Dielli | The Sun

Albanian American Newspaper Devoted to the Intellectual and Cultural Advancement of the Albanians in America | Since 1909

RINGJALLJA E BALADËS SI KUJTESË KULTURORE DHE NARRATIVË TRAGJIKE

by

Prof.Besim Muhadri/

(Studim kritik mbi librin “Ringjallja e baladave” të Besim R. Cengut)

Hyrje

Letërsia bashkëkohore shqiptare ka treguar një interes të vazhdueshëm për rikthimin dhe rishkrimin e trashëgimisë folklorike si mënyrë e ruajtjes sw identitetit kulturor dhe rivendosjes sw dialogut mes traditës dhe modernitetit. Në këtë kontekst, vepra Ringjallja e baladave (rikallëzime në prozë) e Besim R. Cengut përfaqëson një projekt estetik dhe kulturor me rëndësi të veçantë, i cili synon transformimin e baladës popullore nga forma orale kolektive në tekst letrar modern me autorësi të vetëdijshme.

Ky vwshtrim synon të analizojë veprën në aspektin tematik, stilistik dhe strukturor, duke e parë atë si një ndërthurje mes poetikës së folklorit dhe poetikës së prozës moderne, si dhe si një formë narrative që artikulon tragjiken njerëzore dhe kujtesën kolektive.

1. Rikallëzimi i baladës: nga oraliteti në tekst letrar

Një nga veçoritë themelore të librit është procesi i asaj që mund të quhet “transpozim intergjinor”, pra kalimi i baladës nga zhanri poetik oral në një prozë narrative me karakter artistik. Autori nuk vepron si mbledhës folklori, por si krijues, duke e rimodeluar materialin tradicional përmes teknikave të rrëfimit modern: përshkrimit të zgjeruar, analizës psikologjike dhe ndërtimit simbolik të situatave.

Në këtë kuptim, vepra funksionon si një formë e letërsisë së kujtesës, ku teksti letrar bëhet mjet për ruajtjen dhe reinterpretimin e përvojës historike e shpirtërore të një komuniteti. Proza hyrëse “Vdekja e këngës” e shpreh qartë këtë ide, duke simbolizuar zhdukjen e trashëgimisë gojore me vdekjen e bartësve të saj.

2. Tragjikja si kategori estetike dhe ekzistenciale

Nga këndvështrimi teorik, universi narrativ i Cengut ndërtohet mbi kategorinë e tragjikes, në kuptimin klasik dhe modern të saj: përplasja e individit me një rend shoqëror të pandryshueshëm. Personazhet janë të vendosur përballë një fati që nuk e zgjedhin vetë, por që u imponohet nga zakoni, morali patriarkal dhe struktura e mbyllur e komunitetit tradicional.

Baladat e rikrijuara trajtojnë motive të njohura të tragjedisë popullore: dashurinë e ndaluar, martesën pa dëshirë, vrasjen për nder, vetmohimin dhe vdekjen. Në këtë aspekt, autori ndërton një narrativë të dhimbjes kolektive, ku drama individuale shndërrohet në metaforë të një realiteti të gjerë shoqëror.

3. Figura e gruas dhe diskursi kritik ndaj patriarkalizmit

Në qendër të shumicës së rrëfimeve qëndron figura e gruas, e cila shfaqet si subjekt i vuajtjes dhe i sakrificës. Ajo është viktimë e strukturave patriarkale, por njëkohësisht bartëse e një etike të brendshme dhe e një pastërtie morale që e lartëson në plan simbolik.

Nga perspektiva e kritikës letrare bashkëkohore, kjo figurë mund të lexohet si një formë e subjektit tragjik femëror, i cili nuk arrin të artikulojë hapur revoltën, por e shpreh rezistencën përmes durimit, heshtjes dhe qëndrueshmërisë shpirtërore. Në këtë mënyrë, libri fiton edhe një dimension kritik ndaj rendit tradicional, duke ekspozuar pasojat çnjerëzore të tij pa rënë në moralizim të drejtpërdrejtë.

4. Gjuha poetike dhe struktura narrative

Stili i Besim R. Cengut karakterizohet nga një prozë me densitet të lartë poetik, ku metafora, simboli dhe ritmi i fjalisë krijojnë një atmosferë të ngjashme me këngën elegjiake. Kjo e afron tekstin me atë që teoria e quan prozë lirike, një formë hibride mes rrëfimit dhe poezisë.

Përdorimi i elementeve dialektore dhe i detajeve etnografike përforcon autenticitetin kulturor të veprës, por njëkohësisht e vendos tekstin në një hapësirë të lokalizuar fort, duke e bërë atë përfaqësues të një mikrokozmosi kulturor (krahina e Lumës) që, megjithatë, artikulon përvoja universale.

Struktura fragmentare, e ndarë në balada të pavarura, krijon një mozaik narrativ, ku secili rrëfim funksionon si një njësi autonome, por edhe si pjesë e një vizioni të përgjithshëm tragjik mbi jetën.

Përfundim

Ringjallja e baladave e Besim R. Cengut përfaqëson një vepër me rëndësi të dyfishtë: letrare dhe kulturore. Ajo shërben njëkohësisht si akt estetik i rikrijimit të traditës dhe si akt etik i ruajtjes së kujtesës kolektive.

Duke e transformuar baladën popullore në prozë moderne, autori dëshmon se format tradicionale nuk janë relikte të së shkuarës, por struktura narrative të afta për të artikuluar edhe sot tragjiken njerëzore. Në këtë kuptim, libri mund të konsiderohet si një formë e letërsisë së ndërmjetme, që lidh oralitetin me shkrimin, të kaluarën me të tashmen dhe individin me fatin kolektiv.

Vepra e Cengut mbetet një dëshmi se letërsia, përtej funksionit estetik, është edhe një mjet për të ruajtur dinjitetin e përvojës njerëzore dhe për t’i dhënë zë atyre që historia shpesh i ka lënë në heshtje

Filatelia serbe si instrument i hegjemonisë dhe shovinizmit shtetëror

by

Besnik Fishta/

Shtypja serbe në Kosovë përfaqësonte një regjim të ndërthurur hegjemonik, kolonialist të brendshëm dhe shovinist, i cili kulmoi në represion të hapur  shtetëror dhe spastrim etnik, veçanërisht gjatë viteve 1990.

Filatelia, ndonëse shpesh trajtohet si një veprimtari koleksionuese, përbën një burim të rëndësishëm për studimin e historisë politike, veçanërisht në kontekste pushtimi, sundimi dhe asimilimi kombëtar e kulturor. Pullat postare dhe zarfat e ditës së parë të emetimit (FDC), të krijuara formalisht për komunikim postar ose për përdorim koleksionist, në rrethana të caktuara shndërrohen në mjete të bartjes së ideve politike, nacionaliste dhe racore. Në rastin e Kosovës, filatelia serbe dhe jugosllave ofron shembuj domethënës të përdorimit të simboleve postare për legjitimimin e pushtimit dhe për përhapjen e ideologjisë serbomadhe.                                                        

Ky shkrim analizon tre objekte filatelike të vendosura në vijë kronologjike, me synimin për të kuptuar mënyrën se si filatelia është përdorur për të ndërtuar, forcuar dhe radikalizuar pamjen politike serbe mbi Kosovën.

Fig.1 (1939)  

Zarfi perkujtimor dhe njeheresh i qarkulluar i vitit 1939 ne fig.1, i lëshuar me rastin e 550-vjetorit të Betejës së Kosovës, i përket fazës kulmore të filatelisë së Mbretërisë së Jugosllavisë. Përvjetori lidhet me Vidovdanin, një datë e shume vlersuar historike dhe fetare në kulturën politike serbe, ku beteja e vitit 1389 interpretohet jo si humbje ushtarake. Beteja e humbur kundër Perandorisë Osmane, e zhvilluar nga një koalicion ballkanik, përbën një rast pothuajse unik ne bote, ku humbja ushtarake është mitizuar dhe shndërruar në vlerë morale dhe shpirtërore, e kultivuar për shekuj në diskursin shtetëror serb. Historikisht, rikthimi te ky mit në prag të Luftës së Dytë Botërore synonte krijimin e një ndjenje vazhdimësie dhe stabiliteti simbolik në një Evropë të thellësisht të trazuar. Historia mesjetare u përdor për të justifikuar pushtimin dhe kontrollin shtetëror mbi Kosovën, duke e paraqitur atë si hapësirë “historikisht serbe”. Politikisht imazhi ne fig.1 është produkt i ideologjisë shtetërore të kohës, e cila kërkonte të konsolidonte unitetin e brendshëm përmes një historie të vetme, të dominuar nga elementi serb. Titulli “Kosovska proslava”, përdorimi ekskluziv i gjuhës cirilike dhe ikonografia heroike përjashtojnë çdo prani tjetër historike dhe kulturore, duke e zhveshur Kosovën nga realiteti i saj shumetnik. Nga ana filatelike, objekti është një emetim zyrtar me funksion të plotë postar dhe koleksionues, por ngarkesa nacionaliste dhe raciste e shndërron atë në dokument politik, ne te cilen vulat përkujtimore, shenjat e regjistrimit dhe ikonografia fetare e kthejnë zarfin si mjet i shtypjes nacionaliste përmes simboleve historike. 

Fig.2 (1989)  

Zarfi i vitit 1989, i lëshuar me rastin e 600-vjetorit të së njëjtës betejë, shfaq një fazë të re dhe më agresive të përdorimit politik të filatelisë. Ndryshe nga viti 1939, ky përvjetor përkon me shpërbërjen e Jugosllavisë socialiste, rritjen e nacionalizmit serbomadh dhe krizën e thellë politike në Kosovë. Historikisht, beteja e Kosovës riaktivizohet jo më si kujtesë e largët, por si mit mobilizues, i lidhur drejtpërdrejt me ngjarjet e Gazimestanit dhe me politikat shtypëse ndaj shqiptarëve të Kosovës, ne te cilen e kaluara përdoret për të justifikuar veprime konkrete pushtuese në të tashmen. Politikisht fig.2 përfaqëson një shkallëzim të instrumentalizimit të histories, ne te cilen miti shërben për të forcuar pushtimin, për të nxitur ndjenja nacionaliste dhe për të legjitimuar një rend përjashtues, të mbështetur në racizëm dhe dominim etnik. Ikonografia e betejës, gjuha cirilike dhe përzgjedhja e Prizrenit si vend simbolik për vulën postare krijojnë hapësirë ku realiteti historik dhe shumetnik i Kosovës fshihet qëllimisht. Nga këndvështrimi filatelik, fig.2 është një zarf përkujtimor zyrtar (FDC), i pajisur me pullë prej 500 dinarësh, vulë speciale dhe ilustrime të monumenteve fetare, megjithatë, funksioni i tij kryesor nuk është qarkullimi postar, por shërbimi i drejtpërdrejtë i propagandës politike dhe i një interpretimi të shtrembëruar të historisë.Krahasimi me fig.1 tregon një vijimësi ideologjike të qartë, në vitin 1939 miti shërben për konsolidim identitar te rreme, ndërsa në vitin 1989 ai shndërrohet në instrument mobilizimi dhe përgatitjeje për konflikt.

Fig.3  

Fig.3 paraqet një variant me mbishtypje të pullës së vitit 1989, mbi të cilën është shtuar shprehja “Kosova është Serbi” dhe është ndryshuar vlera nominale nga 500 dinarë në 15,00. Ky objekt nuk është më produkt i drejtpërdrejtë i postës shtetërore, por rezultat i ndërhyrjeve private ose politike jashtë institucioneve zyrtare. Nga ana filatelike, fig.3 nuk ka status postar,sepse nuk ekziston dokumentacion zyrtar per kete mbishtypjeje. Për rrjedhojë, ai klasifikohet si variant jozyrtar, pa vlefshmëri postare, por me interes të lartë studimor, per te arritur ne perfundimin, qe pikërisht kjo mungesë zyrtarizimi tregon se filatelia mbetet e ekspozuar ndaj manipulimit ideologjik edhe pas daljes nga kontrolli shtetëror. Historikisht, ndryshimi i vlerës lidhet me hiperinflacionin ekstrem të Jugosllavisë në vitet 1990–1994, duke e kthyer pullën në dëshmi të kolapsit ekonomik dhe institucional të shtetit serb. Politikisht, slogani i drejtpërdrejtë “Kosova është Serbi” përfaqëson një radikalizim të plotë të diskursit nacionalist serb. Ndryshe nga fig.1 dhe fig.2, ku pretendimi territorial maskohet përmes mitit historik dhe simbolikës fetare, këtu ai shfaqet hapur, si pohim përjashtues dhe racist. Ky kalim dëshmon se nacionalizmi serbomadh, në kushte krize politike dhe shoqërore, braktis gjuhën e tërthortë simbolike dhe kalon në deklarata të drejtpërdrejta, të zhveshura nga çdo përpjekje për legjitimim diplomatik. Analiza e fig.1, fig.2 dhe fig.3 tregon se filatelia nuk është një fushë neutrale, por një hapësirë ku historia, politika dhe pushteti ndërthuren. Nga përkujtimi ceremonial i vitit 1939, te mobilizimi nacionalist i vitit 1989 dhe deri te ndërhyrjet propagandistike te nacionalizmit ekstrem të viteve ’90, këto objekte filatelike, dëshmojnë vijimësinë e një ideologjie pushtuese dhe asimiluese ndaj Kosovës. Në këtë kuptim si dokumente te prekshme te nacionalizmit dhe racizmit serbomadh dhe politikave te tij per dominim kulturor i lejon studiuesit të zbërthejnë dhe të denoncojnë mekanizmat simbolikë të pushtimit dhe përjashtimit.

SHQIPTARËT NË HOLOKAUST PARA HEBRENJVE

by

Isuf B.Bajrami/

Golgotha Shqiptare

Leo Freundlich, hebreu që protestoi kundër zhdukjes masive të shqiptarëve nga serbët në vitet 1912–1913, ishte një nga të parët që denoncoi publikisht atë që ai e quante “Golgotha Shqiptare”. Sipas tij, holokausti mbi shqiptarët u krye nga serbët, të cilët vranë 500,000 njerëz. Libri i tij “Akuza që ulërijnë” përbën dëshminë e parë për shfarosjen kolektive të një populli evropian para atij hebre.¹ Në këtë libër, Freundlich dokumenton masakrat e kryera nga serbët në trojet shqiptare, duke theksuar se mbi 250,000 shqiptarë u masakruan vetëm në veriun etnik të Shqipërisë gjatë vjeshtës së vitit 1912.² 

Kopja e vetme e librit të Freundlich “Akuza që ulërijnë”, që përmban protestën ndaj Evropës, e cila nuk reagoi për të mbrojtur shqiptarët gjatë zhdukjes masive, u gjet në bibliotekën e Universitetit të Harvardit në SHBA në vitin 1982 nga studiuesja Safete Juka, e cila jetonte në Amerikë.³ 

Freundlich, me banim në Vjenë, ishte ndër intelektualët e pakët që mbajtën koleksionin e të gjitha gazetave të mëdha të kohës, të cilat raportonin për shfarosjen e së paku një gjysmë milioni shqiptarëve nga serbët në vitet 1912–1913. I revoltuar, ai ngriti zërin kundër asaj që e quante “Golgotha Shqiptare”, e shoqëruar nga masakra që nuk kishin njohur botën më parë. Ai shkruante: “Unë e dënoj dhunën që ushtrohet padrejtësisht ndaj çdo populli. Ai që nuk e bën këtë sot, të mos çuditet nëse nesër edhe ai vetë do të bëhet viktimë e një Golgothe tjetër.”⁴ 

Vetëm pas 10 vjetësh, në vitin 1992, ky libër u botua në tri gjuhë, falë ndihmës së jashtëzakonshme të gjermanit Hans Peter Rullmann, me banim në Hamburg. Botimi në anglisht u bë i mundur falë Steve Tomkin, kroat i lindur në Kosovë. Në kroatisht libri u përkthye dhe u botua nga mjeku Dr. S. Leban, i lindur në Bosnje. Ndërkohë që përkthimin në shqip e realizoi Riza Lahi, nën sponsorizimin e Xhaferr Kastratit nga Kosova dhe përkujdesjen e shtypshkronjës “Eurorilindja” në Tiranë.⁵ 

Konteksti historik: Serbia, “macja që kërkon të bëhet luan” 

Pas traktatit të Shën Stefanit mes Perandorisë Osmane (Turqisë) dhe Rusisë, kombi shqiptar u vu në rrezik të jashtëzakonshëm, pasi aleatja ballkanike e Carëve, Serbia, kërkoi të zgjeronte zotërimet e veta për t’u kthyer në një fuqi ballkanike dhe evropiane, megjithëse kishte një popullsi vetëm 900 mijë banorë. Nëse deri në vitin 1911 synimet ruse dhe serbe në Ballkan dështuan, kjo nuk erdhi për meritë të Perandorisë Osmane, por nga fakti se shqiptarët, përmes Lidhjes së Prizrenit më 1878, nuk e lejuan këtë dhe e kundërshtuan me armë.⁶ 

Që nga viti 1906 deri në 1912, një sërë kryengritjesh për pavarësi të shqiptarëve, kryesisht në veri të trojeve etnike shqiptare, u shtypën me dhunë dhe barbarizëm nga ushtritë turke. Me fillimin e luftës ballkanike, Shqipëria ishte gjysmë e shkretuar dhe trupat serbe, në emër të luftës kundër Perandorisë Osmane, ndërmorën pushtime të shoqëruara me masakra masive kundër një popullsie të paarmatosur. Sipas shtypit evropian, humbën jetën 250 mijë shqiptarë, ndërsa ka të dhëna që shifra mund të jetë edhe një gjysmë milioni.⁷ 

Nga 180 mijë km² me një popullsi rreth 2 milionë banorë brenda territoreve shqiptare në fund të shekullit XIX, në vitet ’30-të mbetën vetëm 80 mijë km², shumica jashtë shtetit shqiptar.⁸ 

Sipas historianëve modernë, ekspansioni sllav, i shoqëruar me shpërngulje masive dhe ndryshime demografike, mori territore nga popuj të ndryshëm (germanë, hungarezë, shqiptarë, rumunë, armenë etj.), në një sipërfaqe rreth një milion km², prej të cilave një të dhjetën i takonte territoreve shqiptare. Etnia shqiptare, në prag të shkatërrimit të perandorisë osmane, humbi më shumë se gjysmën e territoreve të veta.⁹ 

Zona e Tivarit, Hotit, Grudës, Pazarit të Ri, Sanxhakut, Nishit, rrethinat e Manastrit, si dhe humbja e krahinave të Janinës dhe Çamërisë, të shpopulluara ose të asimilura me forcë nga Greqia, përbëjnë fushatën më të egër të ekspansionit sllav kundër popullit më të vjetër në Ballkan. Njëri ndër librat që hedh dritë mbi shpërnguljet masive të shqiptarëve është libri historik i Leo Freundlich “Golgotha shqiptare”.¹⁰ 

Dëshmitare e krimeve të serbëve në vitin 1912–1913 ka qenë edhe Nënë Tereza, atëherë fëmijë. Ajo pa me sytë e saj sesi serbët i helmuan të atin, ndërkohë që anëtarët e tjerë të familjes shpëtuan duke u arratisur drejt Tiranës.¹¹ 

Shqiptarët në holokaust para hebrenjve (Shënime të gazetarit gjerman Hans Peter Rullmann) 

Më 1913, të dielën e Pashkëve, pak para shpërthimit të Luftës Ballkanike, shkrimtari vjenez, izraeliti Leo Freundlich botoi librin “Akuza që ulërijnë” (Accusation Records). Në të përfshihen dokumenta akuzuese që rrëfejnë barbarizmat masive të bëra nga serbët në krahinat shqiptare të veriut, rreth 80 vite më parë ose rreth 30 vite para Luftës së Dytë Botërore.¹² 

Rullmann argumenton se holokausti i parë evropian u planifikua dhe zbatuar nga Serbia kundër popullit shqiptar. Freundlich përshkruan ngjarjet nga mesi i tetorit 1912 deri në mars 1913. Ai shkruan se brenda pak më pak se pesë muajsh, ushtria serbe dhe bandat çetnike “egërsisht dhe në mënyrën më antihumane që ka shfaqur ndonjëherë çizmja e pushtuesit, bënë barbarizma që nuk kanë të përshkruar. Me qindra e mijëra burra të paarmatosur u therën, gra u përdhunuan, pleq u mbytën, qindra gra u dogjën dhe u rrafshuan për tokë.”¹³ 

Sipas Rullmannit, gjatë luftërave evropiane të shekullit XVIII dhe XIX, nuk ka pasur synime për shfarosjen kolektive të ndonjë kombi. Në rastin më të keq, një vend përpiqej të pushtonte një tjetër. Para luftës serbe kundër shqiptarëve më 1912, askush nuk tentoi të zhdukte një popull të tërë. Në vitin 1912, kur po ndodhte katastrofa, Freundlich kishte një parandjenjë se sundimi serb kundër ekzistencës së një kombi kishte përmasa historike. Ai ishte i vetëdijshëm se ky kthim i papritur kundër qytetërimit dhe shpirtit human nuk do të venitej nëse bota nuk do ta ndëshkonte menjëherë.¹⁴ 

Freundlich përshkruan masakrat 

Mënyra se si ushtria serbe veproi në vitet 1912–1913 ndaj shqiptarëve gjatë luftës ballkanike përbën rastin e parë të një zhdukje masive të një populli nga një tjetër. Megjithëse Mbretëria Serbe u njoftua se Komisioni Ndërkombëtar i Kufijve do të punonte për përcaktimin e kufijve sapo situata të qetësohej, ushtria serbe nuk i njohu paralajmërimet e fuqive të mëdha dhe vazhdoi pushtimin e territoreve jo-serbe. Më 22 tetor 1912, këmbësoria serbe pushtoi qytetin e Prishtinës në Kosovë. Më pas vazhdoi sulmin në dy drejtime: nga Shkupi dhe nga Prizreni për të hyrë në luginën e Drinit të Zi. Pas një muaji, më 20 nëntor 1912, serbët pushtuan gati gjithë Shqipërinë e veriut dhe më 29 nëntor 1912, pararoja e ushtrisë u vendos në Durrës.¹⁵ 

Lufta e serbëve kundër shqiptarëve nuk kishte karakter pushtues, por karakter të spastrimit etnik, duke synuar që brenda një kohe të shkurtër të tregonte botës se shqiptarët ishin zhdukur nga Ballkani. Pikërisht për këtë arsye, ata i quanin shqiptarët turq dhe me këtë justifikim ose i shpërngulnin ose i masakronin.¹⁶ 

Freundlich përshkruan masakrat serbe në vjeshtën e vitit 1912–pranverën e 1913 në trojet shqiptare (Kosovë, Maqedoni) kështu: 

“Me qindra e mijëra kufoma të masakruara notonin në rrjedhat e lumenjve. Ata që mundën t’i shpëtonin sëmundjeve, urisë, plumbave të pushkëve të këmbësorisë dhe gjyleve të artilerisë serbe, grumbulloheshin në vende të caktuara dhe u jepej nga një plumb kokës. Më zi e pësonin ata që fshiheshin në shtëpitë e tyre. Pas kontrolleve të imta për plaçkitje dhe florinj, gjendeshin lehtë dhe thereshin si derrat. Torturat më të mëdha i pësonin gratë shqiptare, të cilat përdhunoheshin, lidhnin, bëheshin kapicë, mbuloheshin me kashtë dhe digjeshin të gjalla. Në rast se ato ishin shtatzëna, u çahej barku me bajonetë dhe pasu u nxirrte fëmija nga barku, vendosej në majë të bajonetës apo të hunjve. Pas masakrimit, serbët pinin verë, këndonin dhe hidhnin valle. Kishte raste që gjatë therjes mblidhnin gjakun në kupa dhe e hapnin gostinë me të.”¹⁷ 

Pas krimeve: Edith Durham nis e urren serbët 

Gjatë kohës që shqiptarët masakroheshin në shtëpitë e tyre, anglezja Mary Edith Durham punonte për “Macedonia Relief Organization”. Kur shkeli për herë të parë në Ballkan, historiania dhe antropologia angleze ishte admiratore e popullit serb, si shumë njerëz të tjerë në Perëndim. Por, siç vëren anëtari i Parlamentit anglez, Aubrey Herbert, “ishte vetëm mizoria e serbëve që e ktheu dashurinë e saj në përbuzje.”¹⁸ 

Pas masakrave të njëpasnjëshme, ajo vendosi të dalë hapur kundër serbo-malazezëve: “E mbështolla medaljen e floririt që ma kishte dhënë Krajl Nikolla, duke e bërë të qartë se nuk mund të pranoja një medalje nga ata që kishin miqësi me Abdul Hamidin dhe merrnin dekoratat dhe paratë e tij.”¹⁹ 

Ajo i shkroi krajlit malazez se pasuesit e tij “janë shumë më mizorë sesa turqit” dhe se nuk mund të mbante më dekoratat e “përlyera me gjak të pafajshmish”. Vendimin e saj ajo e komunikoi në shtypin anglez dhe austriak, duke njoftuar se do t’i kthente urdhrin e “Shën Savës” në takimin e parë me Mbretin serb Petër.²⁰ 

Të dhëna mbi shqiptarët, para masakrave serbe (Ami Bue) 

Ami Bue, botanist, gjeograf dhe gjeolog francez, i lindur në Hamburg të Gjermanisë në fillim të shekullit XIX, ndërmori një udhëtim në Ballkan në vitet 1836–1837, atëherë pjesë e Perandorisë Osmane. Pas kthimit në Gjermani më 1840, Bue përmbledhi në katër volume, secili me rreth 400 faqe, përshtypjet e udhëtimit në Evropën Juglindore. Saktësia shkencore e tij u vlerësua edhe nga serbët. Akademiku Aleksandër Beliç shkroi se “librat e Buesë janë një enciklopedi e vërtetë, të cilat nuk mund të krahasohen nga saktësia me asnjë botim tjetër të këtij lloji.”²¹ 

Sipas Buesë, Serbia në gjysmën e parë të shekullit XIX kishte më pak se 900 mijë banorë, ndërsa Shqipëria mbi 1.6 milionë. Në analizat e tij gjeografike, Shqipëria etnikisht e pastër ishte një hapësirë rreth 180 mijë km². Ai vëren se në gadishull kishte shumë më tepër shqiptarë sesa grekë dhe të paktën dy herë më shumë shqiptarë sesa serbë.²² 

Kronologjia e krimeve serbe ndaj shqiptarëve 

– Pranverë 1912: Rreth 6 mijë familje shqiptare shpërgulen me forcë nga zona e Nishit drejt Turqisë. Në të njëjtën kohë, fillojnë masakrat e malazezëve në Hot dhe Grudë.²³ 

– 12 nëntor 1912: Daily Chronicle shkruan se 2 mijë shqiptarë në krahinën e Shkupit dhe 5 mijë në afërsi të Prizrenit u therën masivisht.²⁴ 

– Dhjetor 1912: Gazeta parisiene Humanité raporton se në Drenicë dhe Palikurë u mbytën të gjithë banorët, dhe u zbuluan varre masive me koka njerëzish si gurë varri.²⁵ 

– 1913: Masakrohen 300 shqiptarë në krahinën e Lumës. Frankfurter Zeitung shkruan se fëmijët u dogjën në kashtë para prindërve, dhe më pas prindërit u masakruan me batare pushkësh dhe bajoneta.²⁶ 

– Pranverë 1945: Vriten 40 mijë shqiptarë në Kosovë me pretekstin se ishin antikomunistë.²⁷ 

– 1930: Përfundon asimilimi i shqiptarëve të Sanxhakut.²⁸ 

– 1949–50: Largohen me forcë rreth 300 mijë shqiptarë nga zonat kufitare të Kosovës Lindore pas marrëveshjes turko-jugosllave.²⁹ 

– 1989: Helmohen në shkolla fillore mbi 6,000 fëmijë shqiptarë nga ushtria serbe.³⁰ 

– Mars 1998: Masakrohen 32 banorë të fshatit Raçak.³¹ 

– Mars–Qershor 1999: Gjatë luftës në Kosovë, përzihen nga shtëpitë rreth 1 milion shqiptarë dhe vriten mbi 12 mijë gra, burra, fëmijë dhe pleq.³² 

– 2000: Kosova Lindore (Preshevë, Medvegjë – Bujanoc) mbetet e pushtuar nga Serbia; mbi 300 shqiptarë vriten nga vera e vitit 1999 deri në verën e 2000.³³ 

Debati historiografik serb dhe perëndimor 

Debati serb 

Historiografia zyrtare serbe dhe shumë studime serbe e paraqesin Luftën Ballkanike si një luftë të drejtë për çlirimin nga Perandoria Osmane dhe minimizojnë dhunën kundër shqiptarëve. Në këtë narrativë, raportet e Freundlich dhe Durham shpesh konsiderohen të njëanshme, të motivuara politikisht ose të ekzagjeruara. Dhuna paraqitet si pasojë e luftës, jo si spastrim etnik i planifikuar.³⁴ 

Debati perëndimor 

Historiografia perëndimore, veçanërisht pas vitit 1990, pranon se dhuna ishte masive, por mbetet e kujdesshme për numrat dhe terminologjinë. Ajo kërkon përdorimin e burimeve të shumta dhe triangulim, por përballet me kufizime për shkak të mungesës së dokumenteve. Autorë si Noel Malcolm, Mark Mazower, Norman Naimark dhe Donald Bloxham theksojnë analizën e dhunës si fenomen rajonal dhe metodologjinë e historisë së dhunës.³⁵ 

Krahasimi i burimeve osmane dhe diplomatike 

Burimet osmane përfshijnë dokumente administrative, raporte prefekturale, statistika dhe raportime konsullore. Ato ofrojnë perspektivën e administratës së brendshme, por janë të kufizuara nga mungesa e dokumentacionit, ndikimi politik dhe sfidat e përkthimit. Burimet diplomatike (raporte konsullore dhe ambasadoriale) ofrojnë perspektiva të jashtme dhe shpesh më të paanshme, por janë të kufizuara nga interesat politike të shteteve raportuese, informacioni i dytë dhe mungesa e aksesit në disa zona.³⁶ 

Metodologjia e historisë së dhunës 

Historia e dhunës kërkon një metodologji specifike, pasi burimet janë shpesh të fragmentuara, të politizuara dhe të ndikuara nga trauma. Metodologjia përfshin: 

Kritikë e burimeve 

– Kush e prodhoi burimin? 

– Për çfarë qëllimi? 

– Cilat janë interesat e autorit? 

– A ka elemente propagande? 

Triangulim i burimeve 

– Krahasimi i burimeve osmane, diplomatike dhe dëshmive bashkëkohore (raporte mjekësore, misione humanitare, gazetarë). 

Analizë demografike 

– Përdorimi i statistikave të popullsisë, kur janë të disponueshme, për të vlerësuar humbjet. 

– Kujdes, sepse regjistrat shpesh janë të paplotë ose të manipuluar. 

Analiza e dhunës si proces 

– Identifikimi i mekanizmave të dhunës (masakra, përdhunime, djegie, shpërngulje). 

– Analiza e organizimit të dhunës (ushtria, çetat, administrata). 

Etika dhe trauma 

– Njohja e traumës kolektive dhe ruajtja e dinjitetit të viktimave. 

– Shmangia e senzacionalizmit dhe politizimit të dhunës. 

Kjo metodologji është thelbësore për të kuptuar se si prodhohet dhe dokumentohet dhuna, veçanërisht kur diskutohen gjenocidi dhe spastrimet etnike.³⁷ 

Terminologjia: Gjenocid vs. spastrim etnik 

Gjenocidi (Konventa e OKB-së 1948) 

Konventa e OKB-së për Gjenocidin (1948) e definon gjenocidin si aktet e kryera me qëllim shfarosjen, tërësisht ose pjesërisht, të një grupi kombëtar, etnik, racor ose fetar.³⁸ Gjenocidi kërkon dëshmi të qarta për qëllimin e shfarosjes dhe prova të aktit dhunues të synuar për shkatërrimin e grupit. Në kontekstin e 1912–1913, ka dëshmi për dhunë masive dhe spastrim etnik, por provimi i qëllimit për shfarosje të plotë është i vështirë juridikisht. Megjithatë, disa autorë, përfshirë Shaban Brahan, argumentojnë se dhuna serbe përbën një proces gjenocidal, duke e interpretuar atë si një përpjekje sistematike për të shkatërruar shqiptarët.³⁹ 

Spastrimi etnik 

Spastrimi etnik i referohet përdorimit të dhunës për të ndryshuar përbërjen etnike të një territori. Në këtë kontekst, shpërnguljet me forcë dhe masakrat civile në Kosovë, Maqedoni dhe veri të Shqipërisë janë pjesë e një procesi të qëllimshëm për të ndryshuar demografinë. Ky term është më i përshtatshëm për periudhën, sepse nuk kërkon provë të qëllimit të shkatërrimit të plotë si gjenocidi. Spastrimi etnik lejon analizë më të qartë të proceseve, mekanizmave, shpërnguljeve dhe asimilimit.⁴⁰ 

Holokausti si term historik dhe metaforik 

Termi “Holokaust” historikisht i referohet shfarosjes së hebrenjve nga regjimi nazist. Përdorimi i tij për ngjarjet e 1912–1913 është diskutueshëm, sepse i jep një kuptim juridik dhe historik specifik që nuk i përket asaj periudhe. Në diskursin shqiptar, termi përdoret metaforikisht për të theksuar intensitetin e dhunës dhe traumën kolektive. Për qëllime akademike, është thelbësore të dallohen përdorimi metaforik dhe ai juridik.⁴¹ 

Shaban Braha dhe vlerësimi i gjenocidit 

Shaban Braha, autor i njohur për librin e tij mbi gjenocidin, interpreton dhunën serbe si një proces të qëllimshëm dhe sistematik ndaj shqiptarëve që plotëson elementët e gjenocidit sipas Konventës së OKB-së. Braha argumenton se shpërnguljet masive, masakrat dhe asimilimi i detyruar synonin shkatërrimin e një grupi kombëtar, jo si viktima të rastësishme, por si pjesë e një plani për të fshirë identitetin dhe popullsinë shqiptare në disa zona. Kjo interpretim është pjesë e debatit historiografik më të gjerë, ku disa autorë e shohin procesin si gjenocid, ndërsa të tjerë e shohin si spastrim etnik.⁴² 

Foto: Pashtriku.org

Fusnota 

1. Leo Freundlich, Die Albanische Golgatha (Vienna: 1913). 

2. Freundlich, Die Albanische Golgatha. 

3. Safete Juka, Harvard University Library, 1982 (raporti i gjetjes së kopjes së vetme). 

4. Freundlich, Die Albanische Golgatha. 

5. Hans Peter Rullmann (botimi gjerman), Steve Tomkin (botimi anglisht), Dr. S. Leban (botimi kroat), Riza Lahi (botimi shqip), 1992. 

6. Konteksti historik: Lidhja e Prizrenit (1878) dhe kryengritjet shqiptare; shtypja osmane (1906–1912). 

7. Humbjet demografike dhe territoriale të shqiptarëve deri në vitet ’30. 

8. Historianët modernë për ekspansionin sllav dhe humbjen territoriale. 

9. Freundlich, Die Albanische Golgatha. 

10. Freundlich, Die Albanische Golgatha. 

11. Dëshmia e Nënë Terezës (raportuar në biografi të ndryshme). 

12. Hans Peter Rullmann, shënime mbi botimin e Freundlich në 1913. 

13. Rullmann, shënime mbi barbaritë serbe. 

14. Rullmann, shënime mbi rëndësinë historike. 

15. Freundlich, Die Albanische Golgatha, përshkrimi i avancimit serb. 

16. Freundlich, Die Albanische Golgatha, karakterizimi i spastrimit etnik. 

17. Freundlich, Die Albanische Golgatha, përshkrimi i masakrave dhe torturave. 

18. Aubrey Herbert, citim për Edith Durham. 

19. Edith Durham, High Albania (London, 1909). 

20. Deklarata e Durham në shtypin anglez dhe austriak. 

21. Ami Bue, Reise in den Südslavischen Ländern (Hamburg, 1840). 

22. Bue, analizë gjeografike dhe demografike. 

23. Shpërngulja e familjeve shqiptare nga Nish (pranverë 1912). 

24. Daily Chronicle, 12 nëntor 1912. 

25. Humanité, dhjetor 1912. 

26. Frankfurter Zeitung, 1913. 

27. Vrasjet në Kosovë, pranverë 1945. 

28. Asimilimi i shqiptarëve të Sanxhakut, 1930. 

29. Shpërnguljet e vitit 1949–50 pas marrëveshjes turko-jugosllave. 

30. Helmimi i fëmijëve shqiptarë në 1989. 

31. Masakra e Raçakut, mars 1998. 

32. Lufta e Kosovës, mars–qershor 1999. 

33. Situata e Kosovës Lindore, 2000. 

34. Historiografia serbe që minimizon dhunën. 

35. Historiografia perëndimore: Noel Malcolm, Mark Mazower, Norman Naimark, Donald Bloxham. 

36. Krahasimi i burimeve osmane dhe diplomatike. 

37. Metodologjia e historisë së dhunës. 

38. Konventa e OKB-së për Gjenocidin (1948); interpretimi i Shaban Braha. 

39. Terminologjia e spastrimet etnike. 

40. Përdorimi metaforik i termit “Holokaust” në diskursin shqiptar. 

41. Shaban Braha, Gjenocidi serb ndaj shqiptarëve (Prishtinë). 

Vendi i Lekës;02.02.2026

Kujtesa e Luftës së Kosovës në Udhëkryqin e Historisë dhe Kohës – Studime nga Profesor Asistent Abit Hoxha

by

Rafaela Prifti/

Çfarë bie në sy në studimet për “europianizimin” në kontekstin e kujtesës dhe kujtimeve nga vendasit e luftës së Kosovës, dhe si kultivohet identiteti evropian përballë të kaluarës? Profesor Asistenti Abit Hoxha i Departamentit të Studimeve Nordike dhe Medias në Universitetin e Agderit në Norvegji është një zë i respektuar në studimet e ndërtimit të narrativës së luftës. Si studiues me karrierë të gjatë akademike dhe profesionale në temën e ballafaqimit me të kaluarën, ai sapo mbajti ligjëratën Dyjëzimi i Kujtesës së Luftës në Kosovë, në Seminarin e Antropologjisë, Universiteti i Prishtinës.

Para pesë viteve, punimi shkencor dyvjeçar RePast (policy brief)* i tij me bashkautor Kenneth Andresen nga Universiteti Agder, Kristiansand, Norvegji, jepte disa rekomandime për një qasje të koordinuar ndërsektoriale në përballjen me të kaluarën e trazuar.

“Dallimi i kujtesës si memorie dhe mbamendjes si proces qëndron tek fokusi. E para, përfshin literaturën zyrtare dhe jozyrtare, veprat artistike, historitë dhe tjera aspekte, ndërsa mbamendja, është si të thuash, e bazuar më shumë në historitë gojore, që tregojnë dëshmitarët apo ata që kanë një lloj përvoje në ngjarjet e kohës, përfshirë rrëfimet nëpër gjenerata përmes gojëdhënave. Si e tillë, mbamendja e bën kujtesën kolektive më të pasur,” vëren studiuesi.

Por mbamendja nuk është njësoj midis gjinive dhe midis brezave, për sa i takon përjetimeve të luftës. Hulumtuesi Abit Hoxha, që është i mbijetuar i luftës në Kosovë dhe ka punuar një kohë të gjatë me familjet e personave të zhdukur, e ka trajtuar këtë temë gjerësisht. “Rezultatet nga fokus grupet tregojnë një tejheroizëm të burrave, paçka që shumë ikën në strehim në male dhe gratë qëndruan në shtëpitë e tyre.”

Kontrasti midis dominimit të heroizmit në rastin e rrëfimit të luftës nga burrat dhe, përuljes dhe vuajtjes, krahazi me etiketimin si viktimë për gjininë femërore, është pjesë e asaj “sesi ju interpretohet të rinjve tregimi për luftën në Kosovë nga familja dhe rrethi. “Shumë respondentë thonë “babai ka kontribuar në luftë duke ikur në mal, ndërsa nëna është viktimë e dhunës serbe sepse qëndroj në shtëpi dhe u keqtrajtua nga forcat serbe.” Ky parafrazim reprezenton çka të rinjtë flasin për përjetimet e prindërve në luftë.”

Si kujtesa e luftës, edhe ballafaqimi me të kaluarën, janë të lidhura me kohën, por të dyja me diferencime gjinore. Ndërsa për burrat narrativi është i kryer, dhe rrëfimet janë “pa rrezik” të paraqitura si kontribute për luftën, për gratë, lufta është e vazhdueshme edhe sot “në rrezikshmërinë që përmbajnë në vetvete historitë e tyre të luftës.” Në rrëfimet e grave, lufta ende vazhdon.

Duke qenë kohorë, pyetemi nëse anëtarësimi i Kosovës në BE nënkupton “memorie historike evropiane që legjitimon dhe kultivon identitetin evropian (Prutsch 2017) dhe nëse kujtesa “me tipare evropiane” e luftës në Kosovë do ta përmbushte shqetësimin kryesor të evropianëve, që është pajtimi. “Siç ceket në studim, shumica e politikave evropiane në fushën e ballafaqimit me të kaluarën nuk i përmbushin pritjet e asnjërës palë, as nga shqiptarët, dhe as nga serbët, pikërisht, për shkak se janë gjithëpërfshirëse.

Kjo ndodh ngaqë politikat evropiane kanë pasë për qëllim më shumë “zgjidhjen e problemit” të konfliktit se sa pajtimin dhe zgjedhjen afatgjatë,” thotë kërkuesi shkencor Hoxha. Ballafaqimi me të kaluarën nuk qëndron kurrë statik, por, studiuesi vëren se sa më shumë kohë kalon, aq më i madh bëhet hendeku dhe pajtimi më i pamundshëm.

Për sa i takon ardhmërisë, pavarësisht një doze idealizmi, subjektet e sondazhit në Kosovë janë realistë dhe praktikë në: pritshmëritë ekonomike të anëtarësimit në BE për Kosovën dhe lehtësirat personale, si pajisja me viza për ata vetë. Megjithatë, pjesëmarrësit në grupet e fokusit janë të kthjelltë në pamundësinë e Evropës për të qenë e suksesshme në gjurmët, që ka lënë e kaluara në Kosovë, konkretisht, lufta. Studiuesi qartëson se “popullata në Ballkan, posaçërisht në Kosovë, nuhat shumë mirë mundësitë e BE për të ndihmuar apo imponuar diçka. Qëndrimi i paarsyeshëm i BE ndaj Kosovës për çështjen e vizave deri në vitin 2024, prodhoj një pakënaqësi, që reflekton edhe në aspektet e marrëdhënieve me BE, siç shihet nga respondentët tek perceptimi i dialogut të Qeverisë së Kosovës me Serbinë.”

Duke kthyer sytë nga mësimi i historisë, studiuesi Hoxha thotë se tipari më i dallueshëm është paqëndrueshmëria. “Për një kohë të gjatë, karakteristika dalluese është narracioni i paqëndrueshëm për luftën në Kosovë. Kjo ka ardhur si pasojë e mosinvestimit dhe apatisë së institucioneve të historisë dhe autorëve, siç ishte rasti i të ftuarve nga Prokuroria e Përgjithshme e Dhomave të Specializuara, që punuan pa kritere akademike apo shkencore. Pasoja më flagrante është demonizimi i lëvizjes çlirimtare. Sa i takon librave të historisë dhe shkollore në Kosovë, ato janë të cilësisë së dobët, siç është evidentuar në raportin tim me bashkautore Dr. Anna Di Lellio. Në përgjithësi, botimet keqprezantojnë periudha të historisë sidomos nga Lufta e Dytë Botërore e këtej. Disa nisma në Kosovë bëjnë një punë të madhe, por edhe ato kanë për qëllim agjendat politike dhe joshkencore,” vëren doktoranti për mediat në konflikt në LMU të Mynih-ut, Gjermani, Abit Hoxha.

Kujtesa, në ndërtimin e së kaluarës, ndonëse një fjalë e vetme, është një sistem i ndërvarur dhe i ndërlikuar, ku imponimet shihen “që në oborr” dhe, ku, qasjet e qarta shkencore janë vetëm fillimi.

*Punimi (2019-2021) i titulluar RePast është pjesë e projektit të financuar nga Bashkimi Evropian në kuadër të platformës Horizon 2020. Pjesa e studimit në Kosovë u realizua me pjesëmarrjen e 6 grupeve të fokusit me 51 individë, burra dhe gra, të etniteteve kryesore në Kosovë, me 20 intervista cilësore të fokusuara, ndërsa një studim i gjerë u zhvillua në Greqi, Qipro, Bosnjë Hercegovinë, Spanjë, Gjermani, Poloni dhe Irlandë. Një listë më e plotë të raporteve të projektit gjendet në vegëzën https://cordis.europa.eu/project/id/769252/results

Jani Vreto dhe Rilindja Kombëtare Shqiptare

by

Jani Vreto është një nga figurat më përfaqësuese dhe më komplekse të Rilindjes Kombëtare Shqiptare të shekullit XIX, intelektual, mendimtar, polemist dhe veprimtar i palodhur i çështjes kombëtare. Ai lindi më 14 janar 1822 në fshatin Postenan, pranë Leskovikut. Arsimin e mesëm e kreu në gjimnazin e njohur “Zosimea” të Janinës, një nga institucionet arsimore më prestigjioze të Ballkanit të kohës, ku u formua një elitë e gjerë intelektuale e rajonit. Që në vitin 1847, gjatë ndjekjes së studimeve në këtë gjimnaz, Vreto shkroi poemën “Historia e Skënderbeut” dhe nisi të interesohej në mënyrë të vetëdijshme për gjuhën shqipe dhe për çështjen kombëtare. Pikërisht gjatë këtyre viteve ai provoi për herë të parë shkrimin letrar si mjet shprehjeje ideore, duke e shndërruar figurën e Skënderbeut në simbol të vazhdimësisë historike dhe identitetit kombëtar shqiptar. Ky formim klasik, filozofik dhe filologjik i fituar në Janinë u bë baza e qëndrueshme mbi të cilën do të ndërtohej më vonë veprimtaria e tij kulturore, politike dhe polemike.

Në vitin 1854, Jani Vreto u shpërngul me familjen në Stamboll, ku u integrua në rrethin e intelektualëve shqiptarë të kohës, të cilët angazhoheshin në avancimin e gjuhës shqipe, përmirësimin e arsimit dhe mbrojtjen e të drejtave kombëtare. Në kryeqytetin e Perandorisë Osmane, Vreto luajti një rol të rëndësishëm në zhvillimin e botimeve shqipe, përfshirë përkthime dhe tekste mësimore, që synonin të forconin identitetin kombëtar dhe të kultivonin ndjenjën e bashkimit mes shqiptarëve. Veprimtaria e tij kulmoi në vitin 1877 me pjesëmarrjen në Komitetin Qendror për Mbrojtjen e të Drejtave të Kombësisë Shqiptare, një moment vendimtar për çështjet territoriale dhe politike të Shqipërisë, kur shqetësimet për copëtimin e territoreve shqiptare po bëheshin gjithnjë e më të theksuara. Angazhimi i Jani Vretos dhe i bashkëpunëtorëve të tij nuk ndikoi vetëm në mbrojtjen e të drejtave kombëtare, por edhe në ngritjen e vetëdijes kulturore dhe shkencore shqiptare, duke lënë një trashëgimi të qëndrueshme për brezat e ardhshëm.

Së bashku me Ismail Qemalin, Hasan Tahsinin, Kostandin Kristoforidhin dhe Pashko Vasën, Jani Vreto kontribuoi në hartimin e Alfabetit të Stambollit, një projekt thelbësor për njësimin e shkrimit të gjuhës shqipe dhe për krijimin e bazës së arsimit kombëtar. Ky ishte një akt me rëndësi jo vetëm kulturore, por edhe thellësisht politike. Në planin ideor, veprat “Apologjia” (1878) dhe “Mirëvetija” (1886) shënojnë një kthesë të rëndësishme në kulturën shqiptare, duke themeluar etikën dhe polemikën si forma moderne të mendimit kombëtar. Në to, Vreto mbrojti tërësinë territoriale të Shqipërisë dhe projektoi figurën e qytetarit të lirë, të arsimuar dhe moralisht të përgjegjshëm, duke e lidhur fatin e kombit me dijen, arsimin dhe arsyen. Shkrimet e tij mbi fenë janë shpesh objekt keqleximesh në ditët e sotme. Ndërsa Jani Vreto ishte i përkatësisë fetare krishtere ortodokse, reflektimet e tij mbi fenë duhen kuptuar në kontekstin e shekullit XIX dhe të mendimit rilindës, jo të instrumentalizohen në mënyrë anakronike. Përpjekjet për të ekzagjeruar apo problematizuar këtë aspekt janë shpesh tentativa për të “gjetur gjilpërën në kashtë”, duke anashkaluar thelbin e veprimtarisë së tij.

Fakti që Jani Vreto ishte bashkëthemelues i Shoqërisë së të Shtypurit Shkronja Shqip, së bashku me shqiptarë të besimit katolik, mysliman dhe bektashi, dëshmon qartë se identiteti i tij kombëtar ishte i kristalizuar dhe i pakushtëzuar. Për të, kombi ishte mbi dallimet fetare, dhe bashkëpunimi ndërfetar ishte jo vetëm i mundur, por i domosdoshëm për ndërtimin e një kulture dhe shoqërie kombëtare.

Në këtë kontekst veprimtarie kulturore dhe ideore, Jani Vreto u angazhua edhe në botimin e revistës “Drita”, e cila më pas mori emrin “Dituria”. Revista u botua në Konstandinopojë nga gushti i vitit 1884 deri në korrik të vitit 1885 dhe përfaqëson një nga përpjekjet më të rëndësishme të Rilindjes Kombëtare për përhapjen e dijes, gjuhës shqipe dhe mendimit kombëtar. Në faqet e saj trajtoheshin çështje të arsimit, gjuhës, historisë dhe etikës qytetare, duke synuar formimin e një publiku të arsimuar dhe të vetëdijshëm për identitetin kombëtar. “Dituria” shërbeu si një platformë intelektuale ku kultura, arsimi dhe atdhedashuria ndërthureshin në funksion të projektit rilindës, duke e vendosur shtypin shqiptar në qendër të përpjekjeve për emancipim shoqëror dhe kombëtar.

Pas mbylljes së Gazetës “Dituria”, ai udhëtoi në Egjipt dhe në Rumani, ku organizoi degët e Shoqërisë së të Shtypurit Shkronja Shqip. Me ndihmën e bashkatdhetarëve, ngriti një shtypshkronjë dhe nisi botimin e një numri të konsiderueshëm librash në gjuhën shqipe, të cilët u përhapën në shkollat dhe rrethet atdhetare në Shqipëri, duke kontribuar drejtpërdrejt në përhapjen e arsimit dhe të vetëdijes kombëtare.

Po në këtë periudhë, më 1884, Jani Vreto ndërmori një nga përpjekjet e para për të shqipëruar vargje nga vepra e Xhorxh Gordon Bajronit, duke u ndalur veçanërisht te poema romantike Shtegtimet e Child Haroldit, e cila kishte luajtur një rol të rëndësishëm edhe në bashkësitë e tjera shqiptare në Evropë, në Rumani dhe gjetkë. Vreto shqipëroi vargje nga Kanto II, kushtuar Shqipërisë, dhe i përfshiu ato në ligjëratën e tij të mbajtur në Bukuresht, duke iu drejtuar jo vetëm shqiptarëve, por edhe elitave europiane të interesuara për proceset e zgjimit të identiteteve kombëtare në Ballkan. Përmes këtij akti kulturor, ai e vendosi Shqipërinë në një horizont europian të romantizmit politik dhe historik, duke e lidhur kauzën kombëtare shqiptare me diskursin më të gjerë të lirisë dhe identitetit të kombeve:

“Moj Shqipëri! Moj leondare,

që ke pjellë leondarë,

përse s’i kthen sytë

edhe nga ne?”

Ky shqipërim dhe përdorimi i poezisë bajroniane shërbeu si një urë ndërmjet traditës kulturore europiane dhe aspiratave kombëtare shqiptare, duke theksuar jo vetëm trimërinë si cilësi të shqiptarëve që Bajroni kishte vënë re, por edhe duke i bërë një thirrje Evropës së atëhershme për të njohur virtytet e tjera të shqiptarëve. Shqipërimi i këtyre vargjeve bajroniane dhe përdorimi i tyre në ligjëratat e Vretos në Koloninë Shqiptare në Bukuresht përfaqëson një thirrje të qartë për angazhim patriotik, për të lidhur të kaluarën heroike me të ardhmen kombëtare, dhe përforcon rolin e kulturës dhe letërsisë si mjete të pavdekshme të vetëdijes dhe identitetit shqiptar.

Sot, përkujtimi i Jani Vretos është më shumë se një akt nderimi historik: është një kujtesë e fuqishme se Rilindja Kombëtare Shqiptare ishte një projekt i thellë kulturor, etik dhe qytetar. Dilemat identitare të përcaktuara nga indetiteti fetar që ndonjëherë i imponohen sot figurës së tij janë më tepër stårhollime kins “intelektuale” të së tashmes, jo të Jani Vretos, i cili e kishte zgjidhur prej kohësh përkatësinë e tij kombëtare — me fjalë, me vepra dhe me vizion.

Nga Dr. Dorian Koçi ,Gazeta Nacional -24 Janar, 2026