Dielli | The Sun

Albanian American Newspaper Devoted to the Intellectual and Cultural Advancement of the Albanians in America | Since 1909

SHKRIMTARËT, LEXUESIT, KRITIKA…

by

Kastriot Fetahu/

Shkrimtarët, lexuesit, kritika, një triumvirat që më kujton atë të Romës së lashtë, me Cezarin, Pompein dhe Krasin, ku padyshim Cezari është lexuesi.

“Lufta” midis tyre është e pranishme edhe sot, si në kolonat e Pallatit të Romës së lashtë. Sipas Kantit, arsyen e mundojnë pyetje që as i shpërfillim, as iu përgjigjemi dot. Dhe midis tyre Kanti rreshton estetikën, në të cilën edhe gënjeshtra më e vogël prish parimin e tij të çmuar kategorik.

Ndaj po ndalem të them dy fjalë për kritikën dhe shkrimtarët e burgut, edhe pse duket sikur është e vështirë të jemi të thjeshtë në këtë çështje. Të gjithë kemi shkrimtarët tanë të preferuar, idhuj nga adoleshenca, të pajtuar mes yjeve. Ideja e magjepsjes të çdo njeriu nga një shkrimtar karizmatik dhe mediatik nuk do të thotë se prozhektorët nuk fokusohen te të tjerët e më tej të mos shohim as yjet në qiell. A është në fund të fundit çështje vetëperceptimi, ideja fikse individuale?

Duke qenë se njeriu natyrshëm bën kritikën, do të thotë se vetëperceptimin rrezikojmë ta paraqitim si perceptim të publikut. Vokacioni kritik jo profesionist është i rrezikshëm, të cilit pak njerëz mund t’i rezistojnë. Arti i drejtohet zotësive të mendjes që janë imagjinata dhe ndjeshmëria. Prandaj profesionalizmi dhe empatia janë kritere bazike të kritikës, duke pasur parasysh se poezia dhe proza shkruhen në shtëpi të thjeshta, jo në shtëpi miliarderësh.

Dua t’i përkas modelit të targetit të njerëzve që nga dritarja e dhomës nuk dua të shikoj vetëm pemë të trishta dhe kalimtarë pa shpirt. Dua t’i përkas atyre që nuk hedhin kripë mbi plagë të vjetra. Për këtë kërkoj kuptimin historik, të cilin mund ta quajmë të domosdoshëm për këdo që do të vazhdonte të ishte shkrimtar përtej vijës së të qenurit i lirë në 360 gradë në krahasim me të tjerët. Ndaj pyes veten: kush është ndryshimi i shkrimtarit që vjen nga skëterra e burgut të diktaturës?

Emra si Trebeshina, Morava, Zhiti e të tjerë janë personazhe që kanë provuar Hadin. Për ekzistencialistët s’ndodh asgjë, po nuk preke fundin. Trebeshina, Morava, Zhiti e kanë prekur dhe sjellin perceptimin e vet për lexuesin, natyrisht me tone epike.

Shkrimtari duhet të zhvillojë ose të përftojë vetëdijen e së kaluarës dhe duhet të vazhdojë ta progresojë këtë vetëdije gjatë jetës së tij, pasi pasqyron kohën që ka jetuar e jeton. Kam një pikëpyetje të madhe për sjelljen tonë qytetëruese në rastin e këtyre shkrimtarëve.

Popuj të qytetëruar si çekët, bullgarët apo dhe të tjerë, figurave të tilla iu besuan tranzicionin politik (Vaclav Havel apo Zhelju Zhelev), ndërsa ne ia besuam njerëzve me të kaluar komuniste, ndaj duket se endemi akoma rrugëve të autokracisë dhe “triumviratit romak” në letërsi.

Nuk e imagjinoj dot se Trebeshina, Morava, Zhiti janë të tejkaluar, pasi idetë e tyre janë mjaft të freskëta dhe aktuale. “Vajtimi’’ i tyre është “Klithma’’ e Edvard Munch, shprehur me fjalë dhe “grafika Kepleriane”.

Po e vazhdoj opinionin tim me një emër tjetër, me mbretin e mendimit të fshehtë, Martin Heidegger. Për të, mendimtaria është një aktivitet vetmitar dhe, si e tillë, është një vetëperceptim. Për ta kthyer këtë vetëperceptim në një perceptim publik duhen gjëra fare të thjeshta si një census letrar apo sondazh, ku të dalë zgjidhja e të vërtetave që pretendojnë kritikët.

Kam lexuar shumë konkluzione vetjake në formë aksiomatike, po nuk kam parë kurrë një anketim. Unë nuk konsideroj anketim rezultatet nga pagesat nën dorë, bërë blogerëve apo influencierëve të publikut, sepse deformojnë të vërtetën për “tre aspra”.

Anketimet janë bankoprova që iu përgjigjen pyetjeve kantiane dhe drejtohen nga institucione zyrtare artistike.

Shpesh ngatërrojmë të vërtetën e emrit shkrimtar, duke e përfshirë në fenomenologji atë. Fenomenologji është vetëm një panair me çështjet makro të tij. Nuk është kurrë fenomenologji të futim në një thes Homerin, Shekspirin, Tolstoin dhe Kafkën me makrodukuritë e një panairi në pak rreshta opinioni teknik, apo në një simpozium letrar për një kohëzgjatje prej dy orësh.

Nuk mund të vrasim me një frazë të pamenduar veprimtarinë e një shkrimtari që, për fat, jeton ose jo, kur analizën individuale e shesim për opinion publik.

Duhet të mos harrojmë se, kur nazistët trokitën në derën e priftit, atë nuk kishte kush ta mbronte më. Këtë ma vërteton ideja se për “Çeta e profetëve’’ të Bogdanit apo “Gjahu i malësorëve’’ të Kristoforidhit nuk ka asnjë fjalë, duke i fshirë nga memoria e publikut.

Druaj se në këto kohëra tranzicioni janë analizuar dhe ngritur si vlera plagjiatura letrare, aq sa mendoj se edhe romane kanë përvetësuar, duke iu ndryshuar emrat e personazheve. Është hipotezë që, sikurse thotë Kanti, nuk mund ta shpërfill dhe as ti përgjigjem dot, por kritikë seriozë me studimin e tyre mund të kenë një konkluzion ndoshta. Shkrimtaria është një fe, është një besim për mua dhe çdo shkrimtar është zot në universin e tij. Ideja që i bëjmë kritikë është vlera e vërtetë, por hedhja poshtë me një frazë vetëperceptimi përbën akt me plot epitete negative kundër çdo shkrimtari. Kritika nuk duhet të ketë lidhje me proverbin amerikan: “Po nuk pate armiq në jetë, nuk ke bërë asgjë siç duhet.”

Për Stenli Kubrik, në filmin “The Shining”, ankthi më i madh është frika nga vdekja prej dorës së njeriut që duhet të kujdeset për ty. Duket sikur Kubrik do të na kumtojë se në letërsinë tonë po “lulëzon horrori”, pikërisht nga ata që duhet ta ndalin atë. Goditja nën brez po sofistikohet me fshehjen e targetit në turmë emrash që shërbejnë si “Muri i madh kinez”. Kritika nuk është një numër telefonik palindrom, pasi mund të kthehet edhe në “shigjetë Odiseu”.

Ka kritikë “të palicencuar’’ të cilët nuk kanë krijimtari, që më kujtojnë prokurorët në ngjarjen me përmasa përtej kontinentit, të Allen Ginsberg, edhe pse “sofistikojnë” fjalën me teknologjinë e kohës. Një gjykatës konservator për “Kuja’’ të Allen Ginsberg u shpreh: “Për kritikët Kuja është art; për prokurorët, pleh, vepër e turpshme, material që trajton seksin duke i mëshuar epshit, pa kurrfarë vlere sociale.”

Talenti është i lindur, intuitiv, iracional, i pandërgjegjshëm, i pamësuar, nga i cili shpërthen krijimtaria e vërtetë, dhe këtu nuk përjashtohet as kritiku.

Druaj se këta kritikë dinë të mendojnë letrarisht.

Të dish të mendosh është zeja më e çmuar e njeriut.

Më tremb mediokriteti i ndërthurur me ndërlikimin në disa raste. Të bësh kritikën duhet të jesh i zhveshur nga pasionet xheloze dhe të errëta; duhet të veshësh kostumin e të vërtetës me prerjen që meriton. E theksoj “prerjen që meriton”, duke u nisur nga një debat i Emily Dickinson me kushërirën e saj, një poete e rëndomtë. Kur kushërira e pyeti Emily-n se “si jam unë si poete”, ajo iu përgjigj: “Nuk dyshoj se vargjet tuaja pasqyrojnë talentin tuaj.”

Kritika nuk ka asnjëherë jehonë të vdekur, ndaj personi që e zhvillon duhet të kujdeset për atë që të mos i kthehet si një paralajmërim se po bëhet e kaluara e jetës së tij. Guri i Sizifit u ngjit deri afër majës, sepse Sizifi pati fuqinë ta kryejë atë rrugë. Por jo të gjithë bëjmë Sizifin. Shumë prej nesh as e ngrenë dot gurin mbi kurriz; Trebeshina, Morava dhe Zhiti ndoshta kanë arritur kuotën e Sizifit. Mos të harrojmë se Harold Bloom, kritiku legjendar amerikan, i shihte shkrimtarët dhe poetët jo si zejtarë, madje as si mendimtarë, por si vizionarë dhe profetë që shohin thelbin e gjërave.

REZISTENCA ANTIFASHISTE SHQIPTARE NË KONTEKSTIN E KOMBEVE TË BASHKUARA KUNDËR NAZIZMIT GJERMAN NË LUFTËN E DYTË BOTËRORE

by

Prof. asoc.dr. Teki Kurti 

Drejtor i Arkivit Qendror të Forcave të Armatosura

Pedagog i jashtëm Universiteti i Tiranës/

Në Luftën e Dytë Botërore, Forcat e Armatosura të Gjermanisë dhe të Italisë pushtuan 9 shtete europiane.

Hitleri do ta bëjë Gjermaninë zotëruesen e Europës. Por, pikërisht nga 8 gushti i viti 1940, deri më 3 nëntor 1940, “Shoqëria Angleze e kërcënuar në ekzistencës e vet, gjeti forca për të shprehur gjithçka të mirë që kishte akumuluar me përvojën e saj shekullore”.

Kështu, “Beteja e Londrës shënoi, padyshim, të parën qëndresë, si dhe të parën disfatë që ju shkaktua Hitlerit në çmendurinë e tij shkatërrimtare”.

Përballë Hitlerit u vu Winston Churchill, një njeri me energji të jashtëzakonshme e guxim imagjinativ.

Kështu, sipas idesë së Churchillit, në korrik të vitit 1940, anglezët ngritën “Drejtorinë e Operacioneve Speciale (Special Operation Executive), e cila kishte detyrë “për të ndezur zjarrin në Europë”.

Më 22 qershor 1941, Hitleri me 190 divizione dhe 6000 avionë, vërshoi në mënyrë të rrufeshme kundra kufijve të BS. Ai arriti kështu 25-30 km larg Moskës.

Churchill në kujtim të tij do të shkruaj se “Agresioni i tij i parë në Rusi është vetëm Preludi në përpjekje për të pushtuar ishujt britanik.

Ne, vazhdon Churchill “do të kacafytemi me të në tokë, do të ndeshim me të në det, do të luftojmë me të në ajër, deri sa me ndihmën e Zotit t’ja largojmë kësaj toke atë përbindësh dhe t’i çlirojmë popujt nga thundra e tij. Çdo njeri apo shtet që lufton kundër nazizmit do të ketë mbështetjen tonë. Çdo njeri apo shtet që vihet në krah të Hitlerit, do të jetë armiku ynë…”

Kjo, vazhdon Churchill, nuk është luftë klasore, por një luftë në të cilën është e përfshirë e gjithë popullsia e Perandorisë Britanike dhe Bashkësia e Kombeve, pa dallim race, besimi fetar, apo përkatësie partiake.

Me këtë frymë, Churchill nguli këmbë që SHBA-ja të deklaronte qartë zotimin e saj për të ndërhyrë patjetër në luftë. Kështu, nga takimi që u zhvillua në sekret të madh në mes të oqeanit, ndërmjet Churchill e Rusveltit, më 14 gusht 1941, doli deklarata e Kartës së Atlantikut. 

Karta e Atlantikut e hartuar nga Presidenti Amerikan Franklin Rusvelt dhe Kryeministri Britanik Winston Churchil, “është një prej teksteve themelore të historisë së marrëdhënieve ndërkombëtare të shekullit XX, po aq e rëndësishme sa edhe deklarata prej 14 pikave e Presidentit Amerikan W. Wilson, në 1918.

Karta pati jehonë edhe në vendet koloniale dhe i kontribuoi procesit të shkolonizmit.

Karta mbështetej në 8 parime kryesore demokratike në fushën e marrëdhënieve ndërkombëtare.

Së pari, nënvizoj fakti se vendet e tyre nuk kërkonin rritje territoriale;

Së dyti, nuk do të dëshirojnë të bëhen ndryshime territoriale;

Se treti, respektohet e drejta e të gjithë popujve për të zgjedhur formën e qeverisjes;

Së katërti, lëndët e para duhet të jenë për të gjithë shtetet;

Së pesti, bashkëpunimi i kombeve në fushën ekonomike;

Së gjashti, pas shkatërrimit të tiranisë naziste, të vendoset paqja ku të gjitha kombet të jenë të sigurta brenda kufijve të tyre; 

Së shtati, udhëtimi në dete e oqeane pa pengesa; 

Së teti, të gjtha kombet duhet të heqin dorë nga përdorimi i forcës.

Kjo kartë “do të shërbente më pas si gur themeltar për krijimin e Kombeve të Bashkuara”. 

Sulmi japonez në Perl Harbër më 7 dhjetor 1941, e bëri luftën të përbotshme.

SHBA-ja kishte hyrë në luftë. Ruzvelti pranoi propozimin e Churchill për zhvillimin e një konference në Washington, ku do të vihej guri i parë në themelet e krijimit të aleancës së madhe të Kombeve të Bashkuara Antifashiste.

Vendimi i parë që u mor në këtë konferencë ishte përgatitja e një deklarate që do tu bëhej me dije të gjitha kombeve në luftë kundër Boshtit Berlin-Romë-Tokio. Kjo “Deklaratë e Kombeve të Bashkuara”, u nënshkrua në 1 janar 1942, në Shtëpinë e Bardhë, nga 26 kombe”.

Kombet e Bashkuara vendosën që përpjekjet më të mëdha ti drejtonin mbi Gjermaninë.

Theksojmë, që në Shqipëri, në këtë periudhë nuk kishte një rezistencë të organizuar në shkallë kombëtare.

Po ashtu, nuk kishte asnjë udhëheqje unike politike.

Shqipëria ishte vendi i parë në Europë i pushtuar nga Italia fashiste, dhe është e vërtetë që mbreti nuk pranoi të ishte vasal i Italisë, por njëkohësisht as i vendosur për luftë, kjo bëri që ai kudo të ndeshej me legjimitetin dhe nuk e njohu as një qeveri, as si kryetar i një qeverie në mërgim, as si udhëheqës i popullit shqiptar.

Kjo zhveshi mbretin nga petkat e sovranit dhe dëmtoi interesat kombëtare shqiptare.

Natyrisht, ky mohim në vijimësi për mosnjohjen e mbretit të shqiptarëve lidhej me synimet greke e jugosllave për të ardhmet e Shqipërisë.

Kështu, qeveria britanike nuk ishte dakort për aderimin e Shqipërisë në Deklaratën e Kombeve të Bashkuara.

Qëndrimi britanik mbështetej formalisht “në deklaratën e qeverisë kolabracioniste shqiptare të qershorit e të dhjetorit 1941, mbi shpalljen e Luftës ndaj Britanisë, Francës dhe Shteteve të Bashkuara”.

Në projektet britanike kishte opsione për ndarjen e territoreve shqiptare në favor të fqinjëve.

“Aderimi i Shqipërisë në Deklaratën e Kombeve të Bashkuara mund të pengonte realizimin e këtij synimi”.

Në politikën britanike mbeti i pandryshuar mendimi për “korigjimin e kufijve të Shqipërisë”.

SHBA-ja dhe BS-ja nuk ndanin të njëjtin mendim me Britaninë për çështjen shqiptare, por SHBA-ja pranonte se Britania e Madhe ishte më shumë e lidhur drejtpërdrejti me të ardhmen e Shqipërisë se sa SHBA-ja.

Në Shqipëri gjatë periudhës së pushtimit 1939, deri në pranverë të vitit 1941, rezistenca ishte pasive, e paorganizuar dhe jepte sinjale vetëm në disa qytete kryesore të Shqipërisë.

Në një telegram të ambasadorit gjerman në Romë, dërguar Ministrisë së Punëve të Jashtme të Gjermanisë, që daton më 27 nëntor 1940, por që i drejtohej Shtabit të Përgjithshëm të Forcave Tokësore, Degës së Atasheve, informohej mbi gjendjen në Shqipëri. 

Në telegramin e mësipërm shkruhej, se “Nuk ekziston asnjë organizatë shqiptare, e cila do të mund të bëhet bartëse e luftës për liri”.

Drejtoria e Operacioneve në Londër njofton seksionin e saj në Beograd që drejtohej nga ish-instruktori i Xhandarnërisë zogiste Nënkolonel Oklei-Hill, se “Është vendosur të ndihmonte revolucionin në Shqipëri…”

Pas disa takimesh në Shqipëri, në prill të vitit 1941, “treshja: Gani Kryeziu, Abaz Kupi dhe Mustafa Gjinishi, të shoqëruar nga Oklei-Hill” dhe një numër emigrantësh që ishin në Beograd shkuan në Shqipërinë Veriore dhe ngritën flamurin e revoltës.

Përparimi i forcave naziste dhe shpartallimi i Jugosllavisë e Greqisë bëri që të dështonte edhe veprimtaria e revoltës shqiptare e organizuar nga britanikët.

Lëvizja Nacionalçlirimtare lindi dhe u zhvillua nëpërmjet demostratave të “rinisë”, mbi vrasjen e spiunëve në qytete, mbi përleshjet me armë midis milicisë fashiste dhe çetave nëpër rrugët e mëdha. Sipas dokumenteve britanike, në këtë kohë në vend ushtronin ndikim tre faktorë:

  1. Abaz Kupi, i cili ishte një ndër komandantët e xhandarmërisë shqiptare dhe më 7 prill 1939 kishte organizuar në Durrës një farë rezistence.
  2. Elementi i dytë, përbëhej nga një grup që kishin qënë në opozitë me mbretin Zog dhe përfaqësonin interesat e pronarëve të tokave në të gjithë Shqipërinë e Jugut.

Kur drejtimin e Shqipërisë e morën Italianët, “ata kishin rolin ç’ka ne mund ti quajmë opozitë konstitucionale, këto elemente nuk luftonin, por pranuan situatën e re, duke shkruar pamflete kundër saj, duke u takuar nëpër kafenë…”.

Në grupin britanikët vendosnin ata që më vonë do të jenë pjesë e Ballit Kombëtar.

Sipas britanikëve, elementi i tretë i rezistencës, përbëhej nga Partia Komuniste, që kryesisht përbëhej nga student, njerëz që kishin luftuar në Luftën e Spanjës, si dhe përkrahës të Peshkop Nolit, të cilët përfaqësonin një qendër të tretë të rezistencës së fuqishme.

Nga shqyrtimi i dokumenteve të institucioneve gjermane që ndodhen në Arkivin Qendror të Forcave të Armatosura, rezulton se në fillim të vitit 1942, qeveria kolaboracioniste shqiptare “tenton që me masa të rrepta ti shtyp rrymat anti-italiane pjesërisht të frymëzuara nga idetë komuniste të bandave shqiptare”.

Pas protestave e demostrimeve hapur kundra fashizmit, shqiptarët kishin rrëmbyer armët dhe kishin filluar luftën kundra okupatorit e bashkëpunëtorëve të tyre nga Gjirokastra e Vlora, deri në Martanesh, Dibër, Kukës e Shkodër.

Kështu, Abaz Kupi, Myslym Peza, Haxhi Lleshi, Baba Faja Martaneshi, Muharrem Bajraktari, Gjin Marku, Mestan Unjaniku, Gani Butka, Ismail Petrela, e sa e sa patriot të tjerë ishin ngritur me armë në dorë.

Theksojmë, që mungesa e partive politike tradicionale të cilat do të mund të gruponin energjitë e shqiptarëve kundra pushtuesve kishte qënë deri tani faktor pengues.

Momenti historik për të bashkuar energjitë dhe për të organizuar kryengritjen për çlirim kombëtar e mori përsipër rinia shqiptare e grupuar kryesisht në Partinë Komuniste që kishte një shtrirje mbarëkombëtare nga Shkodra në Vlorë, e më gjërë në trojet shqiptare të Kosovës.

Kështu, Partia Komuniste edhe në frymën e Kartës së Atlantikut, që ishte nënshkruar nga SHBA-ja, Britania dhe BS-ja, si edhe nga Deklarata e Kombeteve të Bashkuara që u mbajt në Washington, më 1 janar 1942, duke i parë si garanci të fitores mbi fashizmin, organizoi në Pezë më 16 shtator 1942, një konferencë me delegatë të ardhur nga të gjithë anët e Shqipërisë dhe përfaqësues të të gjithë tendencave të nacionalizmit shqiptar, ku përfshiheshin Partia Komuniste, Rinia Nacionaliste, Rinia Komuniste dhe Rinia Femërore, të cilët të udhëhequr nga “qëllimi i shenjtë për çlirimin e Shqipërisë nga thundra e Italisë Fashiste dhe nga tradhëtarët e shitur tek i huaji”.

Konferenca e Pezës, pikë së pari, nënvizon faktin se përball tiranisë fashiste qëndrojnë Kombet e Bashkuara, që udhëhiqen nga “Blloku Anglo-Sovjeto-Amerikan, që bashkë më popujt e robëruar që bëjnë luftën e drejtë për zhdukjen nga faqja e dheut të murtajës fashiste”.

Konferenca thekson faktin, se “Traktati i 27 shteteve, i nënshkruar në Washington, prej Amerikës, Anglisë, BS-së dhe qeverive të popujve të shtypur, Traktatet e Londrës dhe të Moskës dhe përpjekjet e veta të popujve të shtypur, na japin garanci për pavarsinë dhe lirinë tonë”.

Konferenca bën me dije se brenda pak javësh do të hapej fronti i dytë. Gjithashtu, nënvizon faktin se qeveria koloboracioniste e veshur me maskën e nacionalizmit përpiqet akoma të përçaj e të gënjej një pjesë të nacionalistëve për të ndalur hovin e luftës çlirimtare duke gënjyer popullin se Kosova e çlirua.

Rezoluta, thekson faktin, se “Kosova është e robëruar sikundër jemi dhe ne”. Kosova i nevojitet fashizmit për pasuritë e saj; Kosova sot është plaçkë tregu. Dje Mitrovica me disa qytete, gjoja e lirë nën mbrojtjen gjermane, sot i’u dha peshqesh Nadiçit që të shtyp me zell lëvizjen nacionalçlirimtare të popullit jugosllav. Pjesa tjetër e mjerë e Kosovës, vazhdon rezoluta bëhet viktimë e intrigave italo-bullgare. Kjo është liria që Italia fashiste dhe Mustafa Merlika i dha Kosovës.

Konferenca e Pezës hodhi bazat për organizimin e të gjithë shqiptarëve pa dallim feje, krahine, klase dhe rryme politike dhe për ta drejtuar këtë organizim zgjodhi Këshillin e Përgjithshëm Nacionalçlirimtar të Përkohshëm. Këshilli i Përgjithshëm do të punonte për organizimin e kryengritjes së përgjithshme, si etapa e fundit e luftës për liri.

Rezoluta nënvizonte faktin se nga Këshillat Nacionalçlirimtare do të dilte Qeveria.

Konferenca e Pezës hodhi bazat për bashkimin e popullit në Luftën kundra okupatorit.

Ajo, la hapur mundësinë për bashkim të të gjithë nacionalistëve që donin të luftonin për çlirimin e atdheut. Gjithashtu, u la detyrë që të formohej Shtabi-Madhor i drejtimit të formacioneve ushtarake.

Fill pas Konferencës së Pezës pushtuesit italianë filluan operacionet ndëshkuese mbi Pezë, Martanesh, Mallakastër e Skrapar.

Konsulli i Përgjithshëm gjerman në Tiranë, në informacionin që i dërgon Ministrisë së Punëve të Jashtme gjermane, të datës 24 dhjetor, të vitit 1942, thekson faktin se “Lëvizja banditeske në Shqipërinë e Jugut ka marr hov duke shkaktuar tek italianët shqetësime serioze”.

Në këtë frymë dhe hov që mori rezistenca kundër okupatorit pas Konferencës së Pezës, tre Fuqitë e Mëdha të Kombeve të Bashkuara, në dhjetor të vitit 1942, bën deklaratat e tyre mbi Shqipërinë.

Në deklaratat e të tre ministrave të jashtëm të SHBA-së, Britanisë dhe BRSS vlerësohet rezistenca shqiptare dhe shprehen pro pavarësisë së Shqipërisë, me një ndryshim me deklaratën e ministrit të jashtëm të Britanisë së Madhe, ku nënvizoheshin dy rezerva të rëndësishme:

  1. Rezerva e parë, lidhej me planet që po hartoheshin në kuadër të krijimit të konfederatës ose federatës ballkanike dhe pozita e Shqipërisë në raport me marrëveshjet.
  2. Rezerva e dytë, lidhej me pretendimet territoriale greke, këtu theksohej se “Qeveria e Madhërisë së Tij, e shikon çështjen e kufijve të shtetit shqiptar pas Luftës si një çështje që do të duhet të merret në shqyrtim në Konferencës e Paqes”.

Gjithsesi, “Ky hap i kordinuar i tre fuqive të mëdha të kualicionit antifashist kishte padyshim rëndësi për pozitën ndërkombëtare të Shqipërisë në rrethanat e Luftës së Dytë”.

Në këtë periudhë, një pjesë e nacionalistëve që kishin bërë opozitën konstitucionale në fillim ndaj Mbretit Zog dhe më vonë ndaj italianëve, kishin krijuar Organizatën e Ballit Kombëtar, ku u ngritën çeta, të cilat u ngjitën në male, kryesisht në Shqipërinë jugore.

Në rrethana të tilla, Qeveria Britanike për të mbështetur këtë rezistencë vendosi të dërgoi në Shqipëri misione ushtarake të ndërlidhjes. Kështu, në prill 1943, në Shqipëri u dërgua një mision britanik nga Greqia, që komandohej nga Koloneli Maklin (Maclean).

Gradualisht filluan të lidheshin dhe misione të tjera britanike që u vendosën pranë Shtabeve Politiko-Ushtarake, kryesisht pranë Shtabit të Përgjithshëm të Ushtrisë Nacionalçlirimtare dhe në Brigada e Divizione partizane, në Shtabin e Lëvizjes së Legalitetit, pranë nacionalistëve të veriut, si Muharrem Bajraktari dhe Gani Kryeziu, si dhe zhvilluan kontakte me udhëheqjen e Ballit Kombëtar elemente lokal të kësaj organizate.

Duke shqyrtuar dokumentet arkivore britanike që flasin mbi këtë periudhë, mund të themi se në rezistencën shqiptare bënin pjesë të gjithë elementët si të Frontit Nacionalçlirimtar, ashtu dhe të Ballit Kombëtar në jug apo të nacionalistëve të veriut me në krye Abaz Kupin, të cilët patën sukses.

Pas kapitullimit të Italisë dhe pushtimit të Shqipërisë nga gjermanët situata ndryshoi. Institucionet politike dhe ushtarake gjermane kishin planifikuar kushtet e pushtimit të saj. Për rrjedhojë, që në gushtin e vitit 1943, pak ditë përpara kapitullimit të aleatëve italian, në një telegram të shifruar sekret nga Roma, drejtuar Ministrisë së Punëve të Jashtme të Gjermanisë, midis të tjerave shpjegoheshin dhe bëheshin të njohura disa aspekte të politikës së brendshme në Shqipëri.

Së pari, ishte fakti se qeveria e atëhershme shqiptare, që kryesohej nga E. Libohova nuk mund të merrej parasysh, mbasi ajo është vendosur nga ana e italianëve.

Më tej, “Organizata për çlirimin nacional të Shqipërisë”, gjithashtu nuk merrej parasysh sepse “elementi komunist përjashtohej se mbante lidhje me aleatët anglo-sovjeto-amerikan”.

Ndërkohë, Fronti Nacioanal (Balli Kombëtar) kishte njoftuar se luftonte vetëm kundër italianëve, dhe jo kundër gjermanëve.

Sipas dokumenteve britanike, del se me inkurajim nga Ministria Britanike, përfaqësuesit e të dy grupeve të Frontit Nacionalçlirimtar dhe të Ballit Kombëtar, zhvilluan bisedime për formimin e një fronti të bashkuar, ku arriti dhe një marrëveshje në parim, që njihet si Mbledhja e Mukjes.

Misionet britanike u shtuan në mbështetje të qendrave të rezistencës.

Në këto kushte, gjermanët filluan ofensivën ndaj grupeve të rezistencës, ku u sulmuan dhe misionet ushtarake britanike.

Kështu, Gjenerali Dejvis u zu rob nga gjermanët, disa nga oficerët e tij u vranë, lëvizjet e rezistencës shqiptare u thyen përkohësisht.

Grupi i udhëheqjes së Frontit Nacionalçlirimtar u tërhoq për nga jugu, Abaz Kupi kaloi në thellësi të veriut, kurse ballistët “në më të shumtën e rasteve filluan të heqin dorë nga lufta”.

Nga moria e 50 mijë dokumenteve arkivore të Komandës Gjermane që ndodhen pranë Arkivit Qendror të Forcave të Armatosura, del qartë bashkëpunimi i formacioneve të armatosura, si dhe të udhëheqjes politike të Ballit Kombëtar me pushtuesit gjerman.

Çuditërisht, ende edhe sot ka debate nga politika dhe nga qarqet akademike, historike në Shqipëri, por jo vetëm.

Të tilla çështje kryesore janë bashkëpunimi i qeverive shqiptare të kohës me pushtuesit gjerman, bashkëpunimi dhe bashkëveprimit të nacionalistëve të Ballit Kombëtar në Luftën kundër Forcave të Lëvizjes NÇ Shqiptare, etj.

Bashkëpunimi i hapur dhe i fshehtë bazohet në dokumente, në fakte dhe shifra e emra, si dhe në analiza konkrete.

Kundërshtimi i fakteve të mbështetura në dokumente tingëllon e çuditshme dhe e pakuptimtë, por ky qëndrim paragjykues dhe shpesh nihilist, vijon edhe sot për studimet, botimet apo kumtimet.

Kështu, në telegramin “tepër urgjent”, të datës 09.11.1943, Konsulli i Përgjithshëm gjerman në Tiranë, e informonte Ministrinë e Punëve të Jashtme gjermane, se “numri i përgjithshëm i bandave komuniste vlerësohej midis 16-18 mijë vetë”.

Është vërtetuar, thuhej në informacion, se tek bandat komuniste qëndrojnë 8-10 oficerë anglez.

Informacioni bën me dije, se grupi nacional shkon deri në 8000 vetë, dhe se në përpjekjen gjermane është forcuar mjaft.

Njëkohësisht, bëhet me dije se në krahun e rezistencës janë edhe 5 mijë italianë.

Kështu, informacionet e njëpasnjëshme njoftojnë për aksionet gjermane kundra formacioneve partizane të Myslym Pezës, Baba Faja Martaneshit, Haxhi Lleshit, Mestan Ujaniku, Bedri Spahiut, Mehmet Shehut, Petrit Dumes, Teki Kolonecit, etj.

Informacionet në vijim flasin për organizimin e mbledhjeve të fiseve në Shqipërinë e veriut me bazë antikomuniste dhe pro gjermane.

Sipas dokumenteve arkivore del që pushtuesit gjerman për të shuar rezistencën e frontit Nacionalçlirimtar në luftë për çlirim, hedhin kundra tyre Këshillin e Regjencës, qeverinë kolaboracioniste, xhandarmërinë dhe trupat e policisë së Kosovës, si dhe ndjekin këmba këmbës misionet Britanike në Shqipëri.

Gjermanët furnizojnë me armë forcat antikomuniste nacionale me 10 mijë pushkë, ku 5 mijë pushkë i jepen Ballit kombëtar, që drejtohet nga Kadri Cakrani, ku në bashkëpunim me gjermanët sulmuan Forcat e Ushtrisë Nacionalçlirimtare.

I plotëfuqishmi i posaçëm për juglindjen, në telegramin, drejtuar nga Beogradi, më datë 13.02.01944, Ministrisë së Punëve të Jashtme gjermane, informon se:

  1. Në Qeverinë pro naziste u futën edhe përfaqësuesit e Ballit kombëtar.
  2. Pjesëmarrja e ballistëve në qeveri lidhet me bashkëpunimin e ngushtë të Wehrmacht-it me formacionet e Kadri Cakranit që komandon 8 mijë ballistë të armatosur nga gjermanët, të cilët luftojnë kundër formacioneve të Ushtrisë Nacionalçlirimtare në Shqipërinë e Jugut.

Në telegramin e Konsullit të Përgjithshëm në Tiranë, të datës 12.05.1944, drejtuar Ministrisë së Punëve të Jashtme, informon se për shpartallimin e bandave komuniste të Shqipërisë së Jugut duhen futur në luftë bandat nacionale, të cilat kanë dëshirë të luftojnë.

Gjithashtu, Konsulli njofton, se Këshilli i Regjencës ka mbledhur udhëheqësit e grupeve nacionale të Shqipërisë së Veriut dhe të Mesme, që ti bëj thirrje në Luftën e përbashkët kundër Shqipërisë së Jugut.

Kombet e Bashkuara qënë prezent në Shqipëri me misione ushtarake, të cilat vëzhgonin nga afër gjithë veprimtarinë e rezistencës shqiptare ndaj fuqive të Boshtit. 

Ata hartuan një thirrje për shqiptarët. Thirrja, thekson, se fitoret në Afrikë, Siçili dhe Rusi lidhen me Kombete Bashkuara. Ne, vazhdon thirrja nuk ju liruam nga fashistët për t’ju lënë nën sundimin e nazistëve.

“Por së shpejti do të shkelmojmë edhe Hitlerin në greminë, ku shtrihet Missolini”.

Thirrja, evokon takimet dhe vendimet e liderëve botëror të Kombeve të Bashkuara Churchill, Ruzvelt e Stalin, të cilët në drejtim të 1 mijë 500 milionë njerëzve janë betuar që ta mbarojnë këtë punë.

Shqiptarëve që të mos gënjehen me deklaratat gjermane t’indipendencës së Shqipërisë-një shpallje e rreme nga njerëz të cilët kanë vrarë dhe prerë gra shqiptare dhe kanë bërë hi Përmetin, Leskovikun dhe shume qytete e katunde të tjera.

Thirrja, e bën me dije opinionin shqiptar se Ushtria e Kuqe e ka përzënë Ushtrinë Naziste, 1000 km më afër Berlinit, industria gjermane e luftës po kthehet në gërmadhë nga bombardimet e Forcave Ajrore të Anglisë.

Amerika kishte prodhuar për luftën 1800 vaporë dhe 100 mijë aeroplanë veç topave, mitralozave e tankeve. Kombet e Bashkuara u kujtojnë shqiptarëve që pavarësia nuk është ajo që kanë premtuar gjermanët, në shtator të vitit 1943, por ajo e vërteta që u bë prej ministrave të jashtëm të Britanisë, SHBA-së dhe BRSS, në dhjetorin e vitit 1942.

Kombet e Bashkuara u bëjnë thirrje shqiptarëve se “vetëm duke vazhduar rezistencën kundra nazistëve, armiqve të njerëzimit, në këtë mënyrë miqtë e saj në Britani dhe në Shtetet e Bashkuara të Amerikës mund të mbrojnë interesat e saj kur të vij paqja”.

Sipas dokumenteve gjermane e britanike, Fronti Nacional ose siç quhet Balli Kombëtar që me pushtimin e Shqipërisë nga nazistët nuk qëndroi në krahun e rezistencës, por kaloi në krahun e pushtuesve.

Edhe Legaliteti me Abaz Kupin pasi doli nga Fronti Nacionalçlirimtar e la rezistencën dhe ishte në bashkëpunim me Qeverinë Kuislinge, si dhe në pritje.

Qeveria Kuislinge dhe rryma të tjera të quajtura nacionaliste e xhandarmëria u bën njësh me qëllimet e pushtuesve kundër rezistencës antifashiste në Shqipëri.

Mbi këtë situatë të rëndë e të patolerueshme, Kombet e Bashkuara u drejtohen shqiptarëve me paralajmërimin, se: “Në qoftëse Shqipëria lejon veten e saj të gënjehet nga premtimet e rreme të gjermanëve dhe pushon luftimin kundra tiranisë tani që fitorja është në dukje, duke marrë anën e të mundurve, duhet t’ini të sigurtë që po vret veten si komb i tërë”.

Në këtë kontekst, Kombet e Bashkuara u bëjnë thirrje shqiptarëve që të bashkohen rreth organizatave të rezistencës së luftës për liri dhe drejtësi përbri aleatëve, të Anglisë, Amerikës dhe Rusisë deri në fitoren përfundimtare.

Mbi rezistencën në Shqipëri në periudhën e pushtimit gjerman, Arkivi Qendror i Forcave të Armatosura disponon qindra e mijëra dokumente gjermane, britanike, amerikane, etj.

Por, unë dua ti referohem të dhënave që dalin nga punimet e konferencës, me temë: 

“Britania dhe rezistenca Europiane në vitet 1939-1945”, e organizuar nga Kolezhi i San-Antonit, në Oxford të Anglisë, më 10-16 dhjetor 1962.

Në këtë konferencë për rastin e Shqipërisë dhe të rezistencës antifashiste në Luftën e Dytë Botërore kanë mbajtur punimet e tyre shkencore personalitete të botës ushtarake e më vonë edhe politike me bindje konservatore, siç është XH. Emerit, që gjatë luftës ishte në Shqipëri pranë A. Kupit, e që pas lufte arriti të bëhej disa herë ministër në kabinetet konservatore.

Ai, nënvizon faktin, se me largimin e Ballit Kombëtar “Qëllimi ynë u bë inkurajimi i këtyre dy grupeve për t’i sulmuar forcat gjermane” dhe bëhet fjalë për formacionet partizane dhe grupin e Abaz Kupit.

Koloneli Kemp në faktin se britanikët ishin të angazhuar në përpjekjet e tyre për të stërvitur forcat partizane të drejtuar nga komunistët e Lëvizjes Nacionalçlirimtare.

Kurse, Koloneli Palmer, thekson se në vitin 1943-1944, gjermanët kaluan nëpër Shqipërinë e mesme. Ajo, veçon Koloneli “ishte një ofensivë e madhe por edhe partizanët kryen disa operacione mjaft të mëdha në shkallë batalionesh në kushte të vështira dhe me shumë privime”.

Duke shfrytëzuar këtë rast shpreh hapur admirimin për trimërinë dhe aftësinë për të kapërcyer çdo vështirësi dhe pengesë nga ana e partizanëve shqiptar.

Koloneli Palmer nënvizon faktin se partizani shqiptar ishte një person jashtëzakonisht i mirë dhe i sjellshëm.

Ai, gjithashtu, thekson faktin se puna e britanikëve kryesisht ishte e përqëndruar në armatosjen dhe stërvitjen e partizanëve, në furnizimet e ndryshme që realizoheshin me hedhjen e tyre me parashutë nga avionët e Forcave Ajrore Mbretërore (RAF),  apo siç nënvizon Koloneli Palmer që në mbështetje të formacioneve të Ushtrisë Nacionalçlirimtare në fillim të vitit 1944, u sigurua një plasdorm në breg te detit ku me anije desante (tanke-zbarkuese) hidhnin në breg një sasi me të vërtetë kolosale materialesh dhe furnizimesh.

Nga kjo mbështeje dhe nga rritja e numrit dhe aksioneve të partizanëve “gjermanët u detyruan të kthenin në Shqipëri një nga divizionet e tyre më të mira, Divizionin e I-rë Alpin, i cili ishte nisur për tu kthyer përsëri në Shqipëri”. Divizioni gjerman kaloi në Korçë dhe ndërmori një operacion shumë të shpejtë dhe të fuqishëm kundër partizanëve.

Koloneli Palmer duke folur mbi bashkëpunimin e britanikëve me formacionet e Ushtrisë Partizane kundra pushtuesve hitlerian nuk lë pa përmendur drejtuesit, me të cilët Ai kishte punuar gjatë luftës në Shqipëri.

Kështu, duke trajtuar personin e Enver Hoxhës e njerëzve që e rrethonin gjatë luftës nënvizon faktin se “Ata, që të gjithë ndodheshin atje sëbashku me të, në male”.

Ai në fjalën e tij kundërshton Kolonelin Kemp në një çështje që ka të bëjë me gjuhën, sepse sipas Kolonelit Palmer theksohet që vetë Enver Hoxha flet një frengjishte të përsosur, ashtu si dhe shumë nga shokët e tij.

Gjithashtu, Ai thekson se si rezultat i bashkëpunimit dhe ndihmës e mbështetjes britanike formacionet ushtarake britaniko-partizane në dy raste luftuan kundra pushtuesve nazistë, Ai vë në dukje operacionin në jug të vendit në rajonin e Sarandës, u zhvillua në bashkëpunim ndërmjet britanikëve e partizanëve.

Gjatë punimeve të konferencës shkencore një kont nga salla e punimeve këmbëngul që Koloneli Palmer të jepte detaje, seç njeri ishte komandanti i formacioneve të Ushtrisë Partizane dhe Koloneli, shkurt i përgjigjet: “Ai ishte njeri shumë inteligjent dhe në përgjithësi një njeri me të cilin është gjë e mirë të shoqërohesh. Mua më pëlqente të qëndroja me të. Ai ishte i gjatë, i bëshëm, një linguist shumë i mirë. Ai ishte i ashpër, i pamëshirshëm. Në konkluzionet e konferencës ish ushtaraku i Misionit Britanik në Shqipëri dhe politikani Xhulino Emeri, thekson se në praktikë ngjarjet në Shqipëri treguan se në fund ishte potenciali ushtarak i forcave partizane që tërhoqi pjesën më të madhe të ndihmave britanike dhe se ato ju dhanë forcave partizane pa marrë parasysh pasojat politike që mund të rridhnin, dhe që në të vërtetë rrodhën më vonë, nga ky veprim.

Si përfundim, mund të themi që:

  1. Antifashizmi ishte platforma më e madhe politike dhe ushtarake që bashkoi në një rrugë të gjitha kombet që luftuan kundra fuqive të Boshtit dhe aleatëve të tyre.
  2. Karta e Atlantikut e nënshkruar më 14 gusht të vitit 1941, nga SHBA-ja, Britania e Madhe dhe pas një muaji nga Bashkimi Sovjetik, u bë gur themeli për krijimin e Kombeve të Bashkuara.
  3. Deklarata e Washingtonit e nënshkruar nga 26 kombe, u bë baza e bashkimit të popujve e të kombeve në luftë kundër fashizmit.
  4. Klasa e vjetër politike me Mbretin Zog dhe lakmitë greko-jugosllave e la Shqipërinë jashtë Kombeve të Bashkuara.
  5. Kuvendi i Pezës, shtator 1942, u bë gur themeli i bashkimit të shqiptarëve në Frontin Antifashist Nacionalçlirimtar pa dallim feja, krahine e ideje, duke i hapur rrugën mundësisë për përfshirje të Shqipërisë në Kombet e Bashkuara.
  6. Si rezultat i këtij bashkimi antifashist udhëheqësit kryesor të Kombeve të Bashkuara SHBA, Britani e Madhe dhe BRSS në Dhjetorin e vitit 1942, shprehen për njohje të pavarësisë dhe të rezistencës së popullit shqiptar.
  7. Deri në fund të vitit 1943, në rezistencën antifashiste bënin pjesë tre forca politike. Partia Komuniste Shqiptare me një organizim politiko-ushtarak mbarë kombëtar. Organizata e Ballit Kombëtar me shtrirje kryesisht në jug të Shqipërisë dhe pas daljes nga Fronti Organizata e Legalitetit me shtrirje kryesisht në rajonin Krujë-Mat.
  8. Pas pushtimit gjerman 9 shtator, 1943, Balli Kombëtar e la rezistencës. Në shumicën e rasteve formacionet e saj ushtarake të paguara e të armatosura nga gjermanët bashkëpunuan me ta për likujdimin e rezistencës antifashiste që bënin partizanët në Shqipëri, si dhe bashkëpunuan politikisht, pasi nga udhëheqësit e tyre tre vetë u futën në qeverinë pro gjermane.
  9. Organizata e Legalitetit qëndroi e tërhequr, por bashkëpunoi hapur me qeverinë pro gjermane dhe njëri nga udhëheqësit e Legalitetit u bë kryeministër i gjemanëve në Shqipëri.
  10. Ushtria pushtuese gjermane arriti që me demagogji, para dhe armatim të vendosi përballë rezistencës antifashiste në Shqipëri në jug të formacioneve ushtarake të Ballit Kombëtar, e në veri ish drejtues të qeverive pro gjermane për krijimin e besëlidhjes të krahinave të Veriut gjëja antikomuniste dhe në bashkëpunim të hapur e të fshehtë për shkatërrimin e rezistencës Antifashiste Shqiptare, që sot nga studiues të ndryshëm na shitet si luftë civile.
  11. Kontributi, lufta dhe sakrificat e shqiptarëve që krijuan Frontin Nacionalçlirimtar në Pezë, që krijuan Shtabin e Përgjithshëm të Ushtrisë Partizane-Vullnetare Nacionalçlirimtare në Labinot, që në bashkëpunim me britanikët krijuan formacionet e mëdha të Ushtrisë Partizane e antifashiste i dhanë Shqipërisë vendin e nderit në rradhët e kombeve të Bashkuara.

The Making of the Little Albania in the Bronx Map

by

Rafaela Prifti/

If you are in the Belmont section of the Bronx, you are just about in the heart of Little Albania. It is an informally designated area bursting with intra-ethnic diversity of immigrant generations of Albanians and first born Americans. The area is decked out with Albanian flags of different sizes, some draped over balconies, others at window displays of the neighborhood’s bakeries, byrek-cafes, restaurants, boutiques and TV shops that line up the streets, co-habitating with Italians on Arthur Avenue and areas nearby.

Little Albania in the Bronx is not defined in square feet, it is rather measured by the heart of its residents infused with heritage and symbolism. This was exactly the impetus for the Immigrant Heritage Celebration Project that Mayor’s Office for Immigrant Affairs launched in 2023. Yesterday, December 10, the MOIA’s Immigrant Enclave Illustration Series was exhibited to the members of represented communities. The map of Little Albania in the Bronx made its debut, among the 25 communities featured in the Series, such as Little Ecuador, Little Poland, Little Haiti, Little Africa, Little Ukraine. “This is the first time the Albanian American Community is part of the NYC Maps. It is a milestone for our community and a privilege for me and the team that worked on this special project and also to be recognized by Mayor’s Office for Immigrant Affairs Commissioner Manuel Castro,” said Vera Mjeku, a NYC public servant for over a decade, involved in the project.

The map was unveiled at the Albanian Flag Raising ceremony commemorating 113th Anniversary of Albania Independence, on Monday.

Vera Mjeku expressed appreciation for Mayor Eric Adams and his administration for spearheading this Project with special significance in the city that 3 million immigrants call home.

It comes at the end of Mayor’s term in office. During his incumbency, “Mayor Adams partnered with our community in flag raising events, round tables, facilitating the Albanian Parade, hosting Albanian festivities in Gracie Mansion, attending street fairs and fighting to make possible the Albanian Dual Language program in a Bronx public school,” said the NYC civil servant, Vera Mjeku,

Getting our own map in the series commissioned by the city is no small endeavor, and it’s made even more challenging by the required strict guidelines. Ismer Mjeku, Publisher of the Albanian Yellow Pages and Albanian Media Group, a consulting company focusing on the community, calls this project “a testament of how far our community has come, business wise.” Adding that “Little Albania in the Bronx is home to over 60 Albanian American Businesses.”

In terms of what you’ll find on the map itself, Ismer Mjeku points out that “the Gjergj Kastrioti Skenderbeu Way is a proud meeting point, that also hosts the only and biggest fair of NYC commemorating our national hero’s birthday. The area was home to important media outlets that have played an important role in the history of our community such as Illyria Newspaper and is home to Dielli Newspaper, the oldest Albanian newspaper in the US.”

In terms of its significance, the map goes beyond the symbolic representation of selected characteristics of a place. It is an affectionate recognition of the shared heritage that lives within Albanian immigrants and first-born Americans alike. Because, no matter where you come from, when you are there, you are in Little Albania in the Bronx.

“TOKA JONË: FILMI, ARKIVA, HISTORIA”

by

Paulin Zefi/

“Kulakët në Shqipërinë Komuniste (1945-1990): Rasti i Familjes Syku dhe mekanizmat e persekutimit shtetëror.”

Kategoria e ashtuquajtur “Kulak” përbën një element themelor në analizën e historisë politike, sociale dhe ekonomike të Shqipërisë gjatë periudhës komuniste 1945–1990. E huazuar nga sistemi sovjetik, “ГУЛАГ (GULAG)”, i idhullit të Enver Hoxhës, Josif Visarionoviç Stalin, dhe e aplikuar në kontekstin shqiptar si pjesë e doktrinës së “luftës së klasave”, kjo kategori u përdor jo vetëm për të përcaktuar fshatarët më të pasur, por më shumë si një instrument i posaçëm politik për neutralizimin e shtresave të konsideruara potencialisht kundërvënëse ndaj pushtetit të Partisë Komuniste ose Partisë së Punës. Për këtë arsye, koncepti i kulakut në Shqipëri duhet parë jo si një kategori reale sociale dhe ekonomike, por si një “prodhim politik” që u përdor në mënyrë sistematike për të justifikuar transformimin radikal të strukturës shoqërore rurale dhe për të konsoliduar kontrollin e pushtetit mbi fshatin. Në nivel doktrinar, përkufizimi i kulakut u importua nga marksizëm-leninizmi sovjetik, i cili i trajtonte fshatarët e pasur si mbështetës të ekonomisë së tregut dhe, rrjedhimisht, si pengesë për kolektivizimin e bujqësisë. Megjithatë, realiteti shqiptar ishte shumë ndryshe në raport me atë të B.R.S.S. (Bashkimi i Republikave Socialiste Sovjetike).

Vendi jonë nuk kishte një shtresë aq të pasur fshatare dhe të kristalizuar, të krahasueshme me atë ruse, për shkak të fragmentimit të pronësisë, nivelit të ulët të mekanizimit dhe të varfërisë së përgjithshme. Në këtë kuptim, shpallja e familjeve si kulake nuk bazohej në tregues objektivë ekonomikë, por kryesisht në kritere që përcaktoheshin sipas konjukturës politike, interesave meskine të strukturave të partisë, raportimeve të Sigurimit të Shtetit dhe shpeshherë konflikteve apo rivaliteteve lokale. Kjo u bë dukshëm e qartë në periudhën 1945–1956, kur procesi i identifikimit të “elementit të pasur” lidhej drejtpërdrejt me zbatimin e Reformës Agrare të vitit 1946 dhe me synimin e pushtetit për të shkatërruar çdo autonomi ekonomike në fshat. Familjet që zotëronin pak më shumë tokë, tufa të mëdha me bagëti, disa kafshë pune, një mulli, një dyqan, apo që kishin punësuar punëtorë sezonalë, shpalleshin automatikisht kulake, ndërkohë që etiketimi zgjerohej edhe për familje me traditë influence lokale, lidhje me diasporën, me tregun, apo me ish-elitën parakomuniste. Për kulakët u vendosën taksa të jashtëzakonshme, kuota të papërballueshme, dënime ekonomike dhe procedime penale që synonin jo vetëm varfërimin e tyre, por edhe izolimin e plotë politik.

Në shumë raste, dënimi shoqërohej me internim ose burgim të menjëhershëm, konfiskime të pasurisë dhe humbje totale të së drejtës së lëvizjes. Me fillimin e kolektivizimit të bujqësisë në fundin e viteve 1950 dhe sidomos pas vitit 1960, kategoria e kulakut u zgjat, u politizua edhe më tepër dhe u integrua në strukturën ideologjike të shtetit si kategori e pandryshueshme e “armikut të klasës”. Pjesëtarët e kësaj kategorie fajësoheshin si shkaktarët kryesorë të prapambetjes dhe varfërisë së vendit, duke u paraqitur nga propaganda zyrtare si njerëz të ligj, shfrytëzues të popullit, frenues të zhvillimit ekonomik dhe pengesë për ndërtimin e shoqërisë së re socialiste. Familjet e shpallura kulake përjashtoheshin nga kooperativat bujqësore ose pranoheshin vetëm në rolin e punëtorëve më të rëndomtë, me normativë të ulët dhe me trajtim diskriminues. Fëmijët e këtyre familjeve ndëshkoheshin në mënyrë sistematike në aksesin në arsim, në mundësinë e punësimit, në ushtri dhe në çdo formë ngjitjeje sociale, ndërkohë që biografia e tyre shoqërore mbahej nën survejim të vazhdueshëm nga organet e Sigurimit të Shtetit.

Faza më e ashpër e luftës së klasave kundër kulakëve u shënua pas vitit 1967, kur Shqipëria ndërmori një version të vetin të Revolucionit Kulturor të kopjuar nga Kina, i cili e ngarkoi hapur fshatin me detyrën ideologjike të “spastrimit nga elementët armiqësorë”. Në këtë periudhë u ngritën në fshat komisione të posaçme, që rishikonin biografitë dhe e shtonin listën e kulakëve çdo vit, ndërkohë që çdo shenjë pavarësie ekonomike, kundërshtimi, apo thjesht mosbindjeje ndaj autoriteteve lokale mjaftonte për të rivendosur etiketime. Në disa zona, kulakët u përdorën si objektiv i demonstrimeve politike gjatë mbledhjeve publike, ku emrat e tyre shpalleshin si shembuj “armiqësorë” dhe demonizoheshin, duke prodhuar jo vetëm frikë, por edhe stigmatizim të thellë shoqëror. Edhe pas vitit 1978 (prishja me Kinën), kur modeli autarkik socialist (vetë-mjaftueshmëria ekonomike) u shtrëngua edhe më tepër dhe kur roli ekonomik i kulakëve ishte zhdukur thuajse plotësisht, stigmatizimi politik mbeti ende shumë aktiv. Biografia kulake u ruajt si kategori ndëshkuese dhe përcaktonte në mënyrë vendimtare fatin social të individëve, duke u reflektuar në qindra raste të pamundësisë për të studiuar, për të punuar në profesione të konsideruara “delikate”, për të marrë banesë, apo edhe për të lidhur martesa me familje të konsideruara “me përbërje të mirë” ose “me biografi të mirë.”

Në disa raste, familjet e stigmatizuara mbetën në internim deri në fund të viteve 1980. Rasti i Familjes Syku dhe mekanizmat e persekutimit shtetëror ndaj saj përfaqësojnë një shembull shumë domethënës të mënyrës se si aparati komunist i pas Luftës së Dytë Botërore ushtronte dhunë të strukturuar mbi familjet me prona të mëdha, me autoritet lokal dhe me traditë të fortë shoqërore. Persekutimi ndaj kësaj familjeje malësore të Bregut të Matës, nisi që në fazat e para të zbatimit të Reformës Agrare të vitit 1946, e cila në thelb synonte shpronësimin e shtresave të larta rurale dhe shkatërrimin e strukturës së vjetër të pronësisë. Duke qenë ndër pronarët më të mëdhenj të rajonit, anëtarët e familjes Syku u kategorizuan automatikisht si “kulakë”, një etiketim me natyrë ideologjike, ekonomikisht shkatërruese dhe penalisht ndëshkuese. Brenda një kohe shumë të shkurtër, Gjon Nik Sykut iu konfiskuan 550 ha tokë, ndërsa Dod Preç Sykut 500 ha, shifra që dëshmojnë përmasat e shpronësimit të ndërmarrë nga regjimi komunist si instrument për t’i hequr kësaj familjeje çdo bazë ekonomike, sociale dhe morale.

Kundër Dod Preç Sykut u ushtrua një presion edhe më i ashpër. Shtëpia e tij në Lezhë u sekuestrua dhe u adaptua nga shteti si godinë për Degën Ushtarake, ndërsa ai vetë u arrestua dhe u dënua pa të drejtë mbrojtjeje. Akti i shpronësimit u shoqërua me një formë të pashembullt dhune psikologjike dhe fizike. Dod Preç Syku u dënua dhe u burgos së bashku me familjen e tij, përfshirë edhe fëmijët. Ata u mbajtën të izoluar për gjashtë muaj rresht brenda një ambienti të shtëpisë së tyre, të kthyer tashmë në burg, duke iu mohuar atyre lirinë elementare dhe duke i ekspozuar ndaj një traume më të thellë e afatgjatë. Emigrimi i Anton Sykut në vitin 1950, i cili kaloi kufirin, duke u arratisur në Jugosllavi dhe më pas u vendos në Shtetet e Bashkuara të Amerikës, u interpretua nga autoritetet komuniste si akt shumë i rëndë armiqësor, duke prodhuar një valë të dytë represioni kundër familjes. Në vitin 1951 u arrestua Prelë Syku, i cili u dënua me një periudhë të gjatë burgimi, duke u bërë anëtari që përjetoi më rëndë pasojat e politikës ndëshkuese të regjimit.

Nga një vlerësim i përgjithshëm del se nga rreth 70 anëtarë të familjes Syku, 20 prej tyre janë dënuar me burgime të ndryshme. 10 kanë vuajtur dënime nga 7 deri në 30 vjet, siç është rasti i Prelë Sykut, i cili në fillim u dënua 10 vjet, u lirua dhe më pas u dënua sërish, por kësaj rradhe me plot 20 vjet. Ndërsa në total familja Syku ka kaluar mbi 100 vite dënime nëpër burgjet e tmerrshme të regjimit komunist. Përveç ndëshkimit fizik dhe ekonomik, regjimi aplikoi edhe forma të persekutimit social e kulturor. Asnjë prej anëtarëve të familjes nuk u lejua të vijonte shkollimin përtej arsimit të detyrueshëm, duke u privuar kështu mundësinë për të aksesuar arsim të mesëm e të lartë, dhe rrjedhimisht, duke i përjashtuar nga çdo mundësi integrimi profesional dhe emancipimi intelektual. Ky trajtim i familjes Syku ilustron funksionimin e një sistemi të tërë represiv, i cili ndërthuri instrumente të ndryshme: shpronësim, ndëshkim penal, izolim shoqëror dhe kufizim arsimor, me synimin për të shkatërruar shtresat tradicionale të shoqërisë shqiptare dhe çdo strukturë alternative të autoritetit jashtë kontrollit të Partisë së Punës.

Në Shqipërinë komuniste, rreth 7.000-8.000 familje, që përfaqësonin 20.000-25.000 individë, u kategorizuan si “kulakë” dhe u etiketuan si “armiq të klasës”, sipas të dhënave të evidentuara në dokumentet zyrtare, përfshirë kartotekat e sigurimit, regjistrimet e komiteteve të partisë dhe zyrat e bujqësisë. Pasojat e politikave ndaj kulakëve lanë gjurmë të thella në strukturën shoqërore dhe psikologjinë kolektive të fshatit shqiptar. Shkatërrimi i pronës private dhe eliminimi i shtresës tradicionale të fshatarëve të aftë dhe sipërmarrës dobësoi zhvillimin e bujqësisë dhe pengoi krijimin e një ekonomie rurale të qëndrueshme. Nga ana tjetër, stigmatizimi shumëvjeçar shkaktoi trauma të mëdha sociale, armiqësi ndërfamiljare, mbyllje komunitare dhe një kulturë të frikës që e shoqëroi shoqërinë deri në rënien e regjimit komunist. Në përfundim, figura e kulakut në Shqipërinë komuniste nuk përfaqëson një shtresë reale ekonomike, por një kategori të prodhuar politikisht, e cila u përdor si mekanizëm i kontrollit social dhe si mjet i eliminimit të pluralizmit ekonomik dhe shoqëror në fshat. Studimi i saj mbetet thelbësor për të kuptuar natyrën e vërtetë të totalitarizmit shqiptar, dinamikat e luftës së klasave dhe mënyrën se si politika e bazuar në ideologjinë marksiste-leniniste ndërhyri në mënyrë të dhunshme në strukturën tradicionale të shoqërisë shqiptare, duke e shpërfytyruar thellësisht jetën e saj kolektive.

Historia e Postës Shqiptare, ura e komunikimit mes shqiptarëve

by

Besnik Fishta/

Më 5 Dhjetor 1912, qeveria e parë kombëtare e Ismail Qemalit, një javë pas shpalljes së pavarësisë, ngriti një ministri të veçantë, atë te Post Telegrafës, ministër i së cilës ishte eruditi Lef Nosi. Historia e Postës është, në një farë mënyre, historia e vetë shtetit shqiptar, një histori e përshkuar nga thyerje, ringritje, hapa të ngadaltë e këmbëngulës, por gjithnjë e udhëhequr nga dëshira për t’i dhënë këtij vendi një zë që të dëgjohej, të udhëtonte dhe të mos kthehej mbrapsht. Në thelb, ajo nuk është thjesht rrëfim për një institucion, por një tregim i thellë njerëzor dhe kulturor, ku fjala e shkruar merr trajtën e urës që lidh njerëzit dhe i lidh ata me botën.Shqiptarët, si çdo popull tjetër, kanë pasur gjithmonë nevojë për t’u treguar njëri-tjetrit ato që shihen, ato që mendohen, ato që shpresohen. Përpara se të ekzistonte një administratë kombëtare,ne pushtimet gjate shekujve, lajmi udhëtonte nëpër duart e tregtarëve, nëpër hanet që shërbenin si pika të vogla takimi dhe komunikimi. Ishte një lloj “poste spontane”, një mënyrë praktike dhe njerëzore për të mbajtur gjallë lidhjet në një vend ku distancat mateshin me ditë udhëtimi.              Në qytetet e mëdha, nën administratën osmane, nisën të funksiononin zyrat e para postare të organizuara. Konsullatat e huaja, sidomos ato austro-hungareze, hapën pika poste që do të bëheshin një nga shembujt e parë të një komunikimi të rregullt. Këto zyra të huaja, së bashku me pullat dhe vulat e tyre, janë sot një pasuri e çmuar e filatelisë sonë, dëshmi e periudhës para-shtetërore të komunikimit shqiptar.Me shpalljen e Pavarësisë në nëntor 1912, Shqipëria nuk fitoi vetëm një flamur e një qeveri. Ajo fitoi edhe nevojën urgjente për të komunikuar. Një shtet i ri ka nevojë për njohje, për urdhra, për njoftime, për lidhje. Për këtë arsye, në 5 dhjetorin e 1912-s, në Vlorë, u hodhën hapat e parë për krijimin e Shërbimit Postë-Telegraf-Telefon të shtetit shqiptar,duke krijuar te paren ministri te qeverise, ate te Poste Telegrafave.

                                                                                             

Pulla e pare kombetare shqiptare u emetua me 5 maj 1913, pak me shume se 5 muaj nga data e shpalljes pavaresise.

Me 1913 perjetoheshin ditë të vështira,kur mjetet dhe njerëz mungonin, rrethana politike e veshtire, dhe per me teper kishte mungesa financiare. Por vullneti ishte i pranishëm,atdhedashuria ishte evidente. U prodhuan edhe pullat e para shqiptare,me 5 maj 1913, të thjeshta, modeste. Pulla jone e pare ishte nje vule qe ne qender te saj kishte simbolin tone,shqiponjen dhe ne konturet anesore shkruhej “Ministeria e Poste Telegraf Telefoneve”. Ato qenë më shumë se një taksë postare, ishin akti i parë i identitetit të shkruar të shtetit të ri.   

          

Emisioni pare modern i pulles shqiptare emetuar me 1 dhjetor 1913

Shumë shpejt Shqipëria e re u gjend në një realitet kompleks. Luftërat Ballkanike, pastaj Lufta e Parë Botërore, e ndanë territorin shqiptar në zona me administrata të ndryshme. Çdo zonë solli vulat dhe pullat e veta, Korça kishte emetimet e administratës franceze, Shkodra nën ndikim austro-hungarez, kishte të tjera, te tjera kishte Shqiperia e Mesme, qe kontrollohej nga Esat Toptani etj. Shpesh, mbi pullat osmane apo greke vendoseshin shenja të reja, duke krijuar një mozaik të çuditshëm, por shumë të çmuara për studiuesit e sotëm. Kjo periudhë kaotike është ndoshta periudha më interesante e filatelisë shqiptare. Vetëm pas Kongresit të Lushnjës dhe vendosjes së qeverisë në Tiranë, në vitin 1920, posta shqiptare nisi të marrë formën e saj të vërtetë. Rrjeti postar u riorganizua nga e para, u hapën zyrat e reja dhe u hartuan linja të rregullta komunikimi midis qyteteve. Por ngjarja më domethënëse e kësaj periudhe ndodhi më 1922, kur Shqipëria u pranua zyrtarisht në Unionin Postar Universal (UPU). Ky vit ishte një lloj “drite e gjelbër” ndërkombëtare, që nga ai moment, Shqipëria u bë pjesë e familjes globale të komunikimit dhe pullat shqiptare fituan vlefshmëri të plotë në mbarë botën. Në një kohë kur shteti shqiptar ishte ende në rrënjëzim, ky pranim ishte një garanci e fuqishme e legjitimitetit të tij.

                

Emision i pullave ajrore me 1928

Periudha e Mbretërisë së Zogut shënoi një fazë të qëndrueshme për postën shqiptare. Pas pranimit në UPU Shqipëria synoi të forconte institucione që të shprehnin një shtet funksional dhe të hapur ndaj botës. Gjatë viteve 1928–1939 u riorganizuan shërbimet postare, u hapën zyra të reja edhe në zona të largëta dhe u vendosën rregulla më të qarta për shpërndarjen e korrespondencës. Kjo periudhë solli një lulëzim të veçantë të artit të pullës shqiptare ku mbizoteronin emisione me portretin e Mbretit Zog I, dhe rralle ose pothuajse fare me motive te tjera,te cilat të shtypura kryesisht në tipografitë italiane, që garantuan cilësi dhe standarde të reja. Paralelisht, u zgjeruan shërbimet e telegrafit e telefonisë, duke e lidhur postën me rrjetin kombëtar të komunikimit. Megjithëse vendi përballej me mungesa infrastrukturore dhe terren të vështirë, shërbimi postar fitoi qartësi, rregull dhe ambicie per zhvillim te metejshem. Kjo fazë e konsolidimit u ndërpre në prill 1939, me pushtimin italian dhe humbjen e pavarësisë institucionale.

           

Emetim gjate pushtimit gjerman me 1944                                                                           

Lufta e Dytë Botërore e gjeti postën shqiptare në një gjendje të brishtë, të ndarë mes pushtimeve të njëpasnjëshme dhe përpjekjeve të shtetit për të ruajtur funksionimin bazë të komunikimit. Pas prillit 1939, shërbimet postare shqiptare kaluan nën kontrollin e administratës italiane, duke u integruar pjesërisht në sistemin postar të Mbretërisë së Italisë. Kjo solli standardizimin e disa rregullave postare, por edhe humbjen e pavarësisë në organizimin e emisioneve dhe tarifave. Gjatë viteve të luftës, qarkullimi postar u fragmentua, disa zona mbaheshin nga forcat italiane, të tjera u shkëputën gjatë operacioneve partizane, ndërsa pas vitit 1943 filloi një periudhë edhe më e turbullt me hyrjen e administratës gjermane. Në këtë etapë, posta funksiononte pjesërisht, me ndalesa të shpeshta, me mungesa mjetesh dhe me censurë të rreptë ushtarake. Megjithatë, edhe në kushtet e luftës, komunikimi nuk u ndërpre plotësisht. U krijuan rrugë alternative dërgese, u lëshuan pulla të reja me karakter administrativ, dhe aparati postar u mbajt gjallë falë nëpunësve lokalë që shpesh punonin në kushte të rrezikshme për të ruajtur lidhjet ndërmjet qyteteve e zonave të izoluara. Kur lufta përfundoi dhe u vendos pushteti i ri, rrjeti postar u rindërtua pothuajse nga e para, duke u bërë një nga institucionet e para që u rikthyen në funksion të plotë në Shqipërinë e pasluftës. 

  Emetim ne vitin 1945

Pas Luftës së Dytë Botërore, Shqipëria hyri në periudhën e administratës socialiste. Posta u shndërrua në një ndërmarrje të madhe shtetërore, Posta-Telegraf-Telefoni (PTT). Rrjeti i saj u shtri në çdo zonë rurale, duke lidhur fshatra që më parë ishin të izoluar nga qendrat urbane. Në ato vite, ardhja e postierit ishte një rit i përditshëm. Ai sillte lajme, ndonjëherë gëzim e ndonjëherë trishtim, por mbi të gjitha sillte lidhje. Pullat e kësaj periudhe mbajnë një stil të caktuar ideologjik, por janë një dokument i vlefshëm për të kuptuar kulturën politike të kohës. Me rënien e komunizmit, PTT u nda në Postën Shqiptare dhe Telekom. Posta filloi një proces të gjatë modernizimi,dhe pas vitit 2000  u digjitalizuan shërbimet, u modernizuan zyrat, u krijuan shërbime të reja ndërkombëtare dhe u përshtatën standardet me tregun e hapur.

                             

Emetim me rastin e 100vjetorit te shpalljes pavaresise (1912-2012)

Megjithatë, pavarësisht teknologjisë së re, zyrat postare ruajnë ende një atmosferë te tradites. Pavaresisht presionit te risive teknologjike ato mbeten vende ku letërkëmbimi i shkruar nuk ka humbur ende vlerën e tij njerëzore. Çdo pullë, çdo vulë, çdo zarf është një dëshmi e rrugëtimit të shtetit shqiptar drejt organizimit, identitetit dhe komunikimit.

                                                                         

Emetim me rastin e 100 vjetorit te krijimit te Ministrise se Poste-Telegrafes (1913-2013)

Posta ka qenë dhe vazhdon të mbetet ura më e gjatë dhe më e qëndrueshme mes njerëzve; dhe për sa kohë të ekzistojë fjala e shkruar, ajo do të ruajë këtë rol të çmuar. E në këtë traditë, Posta Shqiptare ka pasqyruar përmes emisioneve postare evolucionin historik, politik dhe shoqëror të Shqipërisë.