s p – Page 52 – Dielli

Historia pa justifikime: Nga legjendat te përgjegjësia dhe domosdoshmëria e vetë-reflektimit

January 8, 2026 by s p

Artan Nati/

Shqipëria, ky vend që mban në stemë shqiponjën, po i ngjan gjithnjë e më pak simbolit që e përfaqëson. Sepse sot, shqiponjat e vetme që fluturojnë lart janë politikanët, ndërsa shqipet, njerëzit e zakonshëm, qytetarët, shqiptarët kanë mbetur poshtë, të pambrojtur, të heshtur, pre e kthetrave të pushtetit. Në këtë paradoks tragjik, simboli i lirisë është përmbysur: ai që duhej të ishte shenjë krenarie kombëtare është kthyer në metaforë grabitjeje. Politika ka marrë trajtat e një grabitqari të stërvitur, që ushqehet me varfërinë, me frikën dhe me mungesën e shpresës.

Tragjedia nuk qëndron vetëm te varfëria materiale, por te shkatërrimi i dinjitetit. Një vend që historikisht i ka kënduar lirisë, sot mëson të jetojë me nënshtrim. Shqiponja, dikur simbol i qëndresës, sot përdoret si logo, si dekor, si alibi patriotike për një pushtet që vepron kundër vetë shqipeve. Dhe kështu, në tokën e shqiponjave, liria mbetet vetëm në flamur, ndërsa njerëzit jetojnë si pre, të lodhur, të zhgënjyer, të mësuar me faktin se grabitqari gjithmonë fiton.

Shqipëria është ndoshta i vetmi vend që i thur lavde një historie madhështore, por trashëgon gjithmonë anën e errët të saj. Një vend që flet me krenari për gjuhën “më të vjetër në botë”, për mbrojtjen e krishterimit nga Gjergj Kastrioti, për figurat që i ka dhënë qytetërimit perëndimor, 4 Papë duke përfshirë Papën Klementi XI (nga familja e shquar Albani).Shumë perandorë romakë erdhën nga rajoni më i gjerë ilir (përfshirë edhe Shqipërinë e sotme), me figura kyçe si Kostandini i Madh, Justiniani I dhe Anastasi I, të shekujve 3-6 të cilët e shpëtuan perandorinë nga kriza. Shqiponjat i krijuam, por fatin e tyre nuk e patëm kurrë.

Nga Gjergj Kastrioti nuk morëm Evropën që ai mbrojti me shpatë, por emrin e tij mysliman, Skënderbeu, si një shenjë e paradoksit tonë historik: mbrojtëm Perëndimin, por përfunduam jashtë tij. Nga Kostandini i Madh nuk trashëguam Romën e re dhe krishterimin si bosht qytetërimi, por Kostandinopojën e rënë dhe më pas Stambollin që na pushtoi, na sundoi dhe na ndryshoi fenë, mentalitetin dhe raportin me pushtetin. Nga Aleksandri i Madh, një figurë që sot njihet si helene, mbeti vetëm një krenari e paqartë, e pa artikuluar, një lavdi që të tjerët e administruan më mirë se ne.

Historia shqiptare është një varg humbjesh simbolike: fitore morale, por edhe disfata politike, morrëm heroizma epike, por edhe përfundime tragjike. Ne u bëmë roje të qytetërimit perëndimor, por përfunduam provincë e perandorive lindore. Mbrojtëm krishterimin, por jetuam shekuj nën sundim osman. Krijuam shqiponja historike, por gjithmonë na mbeti fati i shqipes së plagosur, jo i shqiponjës që sundon qiellin.

Dhe kjo tragjedi nuk është vetëm e shkuara. Ajo vazhdon sot, në formën e “shqiponjave të demokracisë”, politikanë që flasin në emër të Perëndimit, por ndërtojnë një sistem që me demokracinë ka vetëm fjalorin. Shqiponjat moderne nuk çlirojnë, por grabisin, nuk ndërtojnë shtet, por e zhvasin, nuk mbajnë njerëzit në vend, por i ndjekin drejt emigrimit. Si dikur perandoritë, sot pushteti vendas e trajton popullin si burim, jo si subjekt.

Kështu, Shqipëria mbetet vendi i paradoksit të përhershëm: me një histori për t’u admiruar dhe një realitet për t’u vajtuar. Një vend që flet për lavdinë e së shkuarës, sepse e tashmja është shumë e dhimbshme për t’u mbrojtur. Shqiponjat tona fluturuan lart në histori, por ne, shqipet, vazhdojmë të ecim në tokë të lodhur, të zhgënjyer dhe gjithnjë gati për t’u larguar nga vendi ynë.

Ndoshta ka ardhur dita që, përpara se të dehemi nga zërat e zhurmshëm të interpretuesve të historisë, të zbresim më në fund në tokë. Përpara se të dëgjojmë me adhurim Eleni Kocaqin, Marin Memën, Sazan Gurin dhe korin gjithnjë në rritje të rrëfimtarëve të lavdisë së përhershme, ndoshta duhet të ndalemi dhe të dëgjojmë atë që kemi zgjedhur ta shmangim. Natyrisht, historianët shqiptarë nuk gënjejnë hapur: ata thjesht tregojnë gjysmën e së vërtetës. Por historia na ka mësuar një gjë të thjeshtë: gjysma e së vërtetës është forma më elegante e gënjeshtrës së plotë. Të thuash të vërtetën nuk ka kosto, është falas. Ndërsa të ndërtosh mite mbi heshtje, përzgjedhje dhe harresë selektive, na ka kushtuar shtrenjtë: identitet, vetëdije dhe, në fund, vetë të ardhmen. Në vend të kësaj, sot dëgjojmë pseudo-shkrimtarë dhe pseudo-analistë që na servirin një histori qetësuese, gati narkotike. Një histori ku ne jemi gjithmonë të pafajshëm, gjithmonë viktima, gjithmonë heroikë, ku faji është përherë i grekëve, i serbëve, i të huajve dhe ku në një përmbysje tragjikisht absurde, Turqia shfaqet si “mbrojtësi ynë më i madh”. Kjo nuk është analizë historike, por terapi e rreme kombëtare, një mënyrë për të shmangur pyetjen më të dhimbshme: çfarë kemi bërë ne vetë me veten tonë?

Tragjedia e vërtetë është se kjo histori e rreme na pëlqen më shumë se e vërteta. Ajo na lejon të ndjehemi krenarë pa u ndjerë përgjegjës, të mallkojmë të tjerët pa u përballur me dështimet tona, të ëndërrojmë një lavdi të shkuar ndërkohë që shkatërrojmë të tashmen. Ndërsa Kadareja, me gjithë ashpërsinë e tij, na fton në një akt të rrallë qytetar: vetëkritikën.

Ndoshta pikërisht kjo është arsyeja pse duhet ta dëgjojmë sot. Sepse një shoqëri që ushqehet vetëm me mite nuk zgjohet kurrë. Dhe një komb që i trembet së vërtetës, sado e dhimbshme të jetë ajo, mbetet i dënuar ta ripërsërisë tragjedinë e vet, herë si farsë, herë si emigrim masiv, por gjithmonë si humbje.

Disa nga të vërtetat më të hidhura që duhet të ndriçojmë janë pikërisht ato që kemi mësuar t’i shmangim. E para: shpesh kemi zgjedhur mbijetesën mbi dinjitetin, kompromisin mbi përballjen, heshtjen mbi revoltën. Kjo na ka mbajtur gjallë në afat të shkurtër, por na ka varfëruar shpirtërisht në afat të gjatë. E dyta: kemi kultivuar një kulturë nënshtrimi ndaj pushtetit, ku sundimtari pranohet si i pashmangshëm dhe jo si i përkohshëm. E treta: kemi pranuar shpesh padrejtësinë si “normalitet” dhe e kemi shndërruar korrupsionin, nepotizmin dhe servilizmin në mekanizma funksionimi shoqëror.

Një tjetër e vërtetë e dhimbshme është mungesa jonë kronike e vetëkritikës. Ne dimë të jemi të ashpër me të tjerët, por të mëshirshëm me veten. Dimë të shkruajmë histori për armiqtë, por jo për fajet tona. Dhe pikërisht këtu qëndron tragjedia: pa vetëkritikë nuk ka reformim, pa reformim nuk ka të ardhme.

Historia shqiptare ka plagë që nuk janë thjesht pasojë e pushtimeve të huaja, por edhe rezultat i zgjedhjeve tona kolektive, i frikës sonë historike dhe i mungesës së një ndërgjegjeje të qëndrueshme qytetare. T’i përmendësh këto të vërteta me emra dhe ngjarje nuk është akt armiqësor ndaj kombit, por një përpjekje për ta nxjerrë atë nga mjegulla morale ku endet prej shekujsh.

Që nga vdekja e Skënderbeut, shqiptarët kanë treguar një aftësi të jashtëzakonshme për t’u përçarë pikërisht atëherë kur bashkimi ishte jetik. Grindjet e brendshme dhe pazaret personale u bënë më të forta se interesi i përbashkët; Hamza Kastrioti mbeti jo thjesht figurë historike, por model i përsëritur i sjelljes sonë politike.

Nën Perandorinë Osmane, shqiptarët mësuan të mbijetojnë dhe madje të ngjiten lart në hierarki, duke prodhuar pashallarë e vezirë, por jo një vetëdije shtetformuese. Ndërtuam Stambollin, reformuam perandorinë, ndërsa Shqipërinë e lamë në pritje. Jetonim si individë të suksesshëm, por jo si komb i vetëdijshëm.

Kur fqinjët tanë kishin hedhur themelet e shteteve moderne, ne ende debatonim alfabetin. Kongresi i Manastirit ishte një arritje kulturore madhore, por njëkohësisht një sinjal alarmi: po hynim në shekullin XX duke u marrë ende me bazat elementare të identitetit kombëtar.

Pavarësia e vitit 1912 solli flamurin, por jo unitetin. Shteti lindi i dobët, i kapur nga interesa personale dhe feudale. Esad Pashë Toptani nuk ishte përjashtim i rastësishëm, por shenjë e një elite që e shihte pushtetin si pronë private dhe shtetin si mall pazari.

Edhe diktatura nuk ra nga qielli. Ajo u ushqye nga frika, u pranua nga lodhja dhe u mbajt gjallë nga bashkëpunimi i heshtur. Nuk ishte vetëm vullneti i një diktatori, por një sistem ku shumëkush zgjodhi të shërbejë, të heshtë ose të përfitojë.

Pas viteve ’90, Shqipëria humbi një tjetër mundësi historike. Në vend të drejtësisë, zgjodhi harresën. Dosjet u mbyllën, përgjegjësit u ricikluan dhe 1997-a u shfaq si pasojë e drejtpërdrejtë e mashtrimit dhe vetë-mashtrimit kolektiv.

Në të gjitha këto etapa, një pjesë e madhe e inteligjencies nuk u ngrit si ndërgjegje kritike, por u përshtat me pushtetin e radhës. Nga oborret e pashallarëve te partia dhe më pas te oligarkët, komoditeti u zgjodh më shpesh se e vërteta.

Këto të vërteta dhembin sepse na rrëzojnë mitin e përhershëm të viktimës. Tragjedia jonë nuk qëndron vetëm te ajo që na bënë të tjerët, por te ajo që pranuam dhe normalizuam vetë. Prandaj pyetja thelbësore mbetet kaq e rrezikshme dhe kaq e shmangur: a do të vazhdojmë të jetojmë duke u ankuar për historinë, apo do të guxojmë më në fund ta shkruajmë atë?

Në historinë shqiptare, të vërtetat e hidhura nuk janë thënë nga shumica, por nga pak zëra të vetmuar, shpesh të anatemuar në kohën e tyre. Faik Konica denoncoi pa mëshirë provincializmin, servilizmin dhe mungesën e kulturës qytetare, duke e quajtur shoqërinë shqiptare të papërgatitur për shtet. Gjergj Fishta i dha satirë brutalitetit moral dhe hipokrizisë kombëtare, duke ekspozuar përçarjen dhe mendjemadhësinë boshe. Fan Noli foli hapur për elitën grabitqare dhe dështimin moral të klasës politike, duke e parë shtetin si një projekt të tradhtuar nga vetë shqiptarët.

Kadare nuk ka qenë kurrë narkotizues i ndërgjegjes kombëtare. Ai na nxjerr nga roli i viktimës së përhershme dhe na ul në bankën e të akuzuarve. Ai nuk e ktheu historinë shqiptare në mit lavdie, por në autopsi morale, si një trup i lodhur ku frika ka jetuar më gjatë se liria dhe nënshtrimi ka qenë më funksional se revolta. Prandaj sulmohet. Prandaj banalizohet. Sepse Kadare na rrëzon maskat dhe na detyron të pranojmë një të vërtetë të padurueshme: ne nuk kemi qenë vetëm viktima të tiranisë, por edhe materiali i saj. Ai tregoi se diktatura nuk sundon vetëm nga lart, por ushqehet nga heshtja, përshtatja dhe bashkëfajësia jonë kolektive. Dhe kjo është arsyeja pse Kadareja nuk falet: sepse ai nuk na lejon të gënjejmë veten. Arshi Pipa, nga burgu dhe mërgimi, artikuloi më qartë se kushdo përgjegjësinë morale të shoqërisë për diktaturën. Këta intelektualë nuk e ledhatuan kombin; ata e plagosën me të vërtetën – sepse vetëm kështu shpresonin ta zgjonin.

Këto të vërteta duhen ndriçuar jo për të na poshtëruar si popull, por për të na çliruar. Sepse vetëm kur pavetëdija bëhet vetëdije, fati pushon së qeni justifikim dhe kthehet në përgjegjësi. Vetëm atëherë shqiptari pushon së pyeturi “pse na ndodh gjithmonë ne?” dhe fillon të pyesë “çfarë po bëjmë ne që na ndodh gjithmonë kjo?”. Dhe kjo pyetje, sado e dhimbshme, është fillimi i vetëm i një historie tjetër.

Nëse do ta lexonim shoqërinë shqiptare si një dosje psikologjike kolektive, do të shihnim jo një “mallkim”, por një grumbull traumash të pashëruara, të trashëguara dhe të riprodhuara brez pas brezi. Problemet më të mëdha psikologjike të shqiptarëve nuk janë misterioze; ato janë pasojë logjike e një historie të dhunshme, të ndërprerë dhe të paanalizuar kurrë seriozisht.

Dalja nga ky rreth vicioz nuk është ekonomike apo thjesht politike: është “psikologjike dhe kulturore”. Fillon aty ku frika pranohet, trauma emërtohet dhe viktimizimi zëvendësohet me përgjegjësi. Vetëm kur shqiptari pushon së pyeturi “pse na ndodh kjo?” dhe fillon të pyesë “çfarë po mbajmë brenda që e prodhon këtë?”, tragjedia humbet statusin e fatit dhe kthehet në problem që mund të zgjidhet.

Shqipëria nuk vuan nga mungesa e ligjeve apo projekteve, por nga mungesa e guximit për t’u parë në pasqyrë. Në vend që të shohim veten në pasqyrë, do të krijonim një komision për ta interpretuar atë. Se e vërteta, pa ndërmjetës, është shumë e rrezikshme. Kriza jonë është më e thellë se ekonomia dhe më kokëfortë se institucionet: ajo është historike dhe psikologjike. Pa një ballafaqim të ndershëm me të shkuarën, e ardhmja mbetet një premtim i shtyrë pafund.

Zgjidhja nuk nis me slogane, por me të vërtetën: me hapjen e arkivave, me dëshmi që thyejnë heshtjen, me rrëzimin e miteve që na kanë mbajtur peng. Diktatura nuk ishte një emër i vetëm, por një mekanizëm frike, konformizmi dhe kompromisi moral, ku shoqëria u bë pjesë e heshtur. Ta pranosh këtë është e dhimbshme, por shëruese. Një shoqëri piqet kur pranon fajin, jo kur stolis krenarinë. Vetëm duke kaluar nga roli i viktimës tek përgjegjësia, Shqipëria mund të ndërtojë një narrativë të re më të vërtetë, më të pjekur, më të lirë.

FEJA DHE KOMBI NË DRITËN E MENDIMIT TË RILINDASVE SHQIPTARË

January 8, 2026 by s p

Tek shqiptarët feja si alternativë ndaj kombit, paraqet një anomali të rrallë. Në periudha të caktuara historike, aty ku feja bëhej dominante, ndjenja fetare fillonte të zëvendësonte vetëdijen kombëtare: sa më shumë fetar, aq më pak shqiptar. Feja, në vend që të “shqiptarizohej”, u arabizua, u turqizua apo u persianizua, duke u perceptuar si identitet përjashtues dhe jo si përkatësi shpirtërore

Nga Shaban JASHARI*

Rilindasit shqiptarë e kuptuan herët se feja, kur shkëputet nga identiteti kombëtar, nuk e forcon shoqërinë, por e fragmentarizon atë. Nga Hoxhë Tahsini te Pashko Vasa e Gjergj Fishta, mendimi rilindas ndërtoi një paradigmë ku besimi ishte çështje shpirtërore, ndërsa kombi kusht i mbijetesës historike – një mësim që sot duket më aktual se kurrë.

Feja dhe identiteti politik: një vështrim teorik

Në literaturën klasike islame, marrëdhënia ndërmjet fesë dhe komunitetit politik nuk është absolutiste.

Historiani dhe filozofi i madh mysliman Ibn Khaldun, në veprën e tij ‘Mukaddime’, thekson se feja, si e vetme, nuk mund të prodhojë shtet pa ekzistencën e “asabiyya”-s, (lokalitetin e llojit) pra pa një solidaritet identitar dhe shoqëror. Sipas tij, bashkësia njerëzore dhe ndjenja e përkatësisë paraprijnë shpesh dogmën, ndërsa feja e forcon shtetin vetëm kur mbështetet mbi një identitet të qëndrueshëm kolektiv.

Kjo tezë gjen zbatim praktik pothuajse te të gjithë popujt myslimanë: te turqit, persët, arabët apo popujt e Azisë Juglindore, ku feja është përdorur si element koheziv i kombit, e jo si instrument për ta shpërbërë atë. Në këto raste, feja është nënshtruar interesit historik të komunitetit politik. Tek shqiptarët: feja si alternativë ndaj kombit, paraqet një anomali të rrallë. Në periudha të caktuara historike, aty ku feja bëhej dominante, ndjenja fetare fillonte të zëvendësonte vetëdijen kombëtare: sa më shumë fetar, aq më pak shqiptar. Feja, në vend që të “shqiptarizohej”, u arabizua, u turqizua apo u persianizua, duke u perceptuar si identitet përjashtues dhe jo si përkatësi shpirtërore.

Kjo krijoi një çarje të thellë ndërmjet besimit dhe vetëdijes kombëtare – një çarje që rilindasit tanë e vunë re herët dhe e konsideruan rrezik ekzistencial. Pa një identitet kombëtar të fortë, shqiptarët rrezikonin të zhdukeshin si subjekt historik. Dijetari ynë, që bashkoi fenë me kombin e që ishte ndër figurat më emblematike të këtij mendimi ishte Hoxhë Tahsini, rektori i parë i Universitetit të Stambollit (Darülfünun) dhe një nga mendjet më të ndritura të shekullit XIX. Ai përfaqësonte modelin e dijetarit mysliman që e shihte kombin si domosdoshmëri historike dhe ishte kritik i ashpër ndaj fanatizmit fetar dhe influencave të huaja që s’kishin lidhje me Islamin burimor. Thënia e tij domethënëse: “Feja pa dije prodhon servilizëm, ndërsa dija pa identitet prodhon imitues mistik” përmbledh qartë filozofinë e tij. Në ligjërimet e veta, Tahsini theksonte domosdoshmërinë e arsimit në gjuhën amtare dhe e konsideronte ruajtjen e gjuhës si obligim fetar po aq sa kombëtar. Për të, Zoti u flet njerëzve përmes arsyes dhe gjuhës së tyre. Në këtë kuptim, ai mishëronte një Islam të brendësuar në realitetin shqiptar, jo të importuar.

Ndarjet fetare rrezikonin ekzistencën e kombit shqiptar

Pashko Vasa, një funksionar i lartë osman (me besim katolik) por mbi të gjitha patriot shqiptar, e kuptoi herët se feja, në rrethana të caktuara, ishte shndërruar në burim përçarjeje dhe regresi. Thënia e tij e famshme: “Feja e shqyptarit asht shqyptaria”, nuk ishte mohim i fesë, por thirrje për subordinimin e saj ndaj interesit kombëtar. Në veprën “E vërteta mbi Shqipërinë dhe shqiptarët”, ai argumenton se në prag të rënies së Perandorisë Osmane, bashkë me fqinjët ballkanikë, e shfrytëzuan ndarjen fetare për të mohuar ekzistencën e kombit shqiptar. Paralajmërimi i tij ishte i qartë: pa vetëdije kombëtare, shqiptarët do të treten në identitete të huaja; pa gjuhë dhe histori të përbashkët, do të shndërrohen në instrument kundër vetvetes.

Gjergj Fishta, klerik françeskan, poet dhe ideolog kombëtar, ishte ndër kritikët më të ashpër të imitimit kulturor dhe mohimit të vetvetes. Në “Lahuta e Malcis” dhe publicistikën e tij, ai denoncon shqiptarin që mohon traditën, përvetëson zakone e veshje të huaja dhe nënçmon gjuhën e vet në emër të “fesë”.

Fishta nuk sulmonte fenë, por fenë e shkëputur nga kombi. Këtë e konsideronte formën më të rrezikshme të robërisë, robërinë mendore, më të rrezikshme se pushtimi i huaj. Sipas tij, imitimi i verbër i dukjes, veshjes, emërtimeve nuk kishte as bazë fetare, as mbështetje në libra të shenjtë.

Rilindja shqiptare nuk ishte monopol i një feje. Ajo përfshinte edhe rilindasit tanë emblematik: Sami Frashëri e quante gjuhën shqipe “themeli i kombit”, ndërsa, i vëllai, Naim Frashëri, që predikonte një etikë fetare të pajtueshme me humanizmin dhe kombëtarizmin, apo Hasan Prishtina, i cili e shihte autonominë kombëtare si obligim patjetërsueshëm moral. Fatkeqësisht, ky vizion progresist nuk u shndërrua kurrë në doktrinë të qëndrueshme institucionale. Përkundrazi, u zëvendësua shpesh nga diskurse fetare importuese, shpeshherë mohuese ndaj gjuhës, historisë dhe traditës shqiptare.

Besimi fetar le të jetë në harmoni me interesin kombëtar

Maksima e njohur “Pa vatan s’ka iman”, ndonëse nuk është hadith autentik, është plotësisht në përputhje me filozofinë politike islame. Mendimtarët e huaj, si Ali Abdel Razik dhe Muhamed Abdu argumentojnë se Islami nuk imponon një formë të caktuar shteti, por kërkon rend, drejtësi, siguri dhe vlera që mund të garantohen vetëm nga një shtet funksional.

Ideja se feja mund të mbijetojë pa shtet, pa ushtri dhe pa vetëdije kombëtare është një utopi romantike, historikisht e pavërtetë. Problemi shqiptar nuk është fetar, por historik dhe sociologjik: feja shpesh është përjetuar si alternativë ndaj kombit, jo si pjesë e tij.

Zgjidhja nuk qëndron në mohimin e besimit, por në rikthimin e mendimit progresist shqiptar, ku feja është çështje e lidhjes shpirtërore me Krijuesin, ndërsa kombi parakusht i ekzistencës historike.

Në këtë kontest do të shtoja nevojën imediate për demaskimin shpikjeve sensacionale të pakuptimta të gjoja ‘ulemave’ të tanë, se, ta nxëmë, emërtimet e foshnjeve me ’emra islam’ është normë e patjersueshme e Islamit, ashtu siç thonë se gjoja egzistuaka përshëndetje eksluzive islame, e cila doemos duhet të jet në arabisht. Të dy këto shembuj e shumë të tjerë, janë trillime të pabaza, të fabrikuara, dhe se me këtë pavetëdijshëm duan ta korrigjojnë edhe librin e shejt-kur’anin, në të cilin qartë thuhet se, të gjithë ne, bijtë e Ademit jemi edhe të dallueshëm me kulturë, gjuhë, tradita e tipare të caktuara. Ulematë tanë edhe pse e dinë këtë, i keqinterpretojnë gjërat, thua se gjuha jonë s’paska përshëndetje adekuate apo emra përkatës. Besimtari shqiptar apo i cilitdo komb, sa herë që të përshëndet, e lidhë ate me falënderim ndaj Krijuesit, dhe sa herë që përgjigjet se ‘jam mirë’ i’a shton ate me fjalë, apo me bindje se falënderimi i takon vetëm Zotit’, e që në fakt është Elhamdulillah në Shqip.

Pastaj, Profeti Muhamed, me asnjë fjalë askund nuk ka porositur që emërimi i fëmijve të bëhet në gjuhë të caktuar, por ka preferuar vënien e emrave të mirë, ndërsa, ulematë tonë kan devijuar me shpikjet e e tyre, se emri muslimanit mund të ishte vetëm në gjuhën e Kur’anit. Nëse do ishte siç na porosisin këta ulema xhahila, atëherë del se, edhe profeti Muhamed e paska patur gabim që bashkëkohanikëve (sahabve)të tij, nuk i ia ka ndërruar emrat e tyre paraislam, por të njejtit i mbajtën emrat që i kishin në paraislam.

Dhe sa herë që ndokush nga ne, mundohet të bëjë sugjerime për tema si kjo, pasuesit e këtyre ulemave të shpallin për anmik të fesë.

Rrjedhimisht, është koha që shqiptarët, si gjithë popujt e civilizuar, ta praktikojnë besimin e tyre në harmoni me interesin shtetformues dhe kombëtar, larg influencave dekadente e konfliktuale që, përveç prapambetjes, nuk i kanë sjellë kurrë të mira këtij populli të shumëvuajtur.

*Autori është orientalist dhe diplomat karriere.

DOKTRINA E MONROSË…

January 8, 2026 by s p

Xhelal Zejneli/

Doktrina e Monrosë (The Monroe Doctrine) – është parim i politikës amerikane që e ka formuluar në vitin 1823 presidenti i ShBA-së Xhejms Monro ( James Monroe, 1759-1831) kund ndërhyrjes së shteteve evropiane në marrëdhëniet e kontinentit amerikan.

Shkaku i drejtpërdrejtë për proklamimin e këtij parimi ndodhi në vitin 1821, kur Rusia të cilës atëherë i takonte Alaska*, ua ndaloi hyrjen të gjitha anijeve të huaja në bregun veriperëndimor të Amerikës.

Shënim: ShBA-ja e bleu Alaskën nga Rusia në vitin 1867 për 7.2 milionë dollarë.

* * *

Në të njëjtën kohë Aleanca e Shenjtë (aleancë e lidhur midis Prusisë, Austrisë dhe Rusisë), meqë sapo e kishte shuar revolucionin spanjoll, përgatitej për ndërhyrje kundër lëvizjeve që luftonin për pavarësinë e kolonive të Spanjës dhe të Portugalisë në Amerikës Jugore. .

Me këtë rast, presidenti i ShBA-së Xhejms Monro (James Monroe), në letrën dërguar Kongresit më 2 dhjetor 1823, deklaroi se kontinenti amerikan në të ardhmen nuk mund të konsiderohet zonë kolonizimi e cilitdo shtet evropian. Çdo përpjekje të atyre shteteve që sistemin e tyre të qeverisjes i cili dallohet nga sistemi amerikan, ta përhapin në hemisferën perëndimore, ShBA-ja do ta konsiderojë të rrezikshme për paqen dhe sigurinë e vet.

Ndërhyrja e Francës në Meksikë në vitin 1860 dhe ndihma që ua jepte Anglia shteteve të jugut amerikan gjatë luftës civile të viteve 1860-1864 – e vunë në dyshim Doktrinën e Monrosë. Pas mbarimit të luftës civile, ShBA-a insistoi për zbatimin e saj. Më në fund, francezët u tërhoqën nga Meksika.

Më vonë, Doktrina e Monrosë u zbatua në ndërtimin e kanalit të Panamasë. Marrëveshja Clayton-Bulwer e viti 1850 e cila parashikonte kontrollin e përbashkët anglo-amerikan të kanalit, në vitin 1899 u zëvendësua Marrëveshjen Hay-Pauncefote, me të cilën, për kanalin e Panamasë pranohet vetëm kontrolli i ShBA-së.

Në vitin 1896, presidenti i ShBA-së Stivën Grover Kleveland (Stephen Grover Cleveland, 18 mars 1837 – 24 qershor 1908) deklaroi se Doktrina e Monrosë i jep të drejtë ShBA-së të vendosë në kontestin kufitar midis Guajanës Britanike dhe Venezuelës.

Në vitin 1902, kur Britania e Madhe, Gjermania dhe Italia ndërmorën bllokadën e përbashkët të Venezuelës, për ta detyruar t’i shlyejë borxhet, presidenti amerikan Teodor Ruzvelt (Theodore Roosevelt, 27 tetor 1858 – 6 janar 1919) e zgjeroi Doktrinën Monro asisoj që ShBA-ja të mundë të ndërmarrë edhe aksion preventiv, për ta pamundësuar ndërhyrjen apo intervenimin evropian të planifikuar.

Me kalimin e kohës, kjo doktrinë u bë parim i përbashkët i të gjitha republikave të Amerikës dhe jo vetëm politikë e njëanshme e ShBA-së.

Me Deklaratën e vitit 1942 më Limë, shtetet anëtare të Unionit Panamerikan shprehën vendosmëri për t’u mbrojtur bashkërisht nga çdo ndërhyrje e jashtme. Në Marrëveshjen e Rio de Zhaneiros (RioTreaty) të vitit 1947, ranë dakord se sulmi mbi cilindo prej tyre, do të konsiderohet sulm ndaj të gjithëve.

Në vitin 1954, sekretari shtetëror i ShBA-së Xhon Foster Dalles (John Foster Dulles, 25 shkurt 1888 – 24 maj 1959) deklaroi: “krijimi i një qeverie komuniste apo prokomuniste në ndonjë shtet të Amerikës Latine, qoftë edhe me vullnetin e lirë të popullsisë, do të kishte qenë në kundërshti me Doktrinën e Monrosë, për arsye se një qeveri e tillë për nga natyra e vet do t’i nënshtrohej ndikimit të huaj”.

Në fillim, Doktrina e Monrosë ka qenë një dokument i politikës kundër përzierjes së shteteve të huaja në punët e shteteve të tërë hemisferës perëndimore (Amerika Veriore dhe Amerika Latine), me të cilin njëherazi evitohet politika e përzierjes në punët evropiane.

Për këtë arsye, asaj i referohen edhe izolacionistët amerikanë. Më vonë kjo doktrinë mori karakter shumë më ofensiv.

* * *

Izolacionizmi ka qenë rrymë politike në ShBA e cila i kundërvihej përzierjes së Amerikës në problemet botërore. Kjo rrymë kërkonte sidomos që ShBA-ja sa më shumë të izolohet nga politika evropiane, të qëndrojë larg problemeve evropiane. Izolacionizmi nuk kishte të bënte me Azinë dhe me Amerikën Jugore. Deri në Luftën e Parë Botërore, izolacionizmi përbënte një prej parimeve themelore të politikës së jashtme amerikane. Vërtet Amerika mori pjesë në Luftën e Parë Botërore, por pas mbarimit të luftës, përsëri u bë izolacioniste dhe refuzoi të hyjë në Lidhjen e Kombeve. Sidomos Partia Republikane angazhohej për politikë të jashtme izolacioniste.

Izolacionistët u bënë tejet aktivë në vitet para Luftës së Dytë Botërore dhe u ngritën vendosmërisht kund ndihmës amerikane për aleatët. Kjo zgjati derisa ShBA-ja nuk hyri në luftë pas sulmit të Japonisë në Perl Harbur (Pearl Harbour) më më 7 dhjetor 1941. Me fjalë të tjera, izolacionizmi amerikan shkoi në favor të fuqive të boshtit. Pjesëmarrja e Amerikës në Luftën e Dytë Botërore, si dhe lidhjet ekonomike dhe politike pas luftës midis ShBA-së dhe Evropës, ndikuan në rënien e theksuar të numrit dhe të ndikimit të izolacionistëve në jetën politike të ShBA-së. Në vitet ’60 të shekullit XX, izolacionizmi si program politik në ShBA – u shua. Deri në Luftën e Dytë Botërore, tendenca izolacioniste, në njëfarë mase, kanë ekzistuar edhe në Britani të Madhe. Ato kanë kërkuar mospërzierjen në punët e kontinentit evropian, sidomos mospërzierjen në pjesën lindore të Evropës. Kohë pas kohe, tendenca izolacioniste paraqiteshin edhe në disa dominione britanike.

* * *

Sapo erdhi në krye të administratës, presidenti Donald Tramp përcaktoi Strategjinë e re amerikane të sigurisë. Kjo strategji paralajmëron “shlyerje civilizuese” në Botën e Vjetër. Në këtë dokument që u publikua më 9 dhjetor 2025, administrata e Trampit i vë në dyshim marrëdhëniet e afërta midis Evropës dhe ShBA-së, si ato të pas Luftës së Dytë Botërore. I kritikon vendet evropiane se në lëmin e mbrojtjes vazhdojnë të varen nga Amerika. Kur është fjala për konfliktet globale, Trampi u jep përparësi apo prioritet interesave amerikane. Strategjia e re amerikane ndaj Evropës të përkujton kohën e izolacionizmit amerikan.

* * *

Ministria Amerikane e Punëve të Jashtme (State Department), një ditë pas kapjes së Nikolas Maduros (Nicolás Maduro, 23 nëntor 1962 – ), publikoi në platformën X, bashkë me fotografinë e presidentit Donald Tramp (Donald Trump, 14 qershor 1946 – ), mbishkrimin:

“Kjo është hemisfera JONË dhe presidenti Tramp nuk do të lejojë të rrezikohet siguria jonë”.

MËRGATA E KOSOVËS ËSHTË KOSOVË

January 8, 2026 by s p

Agim Aliçkaj

Drejtor Ekzekutiv i Ligës Qytetare Shqiptaro-Amerikane./

Vota e mërgatës duhet marrë seriozisht dhe respektuar.

Populli i Kosovës dhe i gjithë kombi shqiptar kanë kaluar periudha shumë të vështira gjatë historisë. Pushtues të ndryshëm, sidomos fqinjët grabitqarë, i kanë detyruar të jenë në rezistencë të përhershme për të mbijetuar. Emigrimi jashtë vendit është një formë e kësaj rezistence.

Në shumicën e rasteve, emigrimi ka ndodhur për shkak të kërcënimit të jetës dhe presionit nga armiq të ndryshëm. Serbia raciste, fashiste dhe hegjemoniste ka qenë dhe mbetet armiku numër një i kombit shqiptar, me synim zhdukjen e shqiptarëve. Shpërngulja e dhunshme e shqiptarëve dhe grabitja e tokave të tyre janë pjesë e të gjitha programeve serbe.

Natyrisht, ka edhe arsye të tjera për emigrim — ekonomike, ose dëshira për një jetë tjetër, ndoshta më të mirë. Megjithatë, vendimi për të marrë një hap kaq të vështirë është çështje personale dhe familjare. As emigrimi, as qëndrimi në atdhe nuk duhet të gjykohen nga askush. Sigurisht, dëshira dhe synimi ynë i vazhdueshëm duhet të jetë zvogëlimi ose ndalimi i emigrimit dhe krijimi i kushteve për një kthim të mundshëm në atdhe.

Gjëja më e rëndësishme është se mërgata shqiptare kurrë nuk e ka harruar dhe as nuk i ka kthyer shpinën atdheut. Ajo ka qenë dhe vazhdon të jetë në shërbim të kombit në çdo situatë dhe në çdo moment të historisë. Shumë udhëheqës të rezistencës heroike kombëtare kanë dalë nga mërgata. Armiqtë i kanë ndjekur, por ata nuk janë zhdukur — kanë mbetur të angazhuar në luftën kundër tyre.

Në vendet demokratike, e drejta e votës lidhet me shtetësinë, pavarësisht se ku jeton dikush. Nëse humbet shtetësia, humbet edhe e drejta e votës. Kjo nuk ndryshon kurrë.

Të gjitha partitë politike këshillohen ta trajtojnë mërgatën si një segment të veçantë me interesa specifike — votues të pavarur që mund të fitohen më lehtë përmes programeve të mira dhe punës efektive. Ashtu siç një president amerikan analizon të gjitha shtetet dhe segmentet e popullsisë dhe përpiqet t’u përshtatet atyre dhe t’i fitojë.

Vota e mërgatës duhet marrë seriozisht, respektuar dhe shfrytëzuar — jo të injorohet apo të bllokohet. Zgjedhjet e 28 dhjetorit treguan se ajo është një faktor i rëndësishëm në fitimin e zgjedhjeve. Kryeministri Albin Kurti, partia e tij LVV dhe koalicioni e kuptuan këtë me kohë. Kjo votë i ndihmoi ata të arrijnë një fitore mbresëlënëse, plotësisht të merituar.

Unë dhe shumë nga miqtë e mi jemi të zemëruar nga përpjekjet e humbësve të zgjedhjeve dhe mbështetësve të tyre mediatikë për ta fajësuar mërgatën për humbjen e tyre, për ta fyer dhe shpifur pa asnjë arsye dhe pa përmbajtje. Ankimi, fajësimi dhe fyerja e Kryeministrit dhe mërgatës nuk i ndihmon aspak.

Fyerja më e ulët dhe më e rrezikshme ndër to është pretendimi se “KM Kurti gjoja është cërnagor”. Kjo është një sulm i turpshëm ndaj të gjitha trojeve shqiptare dhe ndaj gjithë kombit shqiptar.

Po aq e ulët dhe plotësisht e pavërtetë është deklarata se “mërgata është e paarsimuar dhe frikacake, që ka ikur nga lufta dhe problemet e Kosovës”. Diaspora është e mbushur me intelektualë nga të gjitha fushat dhe nivelet dhe është shumë mirë e informuar.

Bijtë dhe bijat e mërgatës morën pjesë në luftë, e financuan luftën dhe mbrojtën luftëtarët e lirisë në Washington dhe kudo tjetër. Edhe pse luftimet e drejtpërdrejta u bënë nga luftëtarët e lirisë — para të cilëve duhet të përkulemi të gjithë — fitorja nuk do të kishte ardhur pa logjistikë dhe mbështetje të gjerë popullore.

Për më tepër, akuzat se mërgata nuk i njeh apo nuk i përjeton problemet e brendshme si energjia elektrike, spitalet, shkollat, bizneset, mirëqenia sociale etj., janë po ashtu absurde. Mërgimtarët kanë shtëpi dhe prona për të cilat paguajnë taksa; edhe ata përjetojnë ndërprerje të rrymës apo ngrohjes gjatë qëndrimeve të tyre të shkurtra apo të gjata; ata financojnë familjet, të sëmurët, arsimin e fëmijëve sipas nevojës dhe ndihmojnë në hapjen e bizneseve.

Në vend që të merren me çështje të kota, humbësit e zgjedhjeve do të bënin më mirë të analizonin shkaqet reale të humbjes së tyre. Ka shumë të tilla, por kryesoret janë korrupsioni gjatë qeverisjes së tyre, nënshtrimi ndaj ndërkombëtarëve, dorëzimi ndaj kërkesave serbe dhe shitja e shtetit. Këto janë çështjet që mërgata i merr më seriozisht.

Ka ardhur koha që anëtarësia e gjerë e PDK-së dhe AAK-së, së bashku me luftëtarët e vërtetë të lirisë, si dhe anëtarësia rugoviane e LDK-së — ata që duan më të mirën për shtetin dhe kombin — të ushtrojnë presion mbi udhëheqësit e tyre: disa të largohen, të tjerë të ndryshojnë, dhe të fillojnë të punojnë së pari për shtetin dhe kombin, e vetëm pastaj për partinë dhe pushtetin.

Kjo është e vetmja rrugë nëse duan të bëhen një opozitë e fortë dhe konstruktive dhe të krijojnë mundësinë për marrjen e pushtetit në mënyrë demokratike. Disa kërkesa të çmendura për të refuzuar zgjedhjet dhe për të rrëzuar Kryeministrin Kurti përmes trazirave në rrugë do t’i përjashtonin ata plotësisht nga jeta demokratike. Populli i Kosovës do t’i refuzonte, dhe akoma më keq, ata do të prishnin lidhjet me faktorin ndërkombëtar — veçanërisht me Amerikën tonë të dashur.

Prova e parë e ndryshimit të tyre do të jetë miratimi i buxhetit dhe i kredive ndërkombëtare, por edhe më e rëndësishme është vazhdimi i mandatit të Presidentes së mrekullueshme, Vjosa Osmani. Ajo, së bashku me Kryeministrin Kurti dhe ekipet e tyre, e kanë rikthyer nderin tonë dhe na kanë bërë krenarë me përfaqësimin e tyre në qarqet ndërkombëtare dhe me përballjen e tyre me Serbinë hegjemoniste.

Terapiste Renina Varfaj: Psikoterapia për emigrantët bëhet shpesh hapësira e vetme ku mund të flasin lirshëm dhe të ndihen të kuptuar

January 8, 2026 by s p

Intervistoi: Sokol Paja/

Sfidat psiko-emocionale prekin të gjithë njerëzit, pavarësisht kulturës apo vendit ku jetojnë. Megjithatë, kjo intervistë fokusohet veçanërisht te përvoja e shqiptarëve në emigracion, për shkak të barrës emocionale, tranzicioneve të mëdha dhe presioneve të veçanta që ata përjetojnë larg vendit të origjinës.

1. Si ka ndikuar teknologjia, media dhe zhvillimet shoqërore te njerëzit, ngjyrimet dhe ngarkesat e shkarkesat emocionale?

Teknologjia dhe media ndikojnë te të gjithë, por për shqiptarët në emigracion shpesh ndikimi është më i thellë. Nga njëra anë, ato mbajnë lidhjen me familjen dhe atdheun; nga ana tjetër, krijojnë presion, krahasim dhe ndjenjë faji. Shumë emigrantë ndihen të detyruar të tregojnë vetëm anën e fortë dhe të suksesshme të jetës së tyre, ndërsa emocionalisht mbajnë ngarkesa të mëdha të pashprehura.

2. Cilat janë sfidat emocionale te pacientët me tranzicione të mëdha në jetë dhe pasojat që lënë pas te të prekurit?

Tranzicionet e mëdha janë të vështira për këdo, por emigracioni është një nga më të rëndat emocionalisht. Ai sjell humbje të rrënjëve, familjes, gjuhës dhe ndjenjës së përkatësisë. Shqiptarët në emigracion shpesh punojnë shumë, mbajnë përgjegjësi të mëdha dhe nuk i japin vetes hapësirë për të përpunuar dhimbjen. Kjo mund të çojë në ankth, depresion, izolim emocional ose varësi.

3. Efektet dhe roli i psikoterapisë tek pacientët në tejkalimin e vështirësive psiko-emocionale?

Psikoterapia është e dobishme për të gjithë, por për emigrantët shpesh bëhet hapësira e vetme ku mund të flasin lirshëm dhe të ndihen të kuptuar. Terapia ndihmon në përpunimin e humbjeve, traumave dhe konfliktit mes dy kulturave. Ajo i ndihmon individët të kuptojnë veten më thellë dhe të ndërtojnë stabilitet emocional në një realitet të ri jetësor.

4. Cilat janë strategjitë më efektive për të ruajtur një ekuilibër të shëndoshë psiko-emocional?

Strategjitë bazë vlejnë për të gjithë njerëzit: kujdesi për veten, gjumi, kufijtë emocionalë dhe pushimi mendor. Për shqiptarët në emigracion është shumë e rëndësishme të mos normalizojnë lodhjen kronike dhe sakrificën e vazhdueshme. Pushimi dhe kujdesi për shëndetin mendor nuk janë dobësi, por nevojë.

5. Cilat janë shenjat paralajmëruese dhe simptomat që shfaqin individët e mbingarkuar apo të bllokuar emocionalisht?

Shenjat janë universale, por te emigrantët shpesh injorohen. Lodhja e vazhdueshme, nervozizmi, mpirja emocionale, pagjumësia, ankthi dhe përdorimi i alkoolit apo substancave për qetësim janë sinjale serioze. Funksionimi i jashtëm nuk do të thotë shëndet emocional.

6. Procesi i ringritjes, si mund të rigjejë ekuilibrin një person pas një goditjeje të fortë emocionale, dhe çfarë roli luan terapisti në këtë proces rindërtimi psiko-emocional?

Ringritja është një proces gradual për çdo njeri, por për emigrantët shpesh ndodh pa rrjet mbështetës pranë. Terapisti ndihmon në krijimin e sigurisë emocionale, përpunimin e dhimbjes dhe ndërtimin e mënyrave të shëndetshme përballimi. Terapia ndihmon individin të kalojë nga mbijetesa në një jetë më të qëndrueshme dhe të balancuar emocionalisht.

7. Kush është Renina Varfaj? Karriera, formimi, vlerësimet, botimet etj.

Jam terapiste në Shtetet e Bashkuara dhe themeluese e Waterside Wellness PLLC, me mbi 18 vite përvojë në shëndetin mendor. Jam e specializuar në trajtimin e varësive dhe addiction, si dhe në punën me trauma dhe tranzicione jetësore. Kam punuar për shumë vite në qendra rehabilitimi dhe me individë që përballen me varësi ndaj substancave narkotike, alkoolit, çrregullimeve të të ngrënit dhe varësi të tjera funksionale.

Kontributi im kryesor është ofrimi i një qasjeje terapeutike që kupton realitetin emocional të shqiptarëve në emigracion — presionin për sukses, heshtjen emocionale dhe mungesën e mbështetjes. Qëllimi im nuk është vetëm ndalimi i sjelljeve të dëmshme, por rindërtimi i jetës, identitetit dhe ekuilibrit emocional.

8. Cili është mesazhi juaj për shqiptarët në emigracion?

Dua t’u them shqiptarëve në emigracion se lodhja emocionale nuk është dobësi dhe kërkimi i ndihmës nuk është turp. Shumë prej jush keni ndërtuar jetë të forta nga jashtë, por mbani një barrë të madhe brenda. Kujdesi për shëndetin mendor është po aq i rëndësishëm sa puna dhe familja. Ju meritoni jo vetëm të mbijetoni, por të jetoni me qetësi, qartësi dhe dinjitet emocional.

Dua të falënderoj gazetën Dielli për hapësirën dhe përkushtimin ndaj temave të shëndetit mendor në komunitetin shqiptar në emigracion. Iniciativa të tilla ndihmojnë në normalizimin e bisedave rreth mirëqenies emocionale dhe në forcimin e komunitetit tonë përtej kufijve.