Dielli | The Sun

Albanian American Newspaper Devoted to the Intellectual and Cultural Advancement of the Albanians in America | Since 1909

NJË LETËRKËMBIM MES SULLTAN MEHMETIT DHE SKËNDERBEUT

by

Shkrimtari francez Kamil Paganel* në veprën e tij “Histoire de Scanderbeg, ou turks et chrétiens au XVe siècle”, botuar në Paris në vitin 1855 nga shtëpia botuese ‘Didier’, sjell këtë letërkëmbim mes sulltan Mehmetit I dhe Gjergj Kastriotit-Skënderbeut (ff. 301-305):

«…Megjithatë, duke filluar të kuptonte se një kundërshtar i tillë nuk mund të nënshtrohej me forcën e armëve, Mehmeti përdori dinakërinë. Një ambasador u nis me dhurata të bollshme dhe letrën e mëposhtme:

“Unë, Sovrani i Madh, Emiri i Madh, Sulltan Mehmet Beu, biri i Sovranit të Madh dhe Emirit të Madh Sulltan Murat Beut, për Skënderbeun, Princin e Arbërve dhe Epirotëve, përshëndetje.

Nuk njoh miqësi më të përzemërt, i dashur Skënderbe, se ajo që lind nga intimiteti i gjatë; sidomos kur kjo lidhje u krijua në rini, mes nesh, kur ti ishe peng në oborrin e tim eti, dhe të dy jetonim së bashku si vëllezër.

Prandaj, kur mendoj për ato gëzime të ëmbla të fëmijërisë sonë, kur kujtoj shërbimet e tua të shkëlqyera, gjithçka që ke bërë për lavdinë e Shtëpisë së Osmanit, për madhështinë e Perandorisë sonë, të kem ty për zemër dhe ta dëshmoj këtë më duket një detyrë e ngutshme.

Asgjë nuk do të më kënaqte më shumë, e thërras Zotin si dëshmitar, sesa të të shihja përsëri më në fund, dhe të shijoja praninë tënde për do kohë. Në qoftë se disa nga trupat e mia kanë guxuar kohët e fundit të pushtojnë mbretërinë tënde dhe të kryejnë veprime luftarake atje, unë i dënoj; ato kanë vepruar pa urdhin tim, dhe fitoret e tua, ndëshkim i drejtë për guximin e tyre, nuk më kanë zemëruar.

Por le ta lëmë këtë mënjanë, për t’u kthyer te marrëdhëniet tona të vjetra; një lidhje e shenjtë dhe paqësore le të na pajtojë përgjithmonë. Pra, ja bazat e mundshme të aleancës sonë, të cilat po t’i paraqes, duke e ditur mirë se nuk i takon atij që kërkon paqen të përcaktojë kushtet e saj.

Kërkoj që t’i lejosh të kalojnë nëpër tokat e tua trupat e mia, që shkojnë për të luftuar kundër venedikasve; së dyti, që të më japësh, si peng, djalin tënd Gjonin, i cili do të trajtohet si fëmija im; dhe së fundi, që nënshtetasit tanë të mund të tregtojnë lirisht midis tyre.

Nëse pranon, eja të më takosh në siguri të plotë: pritja do të jetë e denjë për rangun tënd. Po të jap besën dhe fjalën time si sovran, se do të ruaj me besnikëri një paqe të pacënueshme me ty; qysh tash e tutje vendi yt nuk do të shqetësohet nga armët e mia ose nga askush tjetër. Për më tepër, nëse ke ndonjë pyetje ose dyshim për të sqaruar, drejtohu, me besim të plotë, Mustafait, të dërguarit tim. Dhënë në qytetin tonë perandorak të Konstandinopojës, më 6 maj, në vitin 1461 nga lindja e Jezu Krishtit.”

Kjo letër, kaq miqësore në formë, por kaq tinëzare në përmbajtje, pasi u lexua në Këshill, të gjithë – princat, zotërit dhe kapedanët – ranë dakord se një hap i tillë nga një monark kaq i fuqishëm, ishte tejet i lavdishëm për Skënderbeun. Sa i përket kushteve të traktatit, dy të parat u refuzuan njëzëri; vetëm e treta, që kishte të bënte me lirinë e tregtisë, u pranua.

Ja përgjigjja e miratuar në këtë drejtim:

“Gjergj Kastrioti, i mbiquajtur Skënderbe, Princ i Epirotëve dhe i Arbërve, ushtar i Jezu Krishtit, për Mehmetin, sovranin e Turqve, përshëndetje.

Kemi marrë, i përndrituri princ, letrën tënde, plot me shprehje të miqësisë sate. Të ndarë prej kohësh nga njëri-tjetri, kjo dashuri e ndërsjellë, thua ti, ishte si e fjetur dhe dëshiron ta zgjosh nëpërmjet një aleance të ngushtë.

E pranoj me kënaqësi propozimin, por jo të gjitha kushtet. Kështu, si aleat dhe mik i venedikasve, nuk mundem, pa thyer besën e dhënë, pa shkelur mbi dinjitetin tim, të të lejoj të kalosh për t’i sulmuar ata.

Sa i përket dhënies peng të djalit tim, për ta bërë atë një nyje të një lidhjeje të re midis nesh, zemra e një ati dhe e një nëne nuk mund ta pranojë një sakrificë të tillë mbi vete; ai është fëmija i vetëm që Zoti na ka dhënë, dhe është ende kaq i vogël! Përveç kësaj, do t’i shkaktohej një dëm i pariparueshëm nëse nuk edukohet me zakonet dhe në fenë e vendit të vet. Tani mbetet klauzola në lidhje me tregtinë e lirë midis dy vendeve: këtë, unë dhe i gjithë Këshilli im e miratojmë plotësisht, sepse të dy popujt do të gjenin përfitim të barabartë në të.

Ti më fton edhe të vij për vizitë, me besim të plotë, për të forcuar mes palëve një miqësi që ka vuajtur kaq gjatë: faleminderit, princ i shkëlqyer, për mirësinë tënde. Fatkeqësisht për mua, ky udhëtim për në Konstandinopojë, ky qëndrim që më sjell ndër mend kaq shumë kujtime, s’është i mundur nga kërkesat e qeverisjes sime; sepse s’do të mund të përkujdesesha mjaftueshëm për këtë popull krenar arbëror, kaq të zjarrtë, kaq të paepur, kaq të paduruar për paqe.

Por kjo [vizitë] është vetëm një kënaqësi e lënë për më vonë, dhe unë do të vij sapo të jetë e mundur.

Nga kampi ynë, 1 qershor 1461”»

* Fan Noli thotë në Parathënie të librit të tij “Historia e Skënderbeut” se ka përfituar shumë nga vepra e Kamil Paganelit.

Përktheu nga frëngjishtja: Luket Hasaj

Parashqevi Qiriazi, e vërteta historike

by

Prof. Skender Asani/

Në tryezat e ftohta të Versajës, ku më 1919 diplomacia shpesh ushqehej me paragjykim dhe fuqia me përçmim ndaj kombeve të vogla, fjala dhe prania e Parashqevi Qiriazit u shndërruan në një tronditje morale për arkitekturën e padrejtë të vendimmarrjes ndërkombëtare, aq sa edhe një kundërshtar i deklaruar i Shqipërisë u detyrua të artikulojë një të vërtetë që rrëzonte narrativën kolonialiste: se një komb që lind një bijë të tillë nuk mund të quhet barbar.

Ky pranim, i nxjerrë jo nga simpatia, por nga imponimi i së vërtetës historike, ishte më shumë se një kompliment personal; ishte një akt kapitullimi intelektual përballë qytetërimit shqiptar, i cili, edhe pse i copëzuar politikisht dhe i rrethuar nga interesa grabitqare, dëshmoi se mbart në thelbin e tij kulturë, arsim, dinjitet dhe vetëdije shtetformuese. Në këtë kontekst, Parashqevi Qiriazi nuk qëndron vetëm si figurë historike, por si tezë politike e gjallë, si argument diplomatik i pakundërshtueshëm dhe si sfidë retorike ndaj çdo përpjekjeje për ta delegjitimuar Shqipërinë në skenën ndërkombëtare, duke e shndërruar zërin e saj në emblemë të rezistencës kombëtare dhe në dëshmi se historia shqiptare nuk kërkon mëshirë, por njohje.

Rauf Fico – Diplomacia shqiptare si kulturë shtetërore, ndërgjegje morale dhe vizion europian

by

Në historinë e shtetit shqiptar, ku shpesh politika është shoqëruar me improvizim dhe diplomacia me retorikë të varfër, figura e Rauf Ficos ngrihet si një përjashtim domethënës, si shembull i rrallë i një shtetari që e ndërtoi veprimtarinë e tij mbi dije të thellë, kulturë të gjerë dhe ndjenjë të lartë përgjegjësie kombëtare. Ai përfaqëson tipologjinë e diplomatit të formuar në shkollën e mendimit shtetëror evropian, i cili e kuptoi përfaqësimin e Shqipërisë jo si privilegj personal, por si detyrë morale ndaj një kombi të vogël, por me aspirata të mëdha historike.

Rauf Fico lindi më 13 mars 1881 në Sana’a të Jemenit, në kohën kur kjo trevë ishte pjesë e Perandorisë Osmane. Ai ishte biri i Tahmaz (Remzi) Fico, një funksionar i administratës osmane me prejardhje nga Gjirokastra, dhe i Hava Buzos, që vinte po ashtu nga një familje shqiptare me tradita qytetare. Rrethanat e lindjes së tij jashtë atdheut lidhen drejtpërdrejt me realitetin historik të shqiptarëve të asaj kohe, por edukata familjare dhe vetëdija e fortë kombëtare do ta formësonin që në fëmijëri lidhjen e tij të pandashme me Shqipërinë.

Vitet e para të jetës dhe shkollimin fillor Rauf Fico i kreu në mjedise urbane të Perandorisë Osmane, ku arsimi dhe disiplina intelektuale vlerësoheshin lart. Arsimin e mesëm e ndoqi në institucione të njohura të kohës, përfshirë gjimnazin e Janinës, një qendër e rëndësishme arsimore për shqiptarët e fundit të shekullit XIX. Që në këto vite ai u dallua për seriozitet, prirje të forta intelektuale dhe interes të hershëm për çështjet e shoqërisë dhe të shtetit.

Studimet e larta i përfundoi në Stamboll, në Mekteb-i Mülkiye, një nga institucionet më elitare të formimit administrativ dhe diplomatik të kohës. Ky universitet ishte vatër e përgatitjes së elitave shtetërore të Perandorisë Osmane dhe më gjerë, dhe Rauf Fico doli prej andej i pajisur me dije juridike, administrative dhe politike, si dhe me një botëkuptim shtetëror të bazuar në ligj, racionalitet dhe përgjegjësi publike. Pikërisht në këtë fazë u kristalizua profili i tij si administrator dhe diplomat me vizion afatgjatë.

Një nga tiparet më të spikatura të personalitetit të tij ishte kultura e jashtëzakonshme gjuhësore. Rauf Fico zotëronte disa gjuhë të huaja, ndër të cilat turqishten, frëngjishten, gjermanishten, italishten, greqishten, arabishten dhe persishten. Kjo aftësi e rrallë e bënte të pavarur në komunikim diplomatik dhe i jepte mundësinë të përfaqësonte Shqipërinë drejtpërdrejt, pa ndërmjetës, në tryezat politike të Evropës.

Pas shpalljes së Pavarësisë së Shqipërisë më 1912, Rauf Fico iu përkushtua shërbimit ndaj shtetit të ri shqiptar, në një kohë kur ekzistenca e tij ishte ende e brishtë dhe e rrezikuar. Ai kontribuoi në ndërtimin e administratës shtetërore dhe në konsolidimin e institucioneve, duke u shquar për korrektësi, ndershmëri dhe përkushtim profesional. Më vonë, ai mbajti poste të rëndësishme qeveritare, përfshirë detyrën e Ministrit të Punëve të Brendshme dhe atë të Ministrit të Punëve të Jashtme të Shqipërisë.

Në diplomaci, Rauf Fico përfaqësoi Shqipërinë në disa prej vendeve më të rëndësishme të rajonit dhe të Evropës, si Turqia, Bullgaria, Jugosllavia, Greqia dhe Gjermania. Në këto misione ai u dallua për qasje të matur, për mbrojtje të palëkundur të interesave kombëtare dhe për aftësi të veçantë në ndërtimin e marrëdhënieve të qëndrueshme ndërkombëtare. Diplomacia e tij ishte e heshtur, por efektive, larg spektaklit dhe afër arsyes.

Një nga faqet më të ndritura të veprimtarisë së tij mbetet angazhimi humanitar gjatë shërbimit diplomatik në Gjermani, në vitet e para të regjimit nazist. Në një kohë të errët për Evropën, Rauf Fico përdori mjetet diplomatike për të ndihmuar hebrenjtë e përndjekur, duke u siguruar atyre dokumente dhe rrugë shpëtimi. Ky veprim e vendos atë në radhën e personaliteteve që e panë diplomacinë si akt ndërgjegjeje njerëzore dhe jo thjesht si funksion formal shtetëror.

Përveç veprimtarisë shtetërore, Rauf Fico ishte i angazhuar edhe në jetën shoqërore dhe kulturore shqiptare. Ai mbështeti arsimin, mori pjesë në shoqata kulturore dhe bamirëse dhe ishte ndër nismëtarët e institucioneve sociale që synonin ndihmën për shtresat më të pambrojtura të shoqërisë. Për të, shteti modern nuk mund të ndërtohej pa ndjeshmëri sociale dhe pa edukim qytetar.

Figura e tij është vlerësuar edhe nga shkrimtari i madh Ismail Kadare, i cili e ka cilësuar Rauf Ficon si një nga figurat më të ndritura të diplomacisë shqiptare, duke theksuar kulturën e tij evropiane, zgjuarsinë politike dhe dinjitetin me të cilin ai përfaqësonte Shqipërinë në arenën ndërkombëtare. Ky vlerësim e vendos Rauf Ficon jo vetëm në historiografinë politike, por edhe në kujtesën kulturore të kombit.

Pas pushtimit fashist të Shqipërisë, për shkak të qëndrimeve të tij parimore dhe refuzimit për të bashkëpunuar me pushtuesit, Rauf Fico u arrestua dhe u internua. Ai u kthye në atdhe në vitet e fundit të jetës dhe ndërroi jetë më 23 janar 1944 në Tiranë, duke e mbyllur jetën e tij në heshtje, ashtu siç kishte shërbyer gjithmonë, me dinjitet dhe besnikëri ndaj parimeve.

Trashëgimia e Rauf Ficos mbetet sot një model i rrallë i shtetarit shqiptar të formuar, të ndershëm dhe largpamës. Ai dëshmon se diplomacia është mbi të gjitha kulturë, se shteti kërkon mendje të kthjellët dhe se atdhedashuria e vërtetë shprehet përmes shërbimit të heshtur, të përgjegjshëm dhe të ndershëm ndaj kombit.

Gjon F. Ivezaj

Me rastin e 102-vjetorit të ndarjes nga jeta, nderojmë jetën dhe veprën e Woodrow Wilson, Presidentit të 28-të të Shteteve të Bashkuara të Amerikës

by

Në një moment vendimtar të historisë, Presidenti Wilson qëndroi i palëkundur në mbrojtje të parimit se kombet e vogla kanë të drejtë të ekzistojnë dhe të vendosin vetë për të ardhmen e tyre.

Pas Luftës së Parë Botërore, Shqipërisë padrejtësisht iu morën më shumë se gjysma e trojeve të saj, duke iu dhënë Greqisë dhe ish-Jugosllavisë. Ndërhyrja e Presidentit Wilson ishte vendimtare për të ndalur copëtimin e mëtejshëm të Shqipërisë, duke garantuar mbijetesën e shtetit shqiptar nga shpërbërja e plotë. Falë këtij qëndrimi parimor, ekziston Shqipëria që e kemi sot.

Për popullin shqiptar, trashëgimia e Woodrow Wilson shënon fillimin e një miqësie madhështore dhe të shenjtë mes Shteteve të Bashkuara dhe kombit shqiptar, një miqësi që ka qëndruar e palëkundur në momente kyçe të historisë sonë.

Ajo u dëshmua sërish në vitet ’90, kur populli shqiptar i Kosovës përballej me mizoritë e regjimit serb. Shtetet e Bashkuara qëndruan përsëri në krah të shqiptarëve—me Presidentin Bill Clinton, më pas Presidentin George W. Bush, me Sekretaren e Shtetit Madeleine Albright, si dhe me shumë miq të shquar në Kongres, përfshirë Senatorin Bob Dole, Kongresmenët Eliot Engel, Tom Lantos, Ben Gilman, dhe shumë e shumë të tjerë—pa të cilët çlirimi, pavarësia dhe demokratizimi i Kosovës do të ishin të pamundura.🇽🇰

Rroftë përherë kjo miqësi dhe kjo lidhje e fortë mes popullit amerikan dhe atij shqiptar, dhe Zoti i bekoftë dy popujt tanë.

— Harry Bajraktari

Nexhat Peshkëpia dhe “Noli si Poet Shqiptar…”

by

Në hulumtimet e mia në një libërth të vogël hasa një shkrim të intelektualit, kritikut dhe mikut të Nolit, Nexhat Peshkëpisë, botuar për herë të parë në vitin 1966 nga Federata Pan-Shqiptare e Amerikës “Vatra”. Ky tekst përbën një nga analizat më serioze dhe më të thelluara mbi figurën poetike të Fan Nolit. Autori e trajton Nolin jo vetëm si poet origjinal, por edhe si poet–përkthyes, duke e vendosur veprën e tij në një kontekst të gjerë letrar, historik dhe kulturor.

Nexhat Peshkopia bën pjesë në brezin e studiuesve shqiptarë të diasporës – krahas Ernest Koliqit, Martin Camajt dhe Arshi Pipës – që zhvilluan një kritikë letrare të pavarur nga doktrina e realizmit socialist, duke ruajtur një qasje akademike, evropiane dhe jo-ideologjike ndaj kulturës shqiptare.

Ky brez veproi kryesisht në Itali, SHBA dhe Evropën Perëndimore, duke krijuar një traditë alternative të mendimit kulturor shqiptar, e cila sot mbetet burim i rëndësishëm për rishkrimin e historisë së letërsisë shqipe. Në këtë kontekst, Peshkopia shquhet për qasjen e tij analitike, të përmbajtur dhe filologjike, larg retorikës politike. Studimi i tij “Noli si poet e si poet–përkthyes” (Vatra, 1966) synon të vlerësojë veprën e Nolit në dimensionin estetik, kulturor dhe përkthimor, duke e vendosur autorin në një kontekst evropian, jo thjesht kombëtar. Sot po sjellim pjesën që flet për “Nolin si Poet Shqiptar”. Në njё shkrim tjetër do sjellim Nolin si përkthyes.

Në pak fjalë në hyrje me titull një kuvëndim me Fan Nolin ai thotë se e kishte detyrim nolit pasi ia pati premtuar nje vit më pasrë se ai të shuhej “për të dhën paraqitjen e Nolit si letra ashtu sikundër e njoha unë

“Këtë suzim të shkurtë dhe të kufizuar ia kam hua Fan Nolit . I premtova se do ta shkruaja e do t’ia tregoja për të pasur pëlqimin e tij, para se ta botoja . Mallkoj përtacinë time që më bën të ndiej sot një dëshpërim të thellë që se shkrova kur ishte gjallë.”

Nexhat Peshkopia: Noli si poet shqiptar

“Figura e Fan Nolit në letërsinë shqipe zë një vend të veçantë dhe të pazëvendësueshëm. Ai nuk është vetëm poet i frymëzuar, por personalitet i gjithanshëm kulturor, ku poezia lidhet ngushtë me mendimin, historinë dhe përgjegjësinë morale. Në këtë kuptim, Noli shfaqet si poet që nuk i shërben vetëm estetikës, por edhe ndërgjegjes kombëtare.

Në një shkrim përkujtimor mbi Nolin, Ernest Koliqi e radhit atë krah figurave themelore të poezisë shqiptare, si Jeronim De Rada, Naim Frashëri dhe Gjergj Fishta. Sipas tij, Noli zotëron frymëzim të fuqishëm, përgatitje të gjerë kulturore, shije të sigurt letrare dhe një prirje të veçantë për shprehje të mprehta e të prera – tipar që e bën vargun nolian të përmbledhur dhe goditës.

Një tjetër tipar thelbësor i kësaj poezie është gjuha. Noli, me gjithë kulturën e tij të gjerë klasike dhe perëndimore, nuk shkëputet nga burimi popullor i shqipes. Ai e pasuron vargun me ritme dhe intonacione që burojnë nga ligjërimi i gjallë, duke i dhënë poezisë një forcë komunikimi të drejtpërdrejtë dhe një autenticitet të veçantë.

Nuk është epike në kuptimin e plotë të fjalës poezia e Nolit; ajo është sulmuese, e vrullshme dhe e ashpër, edhe atje ku shfaqet (apo duhet të shfaqet) butësia e domosdoshme e elegjisë. Këtë e ndihmon të kuptohet edhe vetë Koliqi, kur vëren se Noli i dhuroi poezisë shqipe tri lirika të larta – “Hymnin e Flamurit” dhe “Syrgjyn-vdekur” dhe Shpellën e Dragobisë” – që ngjiten në qiellin e poezisë, si edhe elegjitë për Luigj Gurakuqin dhe Bajram Currin, ku “çdo fjalë kumbon e shpërthen” me peshë ndjesish dhe mendimesh.”

Pikërisht në këto dy elegji, ndjehet një përmbysje e pritshme e tonit: ato nuk rrinë vetëm në mallëngjim, por marrin frymën e invokimit dhe të mallkimit kundër mizorisë, duke ruajtur brenda vetes një energji morale dhe një tension të fortë shpirtëror.

Në të njëjtën vijë, Mitrush Kuteli vë në dukje se vargu nolian nuk është “vizual”, por “auditiv”: ai i drejtohet veshit, jo syrit. Dhe veshit nuk i drejtohet me ondulacione lirike e shushërima të ëmbla, por me një “arsenal bubullimash e vrungullimash”, me një shtrëngatë fjalësh shqipe “ku buçet ashpërsia teftiane, krutane dhe vlonjate. Këto kulme heroike të racës shqiptare ”. Kjo është një mënyrë për të thënë se Noli e ndërton poezinë si forcë vepruese: fjalë që trondit, zgjon dhe kërkon reagim.

Sidoqoftë, poezinë e Nolit mund ta gjykojmë edhe nga vëllimi i prodhimit. Megjithëse nuk është i madh, ai mbetet poet antologjik: vjersha e tij është e zgjedhur dhe tërheq vëmendjen si nga cilësia e brendshme, si nga argumenti fisnik (shpirtëror e intelektual), ashtu edhe nga mjeshtëria e rimës dhe e ritmit. Me pak fjalë, poezia e Nolit mbetet shembullore në shkallë të poezisë antologjike shqipe. Po citoj përsëri Koliqin, i cili, në “romanin” e tij Shija e bukës së mbrame, i vë në gojë Jorgjit, një intelektual shqiptar i mërguar këtu në Amerikë, këto fjalë: “Kur shfleton Albumin e reciton disa vjersha: ‘Kurrgjâ tjetër mos më i pasë dhurue letrave shqipe Fan Noli veç këtyne dy kryeveprave (dy elegjitë për Currin dhe Gurakuqin), pasi janë të paçmueshme, ai ka tagër me pasun mirënjohjen e përjetshme të shqiptarëve.’”

Studim nga Rafael Floqi