s p – Page 51 – Dielli

Scanderbeg, mburoja e Arbërisë dhe gjeniu ushtarak në faqet e Giovanni Carlo Saraceni-t

August 8, 2026 by s p

Prof.dr. Pal NIKOLLI/

Në veprën monumentale historiografike I fatti d’arme famosi (Pjesa e Dytë, Venedik, 1600), historiani Giovanni Carlo Saraceni i kushton një vëmendje të veçantë figurës së Gjergj Kastriotit – Skënderbeut, duke e radhitur atë mes komandantëve më të shquar të historisë botërore. Mbështetur mbi burimet e Rilindjes evropiane, Saraceni ndërton një portret gjithëpërfshirës që përfshin origjinën fisnike, edukimin ushtarak, rikthimin në atdhe dhe strategjitë e tij gjeniale në mbrojtje të Arbërisë dhe krishterimit.

Sipas Saraceni-t, Skënderbeu rridhte nga shtëpia e njohur fisnike e Kastriotëve, si i biri i Gjon Kastriotit, sundimtarit të trevave të Eprit dhe Arbërisë me qendër fortesën e Krujës. I dorëzuar si peng në oborrin e Sulltan Muratit II gjatë rinisë së tij, Gjergji u dallua shpejt për inteligjencë taktike, aftësi fizike dhe trimëri të rrallë. Për këto cilësi, osmanët i dhanë emrin Scanderbeg (Iskander-beg), duke e krahasuar me Aleksandrin e Madh të Maqedonisë.

Kthesa historike e jetës së tij ndodh në vitin 1443 gjatë Betejës së Nishit. Saraceni përshkruan se si Skënderbeu shfrytëzoi traziot e betejës kundër trupave të Janosh Huniadit për t’u shkëputur nga ushtria osmane. Përmes një fletë-lëshimi të rreme, ai mori në dorëzim kalanë e Krujës, u rikthye hapur në besimin e krishterë dhe ngriti flamurin e Kastriotëve, duke bashkuar fisnikët arbërorë në një front të vetëm mbrojtës.

Hapësirën më të madhe të tekstut Saraceni ia kushton “bëmave ushtarake” (fatti d’arme) të Kastriotit. Libri analizon me detaje gjenialitetin e tij taktik: përdorimin e pritave në terrenin e thyer malor, lëvizshmërinë e lartë të trupave dhe aftësinë për të asgjësuar korpuse ushtarake osmane shpesh shumë herë më të mëdha në numër. Përshkruhen përballjet e tij heroike kundër ushtrive të Sulltan Muratit II dhe Sulltan Mehmetit II, rrethimet e njëpasnjëshme të Krujës, si dhe përplasjet e ashpra me gjeneralët osmanë si Ballaban Pasha.

Në përmbyllje, Saraceni e lartëson Skënderbeun si një Athleta Christi (Mbrojtës të Besimit) dhe si një mburojë strategjike jo vetëm për trevat arbërore, por për të gjithë Evropën Perëndimore kundër ekspansionit osman gjatë shekullit XV.

Republika mbi interesat politike: sovraniteti i qytetarëve, kushtetutshmëria dhe përgjegjësia shtetërore

August 8, 2026 by s p

Isuf B.Bajrami/

Një këndvështrim mbi qeverisjen demokratike, parimet kushtetuese dhe rolin e sovranitetit të qytetarëve në ndërtimin e shtetit. Kur vota flet, institucionet duhet të dëgjojnë. Në çdo demokraci të qëndrueshme ekziston një parim themelor që nuk mund të negociohet: pushteti buron nga qytetarët. Vota e qytetarëve nuk është thjesht një procedurë zgjedhore që zhvillohet në një ditë të caktuar. Ajo është burimi i legjitimitetit të institucioneve dhe themeli mbi të cilin ndërtohet rendi demokratik.

Në një republikë kushtetuese, institucionet nuk janë pronë e partive politike, nuk janë privilegj i individëve dhe nuk janë rezultat i marrëveshjeve që mund të anashkalojnë vullnetin e sovranit. Ato janë përgjegjësi publike e krijuar nga besimi që qytetarët japin përmes votës. Për këtë arsye, çdo proces i formimit të institucioneve duhet të nisë nga një pyetje themelore:

Çfarë vendosën qytetarët?

Kjo pyetje duhet të jetë pikënisja e çdo negociate politike, sepse demokracia nuk matet vetëm me aftësinë për të arritur marrëveshje, por edhe me aftësinë për të respektuar rezultatin që ka prodhuar qytetari.

Kompromisi demokratik nuk është anulim i vullnetit qytetar Në një sistem parlamentar, kompromisi është i domosdoshëm. Dialogu ndërmjet subjekteve politike është pjesë normale e funksionimit të demokracisë.

Por kompromisi ka një kuptim të qartë: ai duhet të ndërtohet mbi realitetin politik të krijuar nga zgjedhjet.

Një kompromis i drejtë nuk e zhbën shumicën e krijuar nga vota. Nuk e barazon artificialisht një mandat të madh me një mandat më të vogël dhe nuk krijon një situatë ku raporti i përcaktuar nga qytetarët humbet përmes negociatave politike.

Respektimi i shumicës nuk nënkupton dobësimin e opozitës. Përkundrazi, një demokraci funksionale ka nevojë për një opozitë të fortë, kritike dhe konstruktive. Por opozita demokratike nuk ndërtohet mbi refuzimin e realitetit zgjedhor. Ajo ndërtohet mbi kontrollin institucional, alternativën politike dhe përgatitjen për t’iu drejtuar përsëri qytetarëve përmes votës.

Mandati zgjedhor është edhe vlerësim për të kaluarën Çdo zgjedhje është një vendim për të ardhmen, por është edhe një vlerësim për të kaluarën.

Qytetarët nuk gjykojnë vetëm programet e reja politike. Ata vlerësojnë edhe mënyrën se si është ushtruar pushteti, cilat vendime janë marrë dhe çfarë pasojash kanë pasur ato për shtetin dhe shoqërinë.

Për këtë arsye, çështjet që kanë prekur interesin strategjik të Kosovës duhet të mbeten pjesë e debatit publik.

Këtu përfshihen proceset diplomatike, marrëveshjet ndërkombëtare, organizimi institucional, politikat e decentralizimit, menaxhimi i pasurisë publike dhe vendimet ekonomike me ndikim afatgjatë.

Debati mbi këto çështje nuk është pengesë për shtetin. Përkundrazi, është shenjë e një demokracie të gjallë.

Një shoqëri demokratike ka të drejtë të kërkojë:

transparencë për vendimet e marra në emër të saj;

përgjegjësi politike për politikat e ndjekura;

institucione që mbrojnë interesin publik;

dhe drejtësi të pavarur për çdo çështje që kërkon vlerësim juridik.

Përgjegjësia politike nuk trashëgohet, fitohet përmes besimit qytetar

Në demokraci, askush nuk ka të drejtë të përhershme mbi institucionet.

Përvoja politike mund të jetë një vlerë, por ajo nuk zëvendëson besimin aktual të qytetarëve.

Çdo figurë politike, pavarësisht historisë së saj, duhet të jetë e gatshme të përballet me vlerësimin demokratik. E kaluara politike mund të analizohet, të vlerësohet dhe të debatohet, por legjitimiteti për udhëheqje buron gjithmonë nga qytetarët.

Prandaj, funksionet e larta shtetërore duhet të bazohen në kombinimin e tri elementeve themelore:

legjitimitetit demokratik;

integritetit personal dhe institucional;

aftësisë për të mbrojtur interesin e shtetit.

Kjo është baza mbi të cilën ndërtohet besimi publik.

Interesi shtetëror mbi çdo marrëveshje politike

Një shtet demokratik nuk mund të shmangë dialogun dhe marrëdhëniet ndërkombëtare. Diplomacia, negociatat dhe marrëveshjet janë mjete të domosdoshme për çdo shtet që synon stabilitet, zhvillim dhe integrim ndërkombëtar.

Por një parim duhet të mbetet i pandryshueshëm: çdo proces politik ose diplomatik duhet të vlerësohet sipas pyetjes themelore:

A e forcon apo e dobëson shtetin?

Vendimet që prekin organizimin institucional, funksionimin e administratës publike, sigurinë, subjektivitetin ndërkombëtar ose interesat strategjike të vendit nuk mund të trajtohen vetëm si çështje të një mandati politik. Ato janë çështje që prekin breza dhe kërkojnë standardin më të lartë të përgjegjësisë.

Prandaj, çdo marrëveshje e arritur në emër të qytetarëve duhet të shoqërohet me transparencë, debat demokratik dhe vlerësim institucional.

Një shtet i fortë nuk është ai që refuzon dialogun. Një shtet i fortë është ai që hyn në dialog me institucione të konsoliduara, me mandat të qartë dhe me vetëdije të plotë për interesin e tij.

Dialogu me Serbinë dhe kërkesa për përgjegjësi demokratike

Çështjet që lidhen me dialogun ndërmjet Kosovës dhe Serbisë kanë qenë ndër proceset më të rëndësishme dhe më të ndjeshme politike të periudhës së pasluftës.

Për shkak të rëndësisë së tyre, ato nuk mund të mbeten vetëm në nivelin e komunikimit ndërmjet liderëve politikë. Në një demokraci, qytetarët kanë të drejtë të kuptojnë drejtimin, përmbajtjen dhe pasojat e vendimeve që merren në emër të tyre.

Transparenca nuk e dobëson diplomacinë. Përkundrazi, ajo i jep më shumë legjitimitet çdo procesi.

Çdo marrëveshje që prek kompetencat institucionale, organizimin territorial, funksionalitetin e shtetit ose të drejtat e qytetarëve duhet të vlerësohet mbi bazën e standardeve kushtetuese dhe interesit afatgjatë të Republikës.

Debati publik mbi këto çështje nuk duhet të shihet si kundërshtim ndaj paqes apo stabilitetit. Përkundrazi, në një shoqëri demokratike, pyetjet dhe kritikat janë pjesë e mbrojtjes së interesit publik.

Decentralizimi: mbrojtja e të drejtave pa dobësuar shtetin

Një demokraci moderne duhet të garantojë të drejtat e të gjithë qytetarëve, pa dallim.

Decentralizimi mund të jetë një instrument pozitiv kur sjell qeverisje më të afërt me qytetarin, shërbime më të mira dhe përfshirje më të madhe lokale.

Por çdo formë decentralizimi duhet të jetë në harmoni me një parim themelor: shteti duhet të mbetet funksional dhe institucionet duhet të jenë të afta të ushtrojnë përgjegjësitë e tyre në mënyrë të barabartë për të gjithë qytetarët.

Mbrojtja e komuniteteve është standard demokratik. Por mbrojtja e të drejtave nuk duhet të interpretohet si krijim i ndarjeve që dobësojnë kohezionin institucional.

Një shtet demokratik është ai që arrin të bashkojë dy qëllime:

respektimin e identitetit dhe të drejtave të komuniteteve;

forcimin e institucioneve të përbashkëta dhe të barazisë para ligjit.

Trashëgimia kulturore dhe përgjegjësia për interpretimin e saj

Trashëgimia kulturore dhe fetare është pjesë e rëndësishme e historisë së një vendi dhe duhet të mbrohet me standarde profesionale, juridike dhe institucionale.

Monumentet historike dhe objektet e kultit kanë vlerë kulturore dhe njerëzore dhe mbrojtja e tyre është përgjegjësi e shtetit.

Megjithatë, trashëgimia kulturore nuk duhet të shndërrohet në instrument të konflikteve politike ose në mjet për krijimin e ndarjeve të reja.

Historia është komplekse dhe kërkon trajtim të bazuar në fakte, kërkime shkencore dhe respekt për realitetet historike.

Një qasje shtetërore e përgjegjshme duhet të mbrojë trashëgiminë, por njëkohësisht të sigurojë që ajo të mos përdoret për qëllime që dëmtojnë mirëkuptimin shoqëror dhe stabilitetin institucional.

Pasuria publike dhe përgjegjësia ndaj qytetarëve

Besimi i qytetarëve në shtet lidhet ngushtë edhe me mënyrën se si menaxhohen burimet publike.

Çështjet që lidhen me ndërmarrjet publike, pronën shtetërore, privatizimet dhe përdorimin e pasurisë së përbashkët kanë rëndësi të drejtpërdrejtë për zhvillimin ekonomik dhe mirëqenien e qytetarëve.

Në një shtet të së drejtës, çdo vendim që prek interesin publik duhet të jetë transparent, i kontrollueshëm dhe i nënshtrohet mekanizmave institucionalë.

Përgjegjësia politike i takon vlerësimit të qytetarëve.

Përgjegjësia juridike i takon institucioneve të drejtësisë.

Këto dy fusha duhet të jenë të ndara, por të dyja janë të domosdoshme për një demokraci funksionale.

Diplomacia dhe sovraniteti institucional: partneriteti ndërmjet shteteve duhet të forcojë institucionet

Në marrëdhëniet ndërkombëtare, një shtet matet jo vetëm nga aftësia për të krijuar aleanca, por edhe nga aftësia për të mbrojtur qartë subjektivitetin dhe interesin e tij institucional.

Diplomacia është një instrument i rëndësishëm i shtetit, por ajo duhet të zhvillohet gjithmonë përmes institucioneve të përcaktuara dhe në përputhje me parimet e së drejtës ndërkombëtare.

Konventat e Vjenës për marrëdhëniet diplomatike dhe konsullore kanë vendosur parime të qarta mbi funksionimin e përfaqësive diplomatike dhe konsullore: respektimin e sovranitetit, barazinë juridike ndërmjet shteteve, mosndërhyrjen në çështjet e brendshme dhe zhvillimin e marrëdhënieve mbi bazën e respektit reciprok.

Këto parime kanë rëndësi të veçantë për shtetet që kanë kaluar procese të ndërlikuara të konsolidimit institucional.

Kosova ka interes jetik që çdo veprim diplomatik, çdo iniciativë rajonale dhe çdo proces ndërkombëtar të zhvillohet në mënyrë që të forcojë institucionet e saj dhe subjektivitetin e saj shtetëror.

Bashkëpunimi ndërkombëtar është i domosdoshëm, por ai duhet të jetë bashkëpunim ndërmjet institucioneve sovrane dhe jo zëvendësim i tyre.

Kosova dhe Shqipëria: afërsi historike, përgjegjësi institucionale

Marrëdhëniet ndërmjet Kosovës dhe Shqipërisë kanë një rëndësi të veçantë historike, kulturore dhe strategjike.

Këto marrëdhënie duhet të vazhdojnë të zhvillohen dhe të thellohen në interes të qytetarëve të të dy shteteve.

Bashkëpunimi në ekonomi, arsim, kulturë, siguri dhe diplomaci është një vlerë e rëndësishme dhe një mundësi për të dyja vendet.

Por një partneritet i qëndrueshëm ndërmjet dy shteteve ndërtohet mbi respektimin e sovranitetit dhe përgjegjësive institucionale të secilit shtet.

Miqësia ndërmjet shteteve nuk nënkupton tejkalim të kufijve institucionalë. Përkundrazi, ajo forcohet kur secili shtet respekton institucionet dhe përgjegjësitë e tjetrit.

Çdo iniciativë që prek çështje të ndjeshme politike, rajonale ose diplomatike duhet të trajtohet me kujdes, transparencë dhe koordinim institucional.

Qëllimi i politikës shtetërore duhet të jetë gjithmonë forcimi i stabilitetit dhe i besimit, jo krijimi i paqartësive ose tensioneve të panevojshme.

Institucionet mbi individët, shteti mbi interesat afatshkurtra

Një nga sfidat më të mëdha të çdo demokracie është tejkalimi i politikës së personalizuar dhe kalimi drejt politikës institucionale. Shtetet nuk ndërtohen mbi individë, por mbi institucione.

Udhëheqësit politikë ndryshojnë, mandatet përfundojnë, por institucionet duhet të vazhdojnë të funksionojnë dhe të mbrojnë interesin publik.

Për këtë arsye, pozitat e larta shtetërore duhet të kërkojnë jo vetëm mbështetje politike, por edhe standarde të larta integriteti, përgjegjësie dhe besimi qytetar.

Askush nuk duhet të konsiderohet automatikisht i paprekshëm për shkak të historisë politike.

Në një demokraci, çdo përgjegjësi publike është një detyrë që kërkon llogaridhënie.

Përfundim: sovraniteti i takon qytetarëve

Në fund të çdo debati politik, juridik apo institucional duhet të rikthehemi te parimi themelor i çdo republike demokratike:

Sovraniteti buron nga qytetarët.

Partitë politike marrin mandate, por nuk janë pronare të shtetit.

Institucionet marrin autoritet, por duhet të veprojnë në shërbim të qytetarëve.

Politikanët marrin përgjegjësi, por duhet të japin llogari.

Ky është themeli mbi të cilin ndërtohet një shtet i qëndrueshëm.

Kosova ka nevojë për një kulturë politike

Kosova ka nevojë për një kulturë politike ku:

rezultati zgjedhor respektohet;

opozita ushtron rolin e saj demokratik pa e bllokuar funksionimin institucional;

shumica qeveris me përgjegjësi;

drejtësia funksionon në mënyrë të pavarur;

diplomacia mbron interesin shtetëror;

dhe çdo vendim matet me pyetjen: a i shërben qytetarit dhe Republikës?

Demokracia nuk është vetëm fitore zgjedhore. Ajo është përgjegjësi e përhershme.

Një shtet bëhet i fortë jo kur individët kanë më shumë pushtet, por kur institucionet kanë më shumë besim.

Dhe besimi ndërtohet vetëm atëherë kur qytetarët e dinë se zëri i tyre respektohet, vota e tyre ka kuptim dhe shteti funksionon mbi ligjin.

Sepse Republika nuk u përket atyre që e drejtojnë përkohësisht. Republika u përket qytetarëve që e ndërtojnë dhe e mbrojnë çdo ditë.

TRI POEZI PËR GJERGJ KASTRIOTIN-SKËNDERBEUN

August 7, 2026 by s p

Përktheu: Luket Hasaj/

Poezi nga Giovan Battista Marino

Poeti i madh napolitan Giovan Battista (Giambattista) Marino, autor i përshkrimeve të figurave heroike, në veprën e tij “La Galeria”, e botuar në vitin 1620, i ka kushtuar një poezi Gjergj Kastriotit:

Vetëm falë krahëve t’fuqishëm t’mi

me një Aleksandër t’ri krenohet Epiri

n’betejë luftëtari, egërsira n’gjueti

do ndiejë trimërinë time t’mahnitshme.

Vetë emri dhe f’tyra u kall lemeri’

barbarët të tmerruar marrin arratinë,

pa zhveshur shpatën, pa hedhur shigjet’

shpesh më shumë se dora, shikimi i vret.

Sonet nga Edmund Spenser

Edmund Spenser, një nga poetët më të shquar të gjuhës angleze, i njohur për kryeveprën e tij “Faerie Queene” (Mbretëresha e Zanave), një poemë epike që i thur lavde dinastisë së Tudorëve dhe Elizabetës I, shkroi një sonet për Skënderbeun që thuhet se është edhe krijimi i parë letrar për figurën e Gjergj Kastriotit në letërsinë angleze. Këtë sonet e solli në vitin 1596 Zachary Jones kur botoi në anglisht të përkthyer nga frëngjishtja veprën e Marin Barletit: “The History of George Castriot, surnamed Scanderbeg, King of Albania” (Historia e Gjergj Kastriotit, i mbiquajtur Skënderbe, Mbret i Arbërisë).

Pse mburret kot lashtësia kaq fort

me monumentet e moçme të burrave të mëdhenj,

dhe heronjve që me vepra lavdiplot’

mahnitën botën, edhe fëmijëve ua rrëfejnë?

Me zulmën e tyre të gjithë habiten,

statujat e tyre dhe kolosë madhështorë admirojnë,

harqe triumfi që ata ngritën,

piramidat vigane që qiejt kërcënojnë.

Ja ai që koha e mëvonshme n’dritë e qiti,

mes të mëdhenjve, krahas më t’madhit shkon

i madh në emër, pushtet e fuqi,

një fron triumfi meriton.

Kamxhik për turqit, gjëmë për armiq pa besë e fe,

për bëmat e tua flet ky libër, o Skënderbe.

Sonet nga Gabriele Faerno

Humanisti dhe shkrimtari italian i shek. XVI Gabriele Faerno, i njohur edhe me emrin e tij latin Faernus Cremonensis, i kushtoi një sonet Gjergj Kastriotit, me të cilin mbyllet jetëshkrimi i Kryeheroit tonë nga Paolo Xhovio te vepra e tij “Elogia virorum bellica virtute illustrium”:

Brenda varrit tënd o GJERGJ u mbyll

shkatërrimi i turqve, tmerri i otomanëve

dhe mbrojtja e Epirit,

por eshtrat dhe hiret e tua anembanë

në shumë vende u shpërndanë.

Gjymtyrët e tua o Hero nën dhé nuk prehen,

se turqit në varr s’i lanë;

Emri yt zulmëmadh aq shumë mori dhenë,

sa kur ike n’amshim,

trupin tënd, të thyer copë e grimë,

e ndanë armiqtë e tu, që të fitonin guxim.

Trimëria, që tjerëve u jep një varr përherë,

të la pa varr, e po ajo me ata armiq të egër

të dhuroi më shumë lavdi e nder.

LETËR E ARKIVIT TE NAUM PRIFTIT NË PERVJETORIN E PARE TE DRAGO SILIQIT

August 7, 2026 by s p

Rafaela Prifti/

Në kohën e përgatitjes së veprës Një Jetë në Fluturim, ku përmblidhen poezi të zgjedhura, studime kritike e kujtime të kolegëve për Drago Siliqin, e bija Laura Siliqi Konda pati komunikuar me mua për ta pasur edhe babain tim në faqet e këtij libri monumental të 90 vjetori të lindjes në vitin 2020. Pas botimit, ajo e dërgoi librin tek ne me një shënim të ndjeshëm prej një dore dhe mendje të vajzës fisnike. Të dy autorët dhe baballarët tanë janë në jetën e përtejme, mirëpo ja që të dy u rikthyen në formën e një letre, që Naum Prifti e shkruante në 1964 në përvjetorin e parë të vdekjes së parakohshme të Dragos, bashkëmoshatarit dhe mikut që la pas një pritje të pafundme. Në faqet e shkruara me dorë ndihet sesa i prekur është Naumi nga ndarja nga jeta e Dragos, sesi largimi krijoi një boshllëk të madh në rrethet letrare dhe zyrtare, ku ai vlerësohej si një drejtues, kritik dhe mbështetës i rrallë i të rinjve. Në letër Naumi ndalet tek rikthimi i idesë të kundërshtuar prej Dragos që librat të diskutohen në Lidhjen e Shkrimtarëve para botimit, duke e quajtur atë të dëmshme.

Praktika, që përkrahej nga Kryetari i atëhershëm i Lidhjes së Shkrimtarëve dhe Artistëve Dhimitër Shuteriqi, sjell vetëm thashetheme, vonesa dhe punë të dyfishtë për autorin, pa përmirësuar cilësinë e veprave, vëren Naumi. Më tej rrëfimi aq i gjallë i ngjarjes me tregimin Shoferi i Ambulancës është një rast nga sa e sa të tjerë që zbulojnë realitetin e artit në darën e censurës së regjimit dhe një shpëtimtar të fateve të autorëve dhe veprave të kohës, si Drago Siliqi.

Një vit pa Drago Siliqin nga Naum Prifti

I shkreti Drago sot bëri një vit që kur vdiq aksidentalisht, ndonëse kam përshtypjen se s’ka vdekur, sepse s’mund të vdes njeriu aq i ri; ndaj më duket sikur do të vijë e do të kthehet nga ai fluturim i gjatë që e nisi dhe nuk do ta mbarojë…por ashtu si pritja jonë s’do të mbarojë kurrë, edhe ardhja e tij s’do të ngjasë kurrë.

Vdekja e Dragos më tronditi edhe ngaqë ishim thuajse të një moshe. Ai s’qe veçse një vit e diçka më i madh se unë dhe më duket e pangjashme që s’do ta gjej më në zyrë, s’do ta shikoj më në klub e s’do të bëjmë më shaka në rrugë. Ai djalë i pjekur, i formuar, me logjikë dhe autoritet mungon. Një vit pas vdekjes, s’është gjetur një njeri për ta zëvendësuar si drejtor. Vdekja la një boshllëk që s’mbyllet në radhët e pakta të rretheve letrare. Ai bashkonte në vetvete cilësitë e artistit, të organizatorit, të kritikut dhe të ideologut. Fjala e tij kishte vlerë. Ishte përkrahës i zjarrtë i të rinjve, ishte i gjerë në mendime, guximtar në shfaqjen e tyre dhe dalëngadalë po bëhej një autoritet. Askush më mirë se ai s’qe bërë interpretues i mendimit letrar në rrethet zyrtare.

Për shumë çështje Drago mendonte ndryshe nga Kryetari i Lidhjes dhe pikërisht kjo gjë, të cilën ai nuk e fshihte, tregon cilësitë morale, përgatitjen dhe kurajon e tij qytetare. Së pari, nuk pranonte që Shtëpia Botuese Naim Frashëri që ai drejtonte të ishte një shtojcë a një farë redaksie e Lidhjes. Me guxim arriti ta shkëpuste atë nga tutela e Lidhjes duke mbajtur përgjegjësi të plotë për vlerat artistike dhe vlerat e veprave të paraqitura. Mendimin e Lidhjes, Drago e pranonte si konsultë, por nuk e quante vendimtar.

Ndodhte shpesh që ai të ishte në mesin e diskutimeve të pashterura deri në rrethet e larta. Mendimi i Dragos dilte të shumtën e herës triumfonjës, sepse ai jo vetëm dinte të shfaqte ide por kish edhe zotësinë t’i argumentonte me logjikë e t’i mbronte me zjarr ato që thoshte.

Një vit pas vdekjes së tij po qarkullon përsëri me këmbëngulje ideja e vjetruar që librat para se të botoheshin të diskutohen një herë në Lidhje nga rrethet e shkrimtarëve. Kjo praktikë, sado që në sipërfaqe duket pozitive dhe dobiprurëse s’ka për të sjellë asgjë të mirë, përveç thashethemeve në rrethet e autorëve dhe Klubin e Shkrimtarëve duke shkaktuar edhe një vonesë më të madhe në botimin e veprave origjinale. Veç asaj është vështirë të marrësh me mend se si një vepër të dobët do ta bëjnë “të mirë” vërejtjet e Lidhjes. Kjo s’do të bëjë gjë tjetër veçse do të kërkojë një punë të dyfishtë nga ana e autorit, sepse pas tyre do të vijnë edhe vërejtjet dhe sugjerimet e redaksisë së Botimit. Vështire është të besohet se kjo praktikë do na shpëtoje nga botimi i disa veprave të dobëta. Vepra të dobëta do të ketë gjithmonë sepse edhe në natyrë ka kodra, ka edhe male. Dhe malet s’ mund të jenë e as mund të merren mend pa kodrat, në një farë mase, ata mbështeten mbi supet e tyre e lartësohen mbi shpatullat e tyre.

Më kujtohet fare mirë ngjarja me Dragon dhe tregimin tim “Shoferi i Autoambulancës”. Kjo ka ngjarë aty nga gushti ose shtatori i vitit 1960. Dragua më gjeti në korridorin e Ndërmarrjes së Botimit. Kishte disa shkresa ndër duar. Pas përshëndetjeve të rastit, më tha një gjë që mua më habiti. Ai më vuri dorën në sup në një mënyrë tepër konfidenciale, po fytyrën e kishte serioze gati-gati të vrenjtur.

– Kam ngrënë një dajak për shkrimin tënd, po çfarë dajaku.

– Për shkakun tim? – e pyeta me habi.

– Po, po, për shkakun tënd. As që e merr dot me mend.

– Ku kështu, në ç’ vend? – e pyeta.

– Atje lart,- ma bëri me kokë.

E pas pak shtoi:

– Në Komitetin Qendror.

– Unë nuk po kuptoj asgjë, – i thashë.

Ai më futi krahun e më ftoi në zyrë.

Ç’na kishe bëre ashtu me atë vëllimin “Çezma e Floririt”?

Vëllimi me tregime ishte përfunduar së shtypuri dhe unë i kisha marrë 5 kopjet që më takonin si darove. Në shitje nuk kishte dalë ende dhe unë po shqetësohesha për vonesën. Fjalët e tij ishin si një dush i ftohtë. Kjo do të thoshte se vëllimi s’do të dilte ndoshta fare në shitje.

– Po përse? – pyeta më tej.

– Çfarë ke shkrojtur ti në atë tregimin “Shoferi i autoambulancës”?

– Asgjë të keqe, – i thashë. – Ai tregim është botuar në Revistën Nëntori me titullin “Një nga të shumtit”, po unë ia ndërrova se s’më pëlqeu. Pse s’u bë tregimi problem që atëherë?

Drago më tregoi hollësisht se ku ishte halli. Nuk mund të pranohej në asnjë mënyrë që Sekretari i Partisë së rrethit të quhej ” i Madhi” dhe që ai të shkonte në dasmë me makinë jashtë orarit zyrtar, madje nuk pranohej që ai të shkonte fare në dasmë, por ishte shumë e rëndë që pohimi të çonte ama në orarin e punës dhe që në Degën e Brendshme protagonistin i përcollën duarthatë.

Unë u bëra kureshtar dhe e pyeta Dragon se kush e kritikoi aq rreptësishtë tregimin për të tilla vërejtje. Kur me tha emrin e Th. Nanos sikur u qetësova. I thashë se Nano nuk është kritik letrar dhe nuk merr shumë vesh nga fusha letrare.

Ai u bashkua me mendimin tim po bëri një vërejtje me shumë vend.

-Ai është aty për këtë punë.

Dragua më afroi pranë dhe më tha:

-Unë e mbrojta tregimin me zjarr.

Duke mos dashur të vazhdonte më tej me tema jo aq të këndshme, më tha:

– Nejse, tani është puna të shpëtojmë librin.

Dhe zgjidhja u gjend. “I Madhi” u quajt Sekretari. Në vend të shkonte në dasmë e dërguam me shërbim në Tiranë dhe e ndryshuam nga “hante arra” e vumë “lexonte një libër”. Dhe kështu 3,000 kopjet e librit faqet 118-119 i bënë të prera. Po unë pyes veten ç’ do të kish ngjarë e ç’do t’i qe prishur ndërtimit të socializmit sikur tregimi të ishte botuar pa ndryshim? Përse kjo ngushtësi e ky fanatizëm në trajtimin e një detaji artistik? Vallë kjo do ta cënonte figurën morale të Sekretarit të Partisë në realitet a në letërsi?

Jam i sigurtë se ashtu si tregimin tim Shoferi i Ambulancës, ai kishte shpëtuar kushedi sa krijime të tjera letrare nga sëpata e censurës në arte. I tillë ishte Drago Siliqi!

Oxhaku, nga elementi arkitektonik te simboli i trungut familjar

August 7, 2026 by s p

Prof. Begzad Baliu/

(Duke lexuar Fjalorin e Profesor Gjovalin Shkurtajt)

Në Fjalorin leksiko-frazeologjik dhe etnolinguistik të Malësisë së Madhe, Gjovalin Shkurtaj e dokumenton oxhakun jo vetëm si element të ndërtimit tradicional, por edhe përmes përdorimeve të tij figurative e frazeologjike, duke dëshmuar se në ligjërimin popullor kjo njësi ka ruajtur një ngarkesë të pasur kulturore. Përkufizimi i autorit dhe shembujt e regjistruar tregojnë se fjala nuk kufizohet te kanali i tymit ose vendi ku del tymi nga banesa, por lidhet drejtpërdrejt me jetën e familjes, me vazhdimësinë e brezave dhe me identitetin e shtëpisë. Pikërisht kjo e bën zërin e Shkurtajt një dëshmi të rëndësishme jo vetëm për leksikografinë, por edhe për etnolinguistikën.

Nga pikëpamja etimologjike, oxhak nuk i përket fondit të trashëguar të shqipes.

Fjala është një huazim oriental, që ka hyrë në shqipe nëpërmjet turqishtes osmane (ocak), me prejardhje më të hershme turke. Kjo etimologji është pranuar nga Gustav Meyer (Etymologisches Wörterbuch der albanesischen Sprache, 1891), është trajtuar nga Tahir Dizdari në Fjalorin e orientalizmave në gjuhën shqipe (2005) dhe është përfshirë edhe nga Kolec Topalli në Fjalorin etimologjik të gjuhës shqipe (2017). Megjithatë, historia e fjalës në shqipe nuk përfundon me huazimin. Përkundrazi, pikërisht në shqipe ajo ka zhvilluar një fushë kuptimore shumë më të gjerë sesa kuptimi fillestar arkitektonik.

Në kuptimin e parë, oxhaku emërton vendin e zjarrit ose kanalin e daljes së tymit. Në kulturën tradicionale të Malësisë së Madhe ky objekt ishte pjesë përbërëse e organizimit të banesës dhe lidhej drejtpërdrejt me gatimin, ngrohjen dhe jetën e përditshme. Mirëpo materiali i dokumentuar nga Shkurtaj dëshmon se përdorimi popullor e ka zgjeruar këtë kuptim drejt një koncepti shumë më të gjerë. Në shprehje të tipit oxhak i mirë, oxhak i vjetër, me e mbajtë oxhakun gjallë ose me ia fikë oxhakun, fjala nuk emërton më objektin fizik, por familjen, trungun dhe vazhdimësinë e brezave. Kjo shtresë figurative përbën një nga reliktet më të rëndësishme semantike të kulturës shqiptare.

Nga këndvështrimi semasiologjik kemi të bëjmë me një proces tipik metonimik. Emërtimi i një pjese të banesës kalon gradualisht në emërtimin e bashkësisë që jeton rreth saj. Zjarri është elementi që bashkon familjen; oxhaku është vendi që e mban atë zjarr; për rrjedhojë, vetë oxhaku bëhet simbol i familjes. Ky zhvillim nuk është rastësor, por mbështetet në funksionin qendror që kishte zjarri në ekonominë tradicionale. Historia e kuptimit pasqyron kështu historinë e institucionit.

Në planin etnolinguistik, oxhaku është një nga konceptet më të rëndësishme të organizimit patriarkal shqiptar. Ai nuk shënon vetëm ekzistencën biologjike të një familjeje, por edhe vazhdimësinë morale, juridike dhe ekonomike të saj. Të “mbahet gjallë oxhaku” do të thotë të vazhdojë trungu familjar, të ruhen prona, emri, kujtesa dhe përgjegjësitë që lidhen me të. Në këtë aspekt, njësia afrohet me kuptimet figurative të votrës, por nuk përputhet plotësisht me të. Votra thekson qendrën e jetës familjare, ndërsa oxhaku thekson vazhdimësinë gjenealogjike të trungut. Pikërisht ky dallim semantik është i rëndësishëm për historinë e leksikut.

Krahasimet me burime të tjera e përforcojnë këtë interpretim. Në Kanunin e Lekë Dukagjinit, institucioni i shtëpisë dhe i trungut familjar ndërtohet vazhdimisht mbi metaforën e oxhakut dhe të zjarrit familjar (Gjeçovi, Kanuni i Lekë Dukagjinit, 1933). Edhe Mark Krasniqi, në studimet e tij për organizimin tradicional të Malësisë, e trajton oxhakun si një nga simbolet kryesore të vazhdimësisë familjare dhe të identitetit të fisit (Gjurmë e gjurmime albanologjike). Këto dëshmi tregojnë se zhvillimi semantik i fjalës nuk është veçori lokale e Malësisë së Madhe, por pjesë e një tradite më të gjerë kulturore shqiptare.

Nga pikëpamja metodologjike, oxhaku është një shembull i qartë se etimologjia nuk duhet të kufizohet vetëm në prejardhjen e fjalës. Prejardhja orientale shpjegon hyrjen e njësisë në shqipe, por nuk shpjegon zhvillimin e saj kulturor. Pikërisht materiali i Shkurtajt bën të mundur rindërtimin e këtij zhvillimi, sepse dokumenton përdorimin real të fjalës në një bashkësi ku kuptimi figurativ vazhdon të jetë pjesë e gjallë e ligjërimit.

Prandaj, oxhaku përfaqëson një rast model të ndërthurjes së etimologjisë formale me etimologjinë kulturore. Historia e tij nuk është vetëm historia e një huazimi oriental, por historia e mënyrës se si kultura shqiptare e përvetësoi këtë njësi dhe e shndërroi në një nga simbolet më të rëndësishme të familjes, të trungut dhe të vazhdimësisë shoqërore.