Dielli | The Sun

Albanian American Newspaper Devoted to the Intellectual and Cultural Advancement of the Albanians in America | Since 1909

“Personalitet Historik” – Bajram Curri: Një jetë në shërbim të çështjes kombëtare

by

Muzeu Historik Kombëtar/

🗓️ Më 16 janar 1862, në Gjakovë lindi Bajram Curri, një ndër protagonistët kryesorë të lëvizjes kombëtare dhe proceseve shtetformuese shqiptare në fund të shekullit XIX dhe fillim të shekullit XX.

Veprimtaria e tij politike filloi me angazhimin në Lidhjen e Pejës (1899). Ishte pjesëmarrës në Mbledhjen e Ferizajt (1908), mbledhje ku u kërkua rikthimi i kushtetutës osmane të vitit 1876.

📚 Curri kontribuoi në zhvillimin e arsimit në Kosovë. Ai mbështeti klubin “Bashkimi” të Shkupit në përpjekjet për përhapjen e shkollave shqipe dhe zbatimin e alfabetit të Manastirit.

⚔️ Si komandant, ai udhëhoqi kryengritjet e viteve 1910–1912.

🏛️ Pas shpalljes së Pavarësisë (1912), Curri u integrua në jetën politike të shtetit të ri. Në vitin 1920, ai mori pjesë në Kongresin e Lushnjës, ku u zgjodh anëtar i Këshillit Kombëtar.

Në zhvillimet e brendshme politike të viteve ’20 të shek. XX, ai u rreshtua me krahun liberal-demokratik, duke mbështetur Lëvizjen e Qershorit dhe qeverinë e Fan Nolit.

🕊️ Jeta e tij u ndërpre më 29 mars të vitit 1925 në Dragobi, duke mbetur në historiografinë shqiptare si një simbol i qëndresës për bashkim, liri dhe organizim shtetëror.

📖 Teksti: Fjalor enciklopedik shqiptar – Vëll. 1, Akademia e Shkencave e Shqipërisë, “Kristalina-KH”, Tiranë, 2008, faqe 367–368.

Shqiptarët dhe parimet themelore të së drejtës ndërkombëtare dhe përgjegjësia evropiane

by

Evropë, ndërgjegjësohu dhe lëri farsat e vjetra politike

Shkruan: Prof. Dr. Fejzulla Berisha

(Analizë akademike sipas së drejtës ndërkombëtare publike)

Viti 2026 po hapet në një klimë të thellë pasigurie politike dhe juridike në raportet ndërmjet Bashkimit Evropian dhe Ballkanit Perëndimor. Deklarata e përfaqësuesit evropian Sørensen, se “uron që viti 2026 të japë atë që nuk e dha viti i shkuar”, nuk përbën thjesht një shprehje shprese diplomatike, por një pranim implicit të dështimit normativ dhe praktik të Bashkimit Evropian në zbatimin konsekuent të parimeve themelore të së drejtës ndërkombëtare, veçanërisht ndaj Republikës së Kosovës.

Ky shkrim synon të analizojë këtë realitet përmes prizmit të sovranitetit shtetëror, barazisë juridike të shteteve dhe detyrimit ndërkombëtar për veprim në mirëbesim (good faith).

1. Parimet themelore të së drejtës ndërkombëtare dhe përgjegjësia evropiane

Sipas Kartës së Kombeve të Bashkuara, veçanërisht neneve 1 dhe 2, rendi juridik ndërkombëtar mbështetet mbi disa parime themelore: barazinë sovrane të shteteve,mosndërhyrjen në punët e brendshme,respektimin e integritetit territorial,dhe detyrimin për zgjidhjen paqësore të mosmarrëveshjeve.

Në raport me Republikën e Kosovës, Bashkimi Evropian ka devijuar shpesh nga këto parime duke aplikuar qasje politike oportuniste, në vend të standardeve juridike objektive. Si pasojë, është krijuar një precedent i rrezikshëm, ku një shtet i njohur ndërkombëtarisht trajtohet si subjekt me sovranitet të kushtëzuar, çka bie ndesh me vetë thelbin e së drejtës ndërkombëtare publike.

2. Dialogu Kosovë–Serbi në dritën e së drejtës ndërkombëtare

Dialogu Kosovë–Serbi, i lehtësuar nga Bashkimi Evropian, paraqet mangësi serioze kur analizohet nga perspektiva juridike ndërkombëtare. Ai karakterizohet nga:mungesa e parimit të barazisë së palëve,tolerimi i shkeljeve të vazhdueshme nga Serbia ndaj nenit 2(4) të Kartës së OKB-së, që ndalon kërcënimin ndaj integritetit territorial të një shteti,mungesa e sanksioneve efektive për pengimin sistematik të subjektivitetit ndërkombëtar të Kosovës.

Në të drejtën ndërkombëtare, mosnjohja nuk përbën të drejtë absolute, sidomos kur instrumentalizohet për qëllime destabilizuese. Serbia, duke penguar anëtarësimin e Kosovës në organizata ndërkombëtare, shkel parimin e bashkëpunimit ndërkombëtar dhe detyrimin për veprim në mirëbesim.

3. Standardet e dyfishta dhe erozioni i rendit juridik evropian

Bashkimi Evropian shpesh paraqitet si komunitet vlerash juridike dhe normative. Megjithatë, rasti i Kosovës dëshmon një diskrepancë të thellë ndërmjet normës dhe praktikës. Ndërhyrjet selektive në proceset e brendshme kushtetuese të Kosovës, presioni politik jashtë kornizës së traktateve dhe heshtja ndaj shkeljeve të hapura nga aktorë destabilizues rajonalë, përbëjnë cenim serioz të parimit pacta sunt servanda dhe të besueshmërisë normative të vetë Bashkimit Evropian.

4. Viti 2026 si moment prove juridike dhe morale

Nga perspektiva e së drejtës ndërkombëtare publike, viti 2026 duhet të shënojë:rikthimin e respektit të plotë për sovranitetin e Republikës së Kosovës,trajtim të barabartë në proceset politike dhe juridike ndërkombëtare,dhe vendosjen e përgjegjësisë juridike për sjelljet destabilizuese.

Pa njohjen e qartë dhe të pakushtëzuar të subjektivitetit të plotë ndërkombëtar të Kosovës, çdo proces dialogu mbetet juridikisht i mangët dhe politikisht i paqëndrueshëm.

5. Nga deklaratat në detyrimet juridike

Deklarata e përfaqësuesit evropian Sørensen nuk duhet të mbetet një shprehje diplomatike pa efekt juridik. Në të drejtën ndërkombëtare, deklaratat politike krijojnë pritje legjitime (legitimate expectations). Mosrealizimi i tyre dëmton rëndë parimin e besimit të ndërsjellë ndërmjet subjekteve ndërkombëtare dhe e gërryen autoritetin normativ të aktorit që i artikulon ato.

Thirrja “Evropë, ndërgjegjësohu dhe lëri farsat e vjetra politike” nuk është akt polemik, por thirrje për rikthim te rendi juridik ndërkombëtar. Nëse Bashkimi Evropian synon të mbetet aktor normativ global, ai duhet të dëshmojë se parimet e së drejtës ndërkombëtare nuk zbatohen në mënyrë selektive, por universale.

Kosova nuk kërkon trajtim preferencial. Ajo kërkon vetëm respektimin e plotë të së drejtës që i takon si shtet sovran dhe subjekt i barabartë i rendit juridik ndërkombëtar.

Viti 2026 nuk guxon të jetë një përsëritje e dështimeve të vitit që lamë pas – sepse këtë herë, përgjegjësia nuk do të jetë vetëm politike, por historike.

Në Ditën e Gjenocidit në Kosovë, nevoja e Kualifikimi Juridik Ndërkombëtar për Krimet e Kryera në Kosovë (1998–1999)

by

Isuf B.Bajrami/

Analizë e zgjeruar e formave të dhunës në kuadër të së drejtës ndërkombëtare humanitare dhe penale.

1. Konteksti juridik i konfliktit të armatosur 

Ngjarjet e ndodhura në Kosovë gjatë viteve 1998–1999 zhvillohen në kuadër të një konflikti të armatosur jo-ndërkombëtar, i cili, për shkak të shkallës së kontrollit efektiv dhe përfshirjes direkte të Republikës Federale të Jugosllavisë (Serbisë), përmban elemente të konfliktit të armatosur ndërkombëtar, sipas standardeve të përcaktuara nga jurisprudenca e Tribunalit Penal Ndërkombëtar për ish-Jugosllavinë (ICTY)¹. Ky kualifikim juridik aktivizon zbatimin e Konventave të Gjenevës të vitit 1949, Protokollit Shtesë II dhe normave të së drejtës zakonore ndërkombëtare. 

2. Arkitektura e dhunës shtetërore: karakteri sistematik dhe i organizuar 

Dhuna e ushtruar në Kosovë nuk përbënte një seri incidentesh të izoluara, por një politikë shtetërore të mirëorganizuar, të zbatuar nga forcat ushtarake, policore dhe paramilitare, me mbështetje logjistike dhe hierarkike. Sipas jurisprudencës ndërkombëtare, një dhunë e tillë përmbush kriteret e një “sulmi të gjerë dhe sistematik” kundër popullsisë civile, element thelbësor për kualifikimin e krimeve kundër njerëzimit². 

3. Format e dhunës dhe kualifikimi i tyre juridik 

3.1. Vrasjet e qëllimshme dhe ekzekutimet jashtëgjyqësore 

Vrasjet masive të civilëve shqiptarë, përfshirë ekzekutimet pa gjyq, përbëjnë shkelje të rënda të nenit 3 të përbashkët të Konventave të Gjenevës dhe krime lufte sipas së drejtës zakonore ndërkombëtare. Në kontekstin e një sulmi të gjerë dhe sistematik, këto vrasje përbëjnë gjithashtu krime kundër njerëzimit në kuptim të nenit 7(1)(a) të Statutit të Romës³. 

Masakra e Reçakut përbën një shembull emblematic të kësaj forme dhune, ku viktimat ishin civilë të paarmatosur dhe të mbrojtur nga DIH.

 3.2. Dëbimi, deportimi dhe spastrimi etnik 

Dëbimi masiv i popullsisë shqiptare nga vendbanimet e tyre përbën deportim ose transferim të detyruar të popullsisë, i ndaluar shprehimisht nga e drejta ndërkombëtare humanitare. Këto veprime përbëjnë krime kundër njerëzimit sipas nenit 7(1)(d) të Statutit të Romës dhe shkelje të nenit 49 të Konventës së Katërt të Gjenevës⁴. 

Jurisprudenca e ICTY-së ka konstatuar se dëbimi i popullsisë shqiptare ishte pjesë e një strategjie për ndryshimin e përbërjes etnike të Kosovës. 

3.3. Zhdukjet me forcë 

Zhdukjet me forcë përbëjnë një shkelje të shumëfishtë të së drejtës ndërkombëtare, duke përfshirë: 

• shkeljen e së drejtës për jetë; 

• shkeljen e ndalimit të torturës; 

• shkeljen e së drejtës për njohjen si person para ligjit⁵. 

Në kontekst penal ndërkombëtar, zhdukjet me forcë përbëjnë krime kundër njerëzimit sipas nenit 7(1)(i) të Statutit të Romës, kur kryhen si pjesë e një sulmi të gjerë dhe sistematik. 

3.4. Tortura dhe trajtimi çnjerëzor 

Tortura, keqtrajtimi dhe trajtimi poshtërues i civilëve dhe të ndaluarve përbëjnë shkelje të rënda të Konventave të Gjenevës dhe të Konventës kundër Torturës (CAT). Këto veprime janë të ndaluara absolutisht dhe nuk justifikohen në asnjë rrethanë, përfshirë konfliktin e armatosur⁶. 

Në kuptim penal, tortura përbën krim lufte dhe krim kundër njerëzimit sipas nenit 7(1)(f) të Statutit të Romës. 

3.5. Dhuna seksuale dhe dhuna me bazë gjinore 

Dhuna seksuale, përfshirë përdhunimin, skllavërinë seksuale dhe forma të tjera të abuzimit seksual, përbën një nga format më të rënda të dhunës ndërkombëtare. Jurisprudenca e ICTY-së dhe ICC-së e ka njohur dhunën seksuale si: 

• krim lufte; 

• krim kundër njerëzimit; 

• akt potencial gjenocidal, nëse kryhet me dolus specialis⁷. 

Dhuna seksuale në Kosovë u përdor si mjet terrori, poshtërimi dhe shkatërrimi i strukturës shoqërore të komunitetit shqiptar. 

3.6. Shkatërrimi i pronës civile dhe objekteve kulturore 

Shkatërrimi i qëllimshëm i shtëpive, objekteve fetare dhe trashëgimisë kulturore përbën shkelje të nenit 53 të Protokollit Shtesë I dhe krim lufte sipas nenit 8(2)(a)(iv) të Statutit të Romës⁸. Ky shkatërrim kishte për qëllim eliminimin e pranisë fizike dhe kulturore të shqiptarëve në Kosovë. 

3.7. Dhuna psikologjike dhe terrorizimi i popullsisë civile 

Frikësimi, kërcënimet, rrethimet dhe terrorizimi sistematik i popullsisë civile përbëjnë shkelje të parimit të mbrojtjes së civilëve. Jurisprudenca ndërkombëtare e ka njohur dhunën psikologjike si element përbërës të persekutimit dhe trajtimit çnjerëzor⁹. 

4. Gjenocidi: analiza e elementeve materiale dhe subjektive 

Në kuptim të Konventës për Gjenocidin (1948), format e mësipërme të dhunës përmbushin elementet materiale të nenit II (a), (b) dhe (c). Çështja juridike qendrore mbetet prova e qëllimit specifik për shkatërrim, i cili analizohet në bazë të modelit të sjelljes, shkallës së dhunës dhe kontekstit shtetëror¹⁰. 

5. Detyrimet ndërkombëtare për drejtësi, kujtesë dhe mos-përsëritje 

Sipas së drejtës ndërkombëtare, shtetet kanë detyrime pozitive për: 

• hetimin efektiv të krimeve ndërkombëtare; 

• ndjekjen penale të autorëve; 

• sigurimin e reparacioneve për viktimat; 

• ruajtjen e kujtesës historike si garanci e mos-përsëritjes¹¹. 

Fusnota 

1. ICTY, Prosecutor v. Tadić, 1995. 

2. Statuti i Romës, neni 7. 

3. Po aty, neni 7(1)(a). 

4. Konventa IV e Gjenevës, neni 49. 

5. ICCPR; Konventa për Zhdukjet me Forcë. 

6. Konventa kundër Torturës (CAT). 

7. ICTY, Furundžija; ICC, Ntaganda. 

8. Statuti i Romës, neni 8.

9. ICTY, Kordić and Čerkez. 

10. ICJ, Bosnia v. Serbia, 2007. 

11. UN Basic Principles on the Right to a Remedy and Reparation, 2005. 

Vendi i Lekës;15.01.2026

FUNDI I REZISTENCËS SË NACIONALIZMËS 1946-1947

by

Prof. dr. Lush Culaj

Në krye të grupeve dhe njësive ushtarake të rezistencës antikomuniste qëndruan personalitete me përkatësi sociale e ideologjike heterogjene, por që do t’i pranonin programin politik të NDSH-së.

Ndonëse në rrethana të shtetrrethimit ushtarak në Kosovë, në këtë periudhë vepruan rreth 55 grupe të armatosura, të udhëhequra nga një strukturë komanduese që e përbënte një efektiv prej 60 vetash më të vendosur. Këto 55 grupe, në periudhën mars 1945-mars 1947, angazhuan rreth vetes dhe qëllimit të përbashkët për një periudhë kohore më të shkurtër, apo më të gjatë, si anëtarë të gueriles rreth 1323-1375 persona të armatosur. Këto grupe, ndonëse kishin komandë të veçantë, qëndronin në lidhje veprimi me njëri-tjetrin. Kështu, planifikonin aksione të përbashkëta, veprime politike e ushtarake dhe i vinin në ndihmë njëri-tjetrit. Lidhja në mes grupeve mbahej me anë të korrierëve me letra ose verbalisht.

Gjatë vitit 1945 grupet e armatosura, nuk morën aksione të fuqishme kundër pushtuesit, sepse, siç u tha, ishte fazë e këndelljes pas dhunës të cilën ushtria komuniste e shkaktoi nga fundi i vitit 1944 dhe gjatë shuarjes së revoltës së Kosovës deri në korrik 1945, kur u shpall aneksimi i Kosovës nga Serbia. U bënë vetëm disa aksione, kryesisht atentate kundër aktivistëve të UDB-së me një përqendrim më të madh kundër renegatëve shqiptarë. Kështu, gjatë vitit 1945, u likuiduan 12 aktivistë komunistë shqiptarë, 6 u plagosën dhe disa të tjerë u rrahën.

Edhe gjatë vitit 1946 nuk u shkaktuan luftime me për-masa të gjera. Vëmendja ishte përqendruar te konsolidimi ushtarak dhe likuidimi i bashkëpunëtorëve të sigurimit shtetëror jugosllav. Gjatë këtij viti u bënë 23 aksione, duke vrarë mbi 25 aktivistë e komunistë shqiptarë, 5 agjentë shqiptarë të UDB-së e 2 oficerë dhe duke plagosur 5 veprimtarë tjerë të UDB-së. Guerilja shqiptare në këtë fazë të lëvizjes u iku incidenteve me aktivistët e komunistët serbo-malazez. Në këtë periudhë u vranë vetëm dy serbo-malazez të dëshmuar si antishqiptarë. Ishin këto kryesisht hakmarrje në rrethinën e Istogut.

Në anën tjetër, në aksionet e UDB-së kundër gueriles shqiptare, më 1945, u pa se guerilja ishte më e zhdërvjellët. Kjo mund të pasqyrohet me rezultatet e 11 aksioneve të armatosura të organeve të ndjekjes. Në këto ndeshje forcat shqiptare patën 35 të vrarë, 5 të plagosur dhe 27 të zënë robër, kryesisht përkrahës të paarmatosur. Ndërkaq organet e pushtetit jugosllav patën 62 ushtarë të vrarë, 2 oficerë dhe më shumë se 64 të plagosur. Gjatë këtij viti pati edhe balla-faqime të tjera dhe pati humbje në të dyja anët. Sigurisht, organet shtetërore jugosllave pasqyronin vetëm humbjet e gueriles shqiptare. Sipas të dhënave të UDB-së shkruan: Gjatë vitit 1945 nga radhët u nxorën 1416 shqiptarë të armatosur. Nga këta 252 të vrarë, 148 të zënë robër dhe 795 të dorëzuar. Prej dezertorëve 9 të vrarë, 57 të zënë robër, 847 të dorëzuar. Raporti thekson se në Greqi kishin ikur 196 veta e në Shqipëri 25 veta. Sipas këtij burimi, në Kosovë në vitin 1945 kishte rreth 2200 shqiptarë të arratisur dhe 1017 ushtarë shqiptarë të dezertuar nga forcat partizane, pra gjithsej 3217. Sipas llogarive, nëse e zbresim numrin 1416 që u nxorën nga radhët e efektivit më 1945, viti 1946 në male i zuri rreth 1798 luftëtarë e dezertorë. Sipas të dhë-nave të Ymer Berishës dërguar gjeneralit Hadgson, në atë periudhë gjendeshin rreth 4.000 luftëtarë. Nga njëra anë konsiderohet se ky numër ishte paksa i zmadhuar për qëlli-me propagandistike, kurse nga ana tjetër as shifrat e sigurimit shtetëror jugosllav mbi numrin e gueriles shqiptare në male nuk do të thotë që ishin plotësisht të sakta dhe se nuk kishte edhe tek ta tendencë të zvogëlimit.

Në pjesën e parë të vitit 1946, OZN-a jugosllave arriti të depërtonte gati në të gjitha grupet që vepronin ushtarakisht dhe politikisht. Sipas të dhënave, OZN-a deri më 1946 kishte depërtuar në 15 grupe të gueriles. Gjoja për t’i forcuar radhët e gueriles në grupe shkuan “luftëtarë të rinj”, që punonin për sigurimin jugosllav. Vetë Sigurimi kishte arritur t’i rekrutonte edhe një pjesë të luftëtarëve të gueriles, duke u premtuar se do të faleshin, të tjerët që u futën “vullnetarisht” në guerile me kërcënim ndaj familjeve, ose duke i joshur me të holla dhe pozita.

Bashkëpunëtorët e rinj të rekrutuar të sigurimit kryesisht ishin të stërvitur mirë, kishin instruksione të sakta dhe vepronin tepër fshehtas. Raportonin me shkrim ose me kontakte me persona të sigurimit dhe mbanin emra të fshehtë të koduar. Personat që OZN-a i kishte rekrutuar për një peri-udhë të shkurtër vranë 15 udhëheqës më të shquar të lëvizjes shqiptare dhe plagosën 12 të tjerë.

Përmes këtyre vrasjeve sigurimi jugosllav arriti të fuste hutim dhe panik te lëvizja çlirimtare. U arrit qëllimi i OZN-ës që të krijonin përçarje brenda njësive luftarake e të mbillej dyshimi i secilit për secilin. Kjo natyrshëm ndikoi në zvogëlimin e aftësive luftarake e manovruese të grupeve. Edhe jatakët (mbështetësit në popull) nuk ishin të sigurt, sepse shumë jatakë u vunë nën vështrim permanent të OZN-ës ose u lidhën me të.

Kështu ndodhi të vritej i tërë grupi në gjumë, siç ishte rasti i grupit të Hoxhë Arif Shalës së Sankocit-Drenicë, apo duke ngrënë bukë në sofër, siç ishte rasti i grupit të Azem Jashanicës-Bellaçevcit në Prapashticë-Gollak. Përderisa bëheshin përgatitjet e fundit për Kongresin e Blinajës, OZN-a kishte arritur ta arrestonte anëtarin e NDSH-së Hamdi Berishën, i cili, siç duket, kishte dhënë informata për punën e NDSH-së. OZN-a edhe në këtë rast kishte arritur ta fuste një agjent të vetin në kuadër të organizatës. Fatkeqësisht agjenti arriti ta zbulojë komitetin e Shkupit, Ferizajt, Gjilanit, Ka-menicës, Prishtinës dhe disa vende të tjera. Pas gjysmës së vitit 1946, gjegjësisht pas vrasjes së Ymer Berishës, në arrati ngelën vetëm disa grupe me fare pak luftëtarë, të ndjekur dhe të përndjekur, të sëmurë nga të ftohtit e dy dimrave të kaluar dhe të uritur, pa municion dhe pa përkrahje të sigurt të masave popullore. Në këto rrethana pati të tillë si Feriz Boja që, më 3 mars 1947, u dorëzuan tek organet shtetërore jugosllave ku u dënuan me shumë vite burgim.

   Në rrethana të tilla OZN-a organizonte ndjekjen e grupeve me anë të popullit në masë deri në 1000 veta, vetëm pjesërisht të armatosur, ose më drejt të armatosur vetëm me disa spiunë e bashkëpunëtorë, kurse të tjerët me hunj e sëpata. Ata ishin të detyruar të dilnin me dhunë ndryshe do të trajtoheshin si tradhtarë dhe do të ndëshkoheshin.

Kështu, fundi i Luftës së Dytë Botërore, solli maskarallëk të madh ideologjik e civil për shqiptarët. Rezistenca Komuniste luftonte kundër Rezistencës Nacionaliste dhe anasjelltas; të dyja ato përballeshin me mbetjet e nazifa-shizmit po ashtu e tërë kjo krijonte sfondin e një Lufte Civile të pashpallur, që i ra si hije e zezë shqiptarit. Në këtë luftë, vëllai ishte i detyruar të dilte në “gjah” kundër vëllait, edhe babai kundër djalit, edhe djali kundër babait, edhe miku kundër mikut, edhe daja kundër nipit, edhe nipi kundër dajës.

Në luftë të tillë vëllavrasëse, luftëtarët e gueriles nacionale duhej të kishin kujdes të mos shkrepnin armët aty ku kishte masë; kjo u shkoi përshtati forcave partizane e njësive të sigurimit dhe rezultoi me dorëzimin e plagosjen e rreth 120 luftëtarëve dhe vrasjen e rreth 60 syresh. Sigurisht se humbjet ushtarake jugosllave ishin më të vogla. U vranë rreth 40 ushtarë, 9 oficerë dhe 12 të tjerë u plagosën. Realisht, kështu po i vinte fundi gueriles shqiptare dhe po fillonin proceset gjyqësore.

Grupi i Halim Spahisë u arrestua në korrik të vitit 1945. Procesi gjyqësor kundër grupit filloi më 20 tetor 1945 dhe zgjati 6 ditë. Më 27 shtator 1945, kryetari i Gjyqit shpalli vendimet ndaj 34 të akuzuarve, gjashtë prej të cilëve u dënuan me vdekje pushkatim: Halim Spahia, Tahir Deda, Rifat Krasniqi, Sefedin Ahmeti, Rexhep Avdullah Kabashi dhe Kajtaz Ramadani; ndaj 24 u shqiptuan dënime të rënda nga 2 deri më 20 vjet burg, ndërsa katër u liruan nga ak-takuza. Prokuror ishte Ali Shukriu, kurse kryetar i gjyqit Hivzi Sylejmani, Qamil Brovina dhe Kolë Shiroka anë-tarë. Gjykata vendosi për këto dënime:

  1. Halim Spahia – pushkatim
  2. Tahir Deda – pushkatim
  3. Rifat Krasniqi – pushkatim
  4. Sefedin Ahmeti – pushkatim
  5. Rexhep Kabashi – pushkatim
  6. Kajtaz Ramadani – pushkatim
  7. Ahmet Derguti – 20 vjet burgim
  8. Kadri Minushi – 20 vjet burgim
  9. Gjemil Floku – 20 vjet burgim
  10. Maliq Balija – 17 vjet burgim
  11. Avdyl Rexhepi – 10 vjet burgim
  12. Kadri Ramadani – 10 vjet burgim
  13. Fehim Ibrahimi – 8 vjet burgim
  14. Vaid Mustafa – 4 vjet burgim
  15. Basri Salkoviqi – 7 vjet burgim
  16. Abdullah Hajrullahu – 1 vit burgim
  17. Abdullah Hamza – 1 vit burgim
  18. Sadik Mehmeti – 1 vit burgim
  19. Qamil Jemini – 1 vit burgim
  20. Hasan Rrustemi – 1 vit burgim
  21. Sheh Myhedini – 1 vit burgim

Procesi më i madh gjyqësor, që zgjoi interesimin e masave të gjera shqiptare, ishte pa dyshim “Procesi i At Bernard Llupit”; Kolë Parubit, Gjergj Martinit, Marie Shllakut e shumë të tjerëve, që ishin bashkëpunëtorët e ngushtë të Ymer Berishës.

Sipas raportit të CIA-s, At Llupi kishte mbajtur kontakte me profesor Ymer Berishën, shefin e forcave nacionaliste që vepronin në Jugosllavi me Ndue Përlleshin, që vepronte si agjent ndërlidhës. Anëtarë të tjerë të grupit të At Llupit ishin Marie Shllaku dhe mësuesi Gjergj Martini, të dy nga zona e Shkodrës. Ata ishin agjentë ndërlidhës mes na-cionalisteve të Shkodrës dhe atyre  të Gjakovës, Prizrenit dhe Prishtinës.

Procesi i lartpërmendur filloi më 29 qershor 1946 dhe përfundoi më 11 korrik të të njëjtit vit, që do të thotë se zgjati gjithsej 13 ditë, pa llogaritur ditët e hetuesisë e të tjera. Më 29 qershor 1946, në Prizren, para trupit gjykues dolën 27 të akuzuar. Ata akuzoheshin pse e kishin dashur vendin e tyre, lirinë dhe një Shqipëri Etnike. Kryeprokuror ishte Ali Shukriu dhe verdikti i gjyqit ishte ky:

1. Marie M. Shllaku, studente, (1922), Shkodër, 13. 07. 1946. LP. neni3/1-2/2-4/2. (me pushkatim)

2. Bernard Filip Llupi, frat, (1886), Shkodër, (me pushkatim)

3. Kolë Tomë Parubi, profesor, (1905), Shkodër, (me pushkatim)

4. Gjergj M. Martini, mësues, (1917), Shkodër, (me pushkatim)

5. Marcel L. Vuçaj, nëpunës, (1923), Prizren, (2 vjet burg)

6. Isa Nexhat Çavolli, profesor, (1913), Pejë, (12 vjet burg)

7. Masar Hivzi Begolli, profesor, (1918), Pejë, (lirohet)

8. Hamzë Niman Begolli, mësues, (1916), Pejë, (lirohet)

9. Muhamet I.Vokshi, nxënës, (1928 ), Pejë, (5 vjet burg)

10. Jusuf Haxhiymeri, nxënës, (1927), Pejë, (1 vit burg)

11. Viktor Mark Gashi, nxënës, (1929), Pejë, (1 vit burg)

12. Frano Zef  Çifllaku, nxënës (1928), Pejë, (5 vjet burg)

13. Jak Sebë Krasniqi, nëpunës (1922), Ferizaj, (5 vjet burg)

14. Osman Bajram Basha, nxënës, (1931), Pejë, (1 vit burg)

15. Skender Eshref Rizaj, nxënës, (1929 ), Pejë, (1 vit burg)

16. Engjëll Fran Berisha, nxënës, (1929), Pejë, (1 vit burg)

17. Shefqet Rr. Kelmendi, nxënës,(1930), Pejë, (1 vit burg)

18. Ramiz J. Kelmendi, nxënës, (1930), Pejë, (1 vit burg)

19. Kamber O. Pajaziti, nxënës, (1929), Pejë, (1 vit burg)

20. Sebë T. Mateja, nxënës, (1924), Prizren, (5 vjet burg)

21. Jak Tadej Shahini, mësues (1919), Gjinovc, (lirohet)

22. Gita Mjeda, punëtore (1928), Prizren, (lirohet)

23. Lucija Gj. Lekaj, shtëpiake, (1923), Shkup, (lirohet)

24. Sebë Petër Koliqi, furrtar, (1914), Prizren, (5 vjet burg)

25. Myftar B. Bala, bujk, (1914), Debërdolan,  (12 vjet burg)

26. Binak Dema, (1871), Glloxhan, (1 vit burg)

27. Gjergj Deda, bujk (1918), Dobërdolan, (Rahovec), (2 vjet burg)

Në mëngjesin e 24 nëntorit 1946, në Prizren u pushkatuan: Marie Shllaku, At Bernard Llupi, Kolë Parubi dhe Gjergj Martini.

Gjatë muajve janar-qershor 1947 u zhvilluan shumë procese gjyqësore në: Shkup, Prishtinë, Gjilan, Tetovë etj., në të cilat u dënuan gjithsej 127 anëtarë të NDSH-së. Në përgjithësi, u shqiptuan 1.227 vjet burg të rëndë.

Më 6 shkurt 1947, në Gjykatën e Qarkut në Gjilan, prokurori Ali Shukriu akuzon dhe dënohen këta veprimtarë nacionalistë:

1. Hamdi Berisha – dënim me vdekje

2. Maliq Sahiti – 10 vjet burgim

3. Ramadan Agushi – 7 vjet burgim

4. Jakup Malisheva – 10 vjet burgim

5. Rexhep Shema Dajkoci – 15 vjet burgim

6. Arif Salihu – 11 vjet burgim

7. Rizah Osman Hoxha – 12 vjet burgim

8. Destan Budriga – 12 vjet burgim

9. Lazër Josipi – 12 vjet burgim

10. Rrustem Statovci – 20 vjet burgim

11. Sefedin Shabani – 15 vjet burgim

12. Hysen Murteza Dalladaku – 7 vjet burgim

13. Ismail Rrahman Mema – 15 vjet burgim

14. Nijazi Çarkaxhiu – 10 vjet burgim

15. Hamdi Dalipi – 3 vjet burgim

16. Zija Ymer Shuku – 7 vjet burgim

17. Haki Zylfiqari – 5 vjet burgim

18. Sali Aliu – 15 vjet burgim

19. Iljaz Beqiri – 1 vit burgim

20. Murat Zherka – 5 vjet burgim

21. Fehmi Ramadan Zherka – 15 vjet burgim

22. Hajradin Fazliu – 15 vjet burgim

23. Sylë Hajradin Fejza – 10 vjet burgim

24. Abaz Rexhep Behluli – 7 vjet burgim

25. Xhemail Maksuti – 1 vit burgim

26. Hajrush Jakup Halimi – 10 vjet burgim

27. Fahri Halimi – 20 vjet burgim

28. Hilmi Ejupi – 17 vjet burgim

29. Shefki Metushi – 5 vjet burgim

30. Ibrahim Grainca-Cërnilla – 20 vjet burgim

31. Asllan Buza – 8 vjet burgim

32. Raif Ejup Tasholli – 7 vjet burgim

Sipas aktgjykimit të Gjyqit të Qarkut në Prishtinë, të datës 30 prill 1947, dënohet “në emër të popullit” edhe grupi tjetër i nacionalistëve:

  1. Ukë Sadiku – me vdekje
  2. Ajet Gërguri – me vdekje
  3. Gjon Serreçi – me vdekje
  4. Hilmi Zariqi – me vdekje
  5. Osman Bunjaku – me vdekje
  6. Zhukë Haxhiu – 20 vjet burgim
  7. Abedin Selman Braha -15 vjet burgim
  8. Ali Riza – 10 vjet burgim
  9. Avdullah Musliu – 10 vjet burgim
  10. Hamid Emini – 7 vjet burgim

Në arsyetimin e dënimit, ndër të tjera, përmendet edhe bashkëpunimi i tyre me Ymer Berishën. Gjithashtu akuzoheshin për vrasjen e Milladin Popoviqit, Radosh Stoshiqit dhe disa shqiptarëve udhëheqës dhe bashkëpunëtorë të regjimit komunist. Ekzekutimi i dënimit me vdekje-pushkatim u bë më 31 gusht 1947 në orën 3 (të mëngjesit).

Gjykata e Qarkut në Pejë, më 1 prill 1948, i dënoi për veprimtari armiqësore dhe mbështetjen e Ymer Berishës e Ndue Përlleshit: Ndue Mark Januzin me 10 vjet burgim, Frrok Duhanin me 6 vjet burgim dhe Tomë Culajn me 6 vjet burgim.

Në Gjyqin e Qarkut në Prishtinë, në vitin 1950, u gjykua grupi i Pejës ku u dënuan: Kurtesh Basha 10 vjet burgim, Rifat Nushi 8 vjet burgim, Sylë Mehmeti 8 vjet burgim, Ramë Hajredini 4 vjet burgim, Gani Kastrati 4 vjet burgim, Sylë Shala 10 vjet burgim, Sali Kelmendi 6 vjet burgim, Bekë Tafili 5 vjet burgim, Ali Gashi 6 vjet burgim, Sali Hasani 3 vjet burgim.

Në fakt, ka edhe shumë grupe dhe individë që u dënuan për veprimtari armiqësore.

ZBULOHEN KONGRESET E BALLIT KOMBËTAR

by

Nga Enver Lepenica

Këto ditë kam nxjerrë në qarkullim librin e ri “Kongreset e Organizatës dhe Partisë Balli Kombëtar”

Në këtë libër përshkruhet Kongresi i Parë të Organizatës Balli Kombëtar mbajtur në Berat më 3 dhe 4 janar 1944 dhe gjashtë kongrese të tjera tashmë të Partisë Balli Kombëtar mbajtur në Itali dhe i fundit në Detroit të SH.B.A.

Balli Kombëtar lindi në vitin 1939 në shtëpinë e Mid’hat Frashërit si alternativë për të luftuar për lirinë e vendit kundër pushtuesit të huaj. 

Studjuesit kanë arritur në përfundim se «Asnji lëvizje kombëtare në Shqipni nuk ka pasë jetën dhe gjallninë e Ballit Kombëtar. Asnji parti politike nuk ka qindrue me punë, me luftë me ballë hapët, sikurse ka qindrue Partia e Mid’hat Frashërit.

Asnji lëvizje shoqënore nuk ka përcaktue nji drejtim aqë të qartë për mirësimin e jetës shqiptare sesa Balli i lindun në luftë, i rritun në luftë, i burrënuem dhe i brumuem me djersë dhe gjak në kohën e robnisë fatale». (Shih: prof. Zef Pali)

Me marrjen e pushtetit nga Partia Komuniste, duke e njohur natyrën kriminale e diktatoriale të kësaj partie, shumë udhëheqës, komandnatë dhe ushtarë të Ballit Kombëtar emigruan në vendet e lira të Europës. 

Para se Mid’hat Frashëri të hypte në barkën për të dalë në emigrimin e pa dëshiruar në botën e lirë deklaroi shpërndarjen e organizatës Balli Kombëtar e cila e kishte kryer misionin e vet. Në mërgim i pari kongres u bë në Reggio Emilia me 150 veta më 31.12.1945. Aty Balli Kombëtar u shpall Parti Demokratike. U pranua statuti, Dekalogu, Tetë pikat e Nacionalizmës Shqiptare, si dhe parimet politike.

Tashmë Partia e Ballit Kombëtar Demokrat do të luftonte me të gjitha mjetet për të shpëtuar popullin shqiptar nga robëria komuniste. Për realizimin e këtij qëllimi të lartë Partia e Ballit Kombëtar vazhdoi të jetë e bashkuar dhe organizuar. Duke mbajtur Kongresin e Dytë në Romë në vitin 1948, Kongresi Tretë u mbajt në Napoli më 29 nëntor 1949, Kongresi i Katërt u mbajt Napoli më 24 shkurt 1954, Kongresi i Pestë u mbajt në Napoli më 10 mars 1957, Kongresi i Gjashtë u mbajt në Detroit më 10 – 11 tetor 1970. 

Udhëheqësit e Ballit Kombëtar ishin politikanë vizionarë prandaj ata bashkëpunuan ngushtësisht me anglo- amerikan siç kishin vepruar edhe gjatë Luftës Antifashiste në Shqipëri. 

Kështu Partia Balli Kombëtar do të ishte arkitekt i marrëdhënieve dhe aleancave me perëndimin demokratik. Ndërsa partia Balli Kombëtar ishte pranuar në NATO që në vitin 1949, Shqipëria u pranua vetëm pas 60 vjetësh më 1 prill 2009! 

”Në mërgimin e pa dëshëruem Mid’hat Frashëri, punoi për Shqipni me vrull djaloshar tue i dhanë zemër dhe kuxim gjithkuj. Si fryt i përpjekjeve të Tij qe krijimi i Komitetit Kombëtar “Shqipëria e Lirë”, edhe mbas pak ditësh dha shpirt, i kënaqun se i dhuroi Shqipnisë nji vepër të çmueshme…”, shkruan prof. Vasil Andoni. 

Bota demokratike, anglezët dhe amerikanët gjithnjë menduan se ç ‘duhej bërë për të rrëzuar regjimin gjakësor e diktatorial të Tiranës, për këtë arsye pas Komitetit Kombëtar “Shqipëria e Lirë”, anglo-amerikanët ngritën “Kompaninë 4000”, krahu i armatosur i Komitetit Kombëtar.

Në kuadër të Ditës Kombëtare të Kujtesës së Martirëve dhe Viktimave të regjimit komunist, Presidenti i Republikës, Sh. T. Z. Bujar Nishani nderoi me Dekoratën e Lartë “Gjergj Kastrioti Skënderbeu” efektivët e “Kompanisë 4000”, me këtë motivacion: 

“Në shenjë vlerësimi të lartë për kontributin e vyer dhe të pamohueshëm në përpjekje për rrëzimin e shtetit diktatorial hoxhist në Shqipëri, duke nxjerrë në pah vlera të çmuara atdhetare si dhe duke sakrifikuar jetën e tyre dhe të familjarëve të tyre për një Shqipëri të lirë, demokratike dhe euroatlantike”.  

Partia Balli Kombëtar është e para parti politike shqiptare që pranohet në një organizatë ndërkombëtar “ Lidhja Katundare”.

*          *          *

Në pjesën e parë të librit përshkruhet Kongresi Parë i Organizatës Balli Kombëtar mbajtur në Berat më 3 dhe 4 janar 1944. 

Ky Kongres përshkruhet e analizohet me hollësi, për herë të parë në historinë tonë, duke saktësuar e kritikuar shumë shtrembërime që janë bërë në shkrime të ndryshme me qëllim apo pa qëllim. Një vend të veçantë zë kapitulli i kritikës së komunistëve të vjetër dhe atyre të ditëve tona të cilit vazhdojnë të falsifikojnë historinë. 

Në pjesën e dytë përshkruhen e analizohen Kongreset e Partisë Balli Kombëtar Demokrat dhe Partisë Agrare Demokratike Balli Kombëtar, në mërgim, rezolutat dhe rëndësia e kongreseve.

Fryma e kongreseve, rezolutat dhe vendimet ishin në harmoni me zhvillimet demokratike në Evropë. Kështu p.sh. në Kongresin IV theksohet: “Duhet të punohet për realizimin e idesë së Federatës Evropiane , nga e cila, të gjitha shtetet dhe sidomos kombet e vegjël si Shqipnia presin siguri, mirëqenie dhe liri”. (Gazeta ”Flamuri”, nr. 49 – 51, Vol. V – (VIII), dt. 31.3.1954, f. 2.)

Kjo frymë vazhdoi nga Kongresi Parë deri te i gjashti. 

Në pjesën e tretë përshkruhen e analizohen Kongreset e Partisë Balli Kombëtar pas vitit 1990 në Shqipëri.

Ri ngritja e Ballit Kombëtar, Kongresi Tetë, 17 -18 shtator 1993, Kongresi i Nëntë 31 maj – 1 qershor 1998 dhe ndarja e Ballit Kombëtar në dy parti. Kongresi i dhjetë u mbajt në vitin 2002. Kongresi njëmbëdhjetë mbahet në vitin 2003. Kongresi i dymbëdhjetë i Ballit Kombëtar u mbajt në vitin 2008.

Në një kapitull botohen Pankarta të lëshuara gjatë Luftës Antifashiste ku i bëhet thirrje popullit që të mos besonte mashtrimet e Partisë Komuniste, pasi ata janë diktatorë e prishës së familjes. 

Në fund në libër janë botuar 45 faqe me faksimile të dokumenteve historike shumica botohen për herë të parë dhe bibliografia. 

Libri gjendet në librarin ART’S në Tiranë, Bulevardi ZOG I dhe në Vlorë në librarin “TOENA”