shihej si kërcënim, Noli u etiketua lehtësisht si “i majtë ekstrem”.

Në thelb, qeveria e Nolit ra sepse u përball me një aleancë të heshtur: elitën ekonomike që humbiste privilegje, klasën politike që rrezikonte pushtetin dhe një shoqëri që ende nuk kishte ndërtuar vetëdijen qytetare për të mbrojtur ndryshimin. Fan Noli nuk u rrëzua sepse gaboi në ide, por sepse Shqipëria nuk ishte ende gati për to.

Historia sot e lexon Nolin jo si një dështak, por si një paralajmërim: një komb që nuk kupton intelektualët e vet modernë, i shtyn ata drejt izolimit dhe i zëvendëson me autoritarizëm. Dhe ndoshta pyetja e vërtetë nuk është pse ra Fan Noli, por pse Shqipëria vazhdon ende të ketë frikë nga figura si ai.

Ismail Kadare: Shkrimtari i madh i keqkuptuar

Një nga paradokset më domethënëse të jetës kulturore shqiptare është qëndrimi i asaj që quhet “e djathta”, por edhe i një pjese të ish-të përndjekurve politikë, ndaj Ismail Kadaresë. Ata e pranojnë pa hezitim si shkrimtar të madh, madje si figurë themelore të letërsisë shqipe, por njëkohësisht e kritikojnë si “produkt” apo “përfitues” të komunizmit. E vlerësojnë në publik, por punojnë kundër tij në prapaskenë. Ky është një lojë e hapur me dy standarde, që flet më shumë për krizën tonë morale sesa për figurën e Kadaresë.

Në diskursin zyrtar, Kadare quhet “gjeniu letrar”, “zëri shqiptar në botë”, “kandidati i përhershëm për Nobelin”. Por sapo biseda kalon nga lavdërimi formal te analiza politike, nis relativizimi: pse nuk foli hapur? pse nuk u rebelua? pse botohej kur të tjerët burgoseshin? Pyetje që në dukje kërkojnë drejtësi historike, por në thelb shpesh shërbejnë për të ndërtuar një alibi morale për dështimet kolektive.

Ish-të përndjekurit politikë kanë arsye reale për dhimbje dhe zemërim, por problemi lind kur dhimbja shndërrohet në kriter estetik dhe moral absolut. Në vend që të lexojnë veprën si një akt rezistence të koduar dhe të rrezikshme, shumëkush e gjykon Kadarenë me standardin e tribunës politike, jo të shkrimtarit. Letërsia e tij nuk kërkonte të rrëzonte regjimin me thirrje, por ta çmontonte atë nga brenda, duke zbuluar mekanizmat e frikës, mitit dhe bindjes së verbër.

E djathta shqiptare, nga ana tjetër, ka vuajtur nga një kompleks i vjetër: mungesa e figurave kulturore universale. Kadare është shumë i madh për t’u mohuar, por edhe shumë i pavarur për t’u përvetësuar plotësisht. Prandaj ai mbetet figurë e papërshtatshme: nuk mund të rrëzohet, por as të pranohet pa kushte. Kështu lind hipokrizia: në skenë vlerësim, në prapaskenë sabotim.

Rasti i letrave anonime kundër kandidaturës së tij për Nobelin është kulmi i këtij absurdi. Një shoqëri normale do ta kishte parë një nominim të tillë si sukses kombëtar, pavarësisht polemikave. Në Shqipëri, përkundrazi, u aktivizua refleksi i vjetër i vetëshkatërrimit: nëse është i yni, duhet ta rrëzojmë, nëse shkëlqen shumë, duhet ta errësojmë. Jo për parime, por nga frika se mos dikush del mbi mesataren morale të turmës.

Në fund, ky dyzim nuk është konflikt me Kadarenë, por konflikt me veten. Pranimi i tij i plotë do të kërkonte një ballafaqim të ndershëm me komunizmin, me bashkëfajësinë, me heshtjen dhe me zonat gri të historisë sonë. Dhe kjo është ende shumë për një shoqëri që preferon të flasë me zë të lartë për viktimat, por me zë të ulët për përgjegjësitë.

Pse shqiptarët e përdorin Kadarenë si “scapegoat” ose dashi i kurbanit? Një lexim psikologjik i një zakoni kombëtar

Sa herë shoqëria shqiptare ngec në vetëanalizë, një emër del përpara si mburojë dhe shënjestër njëkohësisht: Ismail Kadare. I madh sa për t’u admiruar, i vetëm sa për t’u fajësuar. Në vend që të shërbejë si pasqyrë, ai shpesh kthehet në “kurban simbolik” për mëkatet kolektive të një shoqërie që heziton të përballet me veten.

Së fundi Lea Ypi, me qëndrimin e saj publik dhe largimin nga Shqipëria, nuk zbuloi asgjë të panjohur për këdo që ka lexuar qoftë edhe një faqe histori shqiptare. Ajo thjesht rikujtoi një rregull të vjetër kombëtar: sinqeriteti nuk pritet me debat, por me dyshim, mendimi kritik nuk dëgjohet, por etiketohet dhe kush nuk e përkëdhel sedrën kolektive, shpallet problem. Ironia qëndron në faktin se faji nuk iu faturua kurrë hapur shoqërisë, por gjithmonë individit që guxon të flasë troç. Në narrativën tonë të zakonshme, nuk është populli që refuzon pasqyrën, por pasqyra që paska “gabim këndin”. Lea Ypi nuk u largua sepse ishte shumë radikale, por sepse ishte tepër e qartë. Dhe qartësia, në Shqipëri, është shpesh më e padurueshme se gënjeshtra.

Pse Shqipëria refuzon Nolin, Kadarenë, Ypin dhe përqafon figura të forta pushteti?

Shqipëria ka një paradoks të vjetër dhe kokëfortë: ajo dyshon ndaj mendimtarëve dhe adhuron sundimtarët. Refuzon figurat që problematizojnë ndërgjegjen dhe përqafon ata që e thjeshtojnë realitetin në emra, flamuj dhe pushtet. Fan Noli, Ismail Kadare dhe Lea Ypi nuk janë refuzuar sepse janë të huaj për Shqipërinë, por sepse janë shumë kërkues ndaj saj. Ndërsa drejtuesit e pushtetshëm pëlqehen pikërisht sepse i përshtaten një kulture politike që kërkon autoritet, jo reflektim.

Noli, Kadare dhe Ypi përfaqësojnë traditën e mendimit kritik. Ata nuk ofrojnë zgjidhje të shpejta, por pyetje të vështira. Noli fliste për etikë shtetërore dhe përgjegjësi qytetare në një shoqëri që kërkonte shpëtimtarë. Kadare analizoi frikën si mekanizëm kolektiv, jo si aksident historik. Këto figura kërkojnë një shoqëri që mendon, jo që bindet.

Në anën tjetër, figurat që Shqipëria ka pëlqyer dhe ricikluar vazhdimisht janë figura pushteti. Ata nuk kërkojnë qytetarë kritikë, por ndjekës. Nuk ndërtojnë institucione që funksionojnë pa ta, por sisteme që varen nga prania e tyre. Dhe kjo përputhet në mënyrë perfekte me një shoqëri të lodhur nga pasiguria, që kërkon “dorë të fortë” dhe narrativë të thjeshtë.

Shqipëria nuk ka ndërtuar një traditë respekti për intelektualin kritik. Intelektuali pranohet vetëm kur shërben si dekor i pushtetit ose si justifikim ideologjik. Noli u ceremonializua, por u neutralizua. Kadare u adhurua, por u relativizua. Ypi u sulmua, sepse ende nuk mund të kontrollohet. Ndërsa politikanët pëlqehen sepse janë të lexueshëm dhe të përsëritshëm.

Në thelb, Shqipëria nuk refuzon individë, refuzon modelet që ata përfaqësojnë. Refuzon qytetarin autonom dhe përqafon liderin dominues. Refuzon pasqyrën dhe zgjedh mitin. Derisa kjo të ndryshojë, vendi do të vazhdojë të prodhojë më shumë sundimtarë sesa mendimtarë, më shumë tifozë sesa qytetarë, dhe më shumë histori pushteti sesa histori vetëdijeje. Dhe ky është refuzimi më i madh që Shqipëria i bën vetes.

Që Shqipëria të kuptojë dhe të vlerësojë figura si Fan Noli dhe Ismail Kadare, duhet të ndodhë më pak një ndryshim politik dhe më shumë një kthesë mendore. Këta autorë nuk kërkojnë adhurim, por pjekuri qytetare. Ata nuk flasin për pushtet, por për përgjegjësi; jo për fitore, por për vetëdije.

“KUR SHTETI SULMON ZËRIN E VET”

by

Nga Rafael Floqi

“Mbylle RTSH-në!”… 

Le atëherë të kuptojmë se Edi Rama nuk e sheh Shqipërinë si Republikë parlamentare, por si Republikën e Vet Personale, ku televizioni publik është thjesht një studio që nuk po i bindet më regjisë së tij.

Sepse problemi nuk është RTSH është ERT. Problemi është Rama.

Dhe mania e tij që çdo ekran shqiptar të jetë ose i kontrolluar, ose i zhbërë.

Kur një kryeministër ngrihet një mëngjes dhe i shkon në mendje të mbyllë Radio Televizionin Shqiptar—institucionin që ka mbajtur historinë vizuale, zanoren dhe kujtesën e këtij vendi për më shumë se gjysmë shekulli—atëherë problemi nuk është RTSH-ja. Problemi është që pushteti ka filluar të besojë se Shqipëria është një studio private e tij .

RTSH-në nuk e ka rrënuar koha; e ka rrënuar politika. Jo politika e ideve, por politika e privilegjeve, tenderëve dhe mitmarrjeve. E kanë mbajtur me dhè dhe tani thonë: “Pse nuk shkëlqen?” Kanë prerë financimet dhe sot çuditen pse nuk prodhon magji. Kanë hequr aktivitetet kombëtare e ndërkombëtare nga ekrani i saj, ia kanë dhënë klientëve privatë, e pastaj thonë: “Nuk na pëlqen më RTSH-ja, nuk ka cilësi.”

A thua vallë se cilësia lulëzon në tokën e shkretuar?

Ky institucion ka mbartur festivalet, kampionatin, kombëtaren, Champions  League, Formula 1, simfoninë e vet 60-vjeçare, korin e instrumentistëve elitarë, dhe mbi të gjitha: kujtesën kolektive, atë që s’mund ta blejë asnjë oligark e s’mund ta mbyllë asnjë kryeministër me humor të keq.

Por sot po shohim një skenar të lodhur: dobëso institucionin, shpif ndaj tij, lëre pa mjete, zhvati kompetencat, pastaj thuaj “u desh të mbyllej”. Kjo metodë nuk është reformë—është grusht shteti kundër institucioneve publike.

Dhe në këtë pikë duhet folur hapur:  Mbyllja e RTSH-së nuk do të ishte reformë, por marrëzi kombëtare.

Një komb që mbyll televizionin e vet publik nuk modernizohet—nënshkruan kapitullimin ndaj mediave të klientelizmit.

RTSH-ja është “nëna e medias shqiptare” dhe nënat nuk mbyllen. Të tjerët ndërtojnë muze, arkiva, fonoteka për t’i ruajtur. Ne paskemi kryeministra që duan t’i kthejnë në themele për kulla.

Po pse ky nerv? Pse ky nxitim për ta mbytur? Sepse institucionet publike kanë një ves të keq: nuk shiten dot lehtë. Nuk kontrollohen dot me një telefonatë. Nuk shndërrohen dot në megafon partie. Dhe kur s’të binden, më e thjeshta është t’i shpallësh të “padobishme”.

Është një absurditet që askush në vendet evropiane ku ne tentojmë të hyjmë në BE nuk do ta artikulonte kurrë. Sepse televizioni publik është jo thjesht media e shtetit, por zemra kulturore, arkiva kombëtare, pasqyra e identitetit kolektiv. Ta mendosh mbylljen e tyre do të thoshte të ngresh dorën mbi vetë kujtesën kombëtare. BBC, DW, RAI dhe France Télévisions janë aq të lidhura me shtetin dhe kombin, sa mungesa e tyre do të përkufizohej si katastrofë institucionale.

E tani imagjinoni Shqipërinë pa RTSH-në. Nuk do të ketë më vend për Shqipërinë në Eurovision, sepse vetëm televizioni publik është anëtar zyrtar i EBU-së. Nuk do të ketë më Festival të Këngës, ngjarjen më të vjetër kulturore shqiptare, që ka rritur breza artistësh. Nuk do të ketë më trashëgimi kulturore të transmetuar, nuk do të ketë më simfoni, arkiv, as zë shtetëror. Me mbylljen e RTSH-së, Shqipëria largohet vetë nga skena evropiane dhe ndërpret çdo lidhje institucionale me eventet ndërkombëtare ku një vend serioz duhet të jetë prezent. Do të mbeteshim një republikë pa zë, pa platformë publike dhe pa institucionin që përfaqëson vendin brenda dhe jashtë kufijve.

Dhe mbi të gjitha, çfarë ironie: Eni Vasilin e çojnë për ta hapur apo për ta mbyllur? 

E filluan me Urën? Po urën ç’ patën thotë ajo batuta. Apo se lidhej me diasporën ?

A është ajo dërguar si fytyra e fundit e një vendimi të marrë në prapaskenë? Si e dërguara e një projekti që nuk ka të bëjë me reformë, por me shuarje? Sepse kështu duket: jo një përpjekje për ta ri ngritur  RTSH-në, por një administrim i ditëve të fundit të tij. 

Në vend të ekspertëve që sjellin vizion, çojnë figura televizive për t’i vënë vulën një skenari që po përgatitet prej vitesh: dobësoje institucionin, hiqi kompetencat, tjetërsoi burimet, pastaj thirr dikë për të shpallur “fundin e epokës”. 

Por pyetja e drejtë mbetet: E dërguan për të rihapur institucionin Enin , apo për t’i fikur dritat?

Por kujdes: Radiotelevizioni Shtetëror është aq i rëndësishëm sa përmbys qeveri, jo anasjelltas. Nuk është as si Teatri Kombëtar që e shembën dhe s’e bëjnë dot.

Historia e ka treguar. Frika e pushtetit ndaj RTSH-së është frika ndaj së vërtetës së tij.

A po mbyllet RTSH-ja për t’i liruar kryeministrit fushën për një super-TV privat, ku ai dhe oborri i tij do jenë të vetmit narratorë të kombit?

Nëse po, ky është skandali më i madh kulturor i 30 viteve.

Nëse jo, atëherë çfarë është? Kapriço? Hakmarrje? Apo nevojë për të shpallur veten si njeriu që mbyll çdo gjë që nuk i puth dorën?

Këtu duhet të ngrihet kushdo që ka zë, dinjitet dhe memorie. Jo për nostalgji, por për identitet. Jo për politikë, por për shtet.

Mjaft!

Duart larg RTSH-së!

Kombet ruajnë institucionet, vetëm pushtetet e pasigurt përpiqen t’i shuajnë.

Nëse dikush kërkon ta mbyllë RTSH-në, le ta dijë:

do ta ketë përballë publikisht, ligjërisht, qytetarisht dhe shpirtërisht çdo shqiptar që nuk pranon t’i shlyhet historia me gomën e një kryeministrie.

Ky është zëri i një populli që nuk pranon të mbetet pa zë