Nga Rafael Floqi/

Nëse ke vënë re se sigurimi i makinës tënde është rritur ndjeshëm në rinovimin e fundit, nuk je i vetëm. Në mbarë Shtetet e Bashkuara , dhe për pasojë, edhe në tregjet e lidhura me to , çmimet e sigurimeve të automjeteve janë rritur me ritme të paprecedent që prej vitit 2020. Pandemia, inflacioni, zinxhirët e furnizimit dhe ndryshimet klimatike janë shndërruar në një katërkëndësh presioni që godet drejtpërdrejt xhepin e konsumatorëve. Por ka shenja se tregu po fillon të qetësohet. Sipas një studimi të LexisNexis, rreth 40% e kompanive të mëdha të sigurimeve kanë dorëzuar kërkesa për ulje tarifash në muajt e fundit, një lajm inkurajues pas viteve të shtrenjtimit të vazhdueshëm. Megjithatë, edhe pse mesatarisht çmimet po stabilizohen, për shumë shoferë fatura e siguracionit është rritur, shpesh pa asnjë aksident apo shkelje të re. Arsyeja? Një përzierje faktorësh që variojnë nga inflacioni tek moti ekstrem, nga teknologjia e makinave moderne deri te rregulloret shtetërore.

Inflacioni – armiku i padukshëm i çdo kontrate sigurimi

Inflacioni është thembra e Akilit e gjithë ekonomisë, dhe sektori i sigurimeve nuk bën përjashtim. Kur kostoja e punës dhe e pjesëve të makinës rritet, çdo dëm që paguan kompania e sigurimit bëhet më i shtrenjtë. Kjo detyron kompanitë të kompensojnë humbjet përmes rritjes së primeve. Eksperti Bob Passmore nga Shoqata Amerikane e Sigurimeve thekson se “rritja e çmimeve në katër vitet e fundit është e lidhur drejtpërdrejt me nivelet më të larta të inflacionit në 40 vite.” Edhe pse në vitin 2025 pritet një ngadalësim i rritjes, presioni mbi çmimet mbetet real.

Riparimet e makinave – teknologjia sjell siguri, por jo kursim

Paradoksi më i madh i epokës moderne është ky: sa më inteligjente të bëhen makinat, aq më e shtrenjtë është t’i riparosh. Sensorë, kamera, kompjuterë dhe sisteme asistence , të gjitha rrisin ndjeshëm faturën e riparimeve. Sipas studimit të J.D. Power, nga viti 2022 deri më 2024 kostoja mesatare e riparimeve u rrit me 26%. Pra, edhe pse teknologjia duhet teorikisht të ulë aksidentet, në praktikë ajo ka sjellë fatura më të kripura , dhe për pasojë, siguracione më të shtrenjta.

Kriza e zinxhirit të furnizimit dhe tarifat e reja doganore

Pandemia nxori në pah sa e ndërlidhur është ekonomia globale. Mungesa e pjesëve, vonesat në transport dhe rritja e kostove të punës bënë që çdo riparim të zgjasë më shumë dhe të kushtojë më tepër. Edhe pse situata është përmirësuar disi, tarifat e reja tregtare mbi pjesët e këmbimit pritet të rrisin përsëri çmimet.

Sipas Passmore, “tarifat dhe mungesa e furnizimit detyrojnë siguruesit të përshtasin çmimet për të shmangur humbjet.”

Faktori lokal: moti ekstrem dhe rritja e rrezikut rajonal

Në shumë rajone amerikane, rritja e çmimeve lidhet edhe me rreziqet lokale. Stuhitë, përmbytjet, zjarret në pyje apo breshëri dëmtojnë mijëra automjete në të njëjtën kohë. Kur numri dhe kostoja e dëmeve rritet, kompanitë rishikojnë rrezikun për atë zonë dhe e reflektojnë në çmime. Edhe ndryshime të tjera, si rritja e vjedhjeve apo aksidenteve, ndikojnë menjëherë në prime.

Rregulloret shtetërore dhe kufiri i fitimit

Shumë pak e dinë se siguracionet janë ndër sektorët më të rregulluar në SHBA. Çdo kompani duhet të arsyetojë zyrtarisht çdo kërkesë për rritje çmimi përpara autoriteteve të shtetit ku operon. Regulatorët detyrohen me ligj të sigurojnë që rritjet të mos jenë “të tepruara apo diskriminuese”. Megjithatë, duke qenë se fitimi në këtë industri është më i ulët krahasuar me sektorë të tjerë, çdo valë dëmesh , si pas fatkeqësive natyrore , mjafton për të shkaktuar një valë rritjesh.

Profili personal dhe politikat individuale

Edhe faktorët personalë luajnë një rol vendimtar. Mosha e drejtuesit, historia e aksidenteve, shpejtësitë, kreditë, madje edhe gjendja civile ndikojnë në mënyrë të ndjeshme në çmimin përfundimtar. Një ndryshim në ZIP code, pra në zonën e banimit, mund të sjellë rritje të menjëhershme të kostos. Qytetet e mëdha me trafik të dendur janë më të shtrenjta se zonat rurale, për shkak të rrezikut më të madh për aksidente apo vjedhje.

Si të mbroheni nga rritja e çmimeve

Në një treg gjithnjë në lëvizje, konsumatori duhet të jetë aktiv, jo pasiv. Disa hapa praktikë mund të ndihmojnë:

Drejtoni me kujdes – çdo aksident apo gjobë ndikon direkt në primet.

Kërkoni zbritjet që ofron kompania juaj: për makina me sisteme sigurie, për studentë apo për pagesa automatike.

Krahasoni ofertat – ndryshimi i kompanisë mund të sjellë kursime të ndjeshme.

Rishikoni policën – ndoshta keni mbulime të panevojshme që mund t’i eliminoni.

Pay,per,mile insurance – nëse nuk udhëtoni shumë, siguracioni me pagesë për kilometër mund të jetë alternativë më ekonomike.

Në vend të përfundimit

Siguracioni i makinave është një pasqyrë e qartë e ekonomisë bashkëkohore: çdo problem global reflektohet menjëherë në nivel individual. Nga çmimet e pjesëve elektronike deri te moti ekstrem, gjithçka ndikon në një numër të vetëm në fund të faturës suaj. Megjithatë, ndërsa tregu duket se po hyn në një fazë stabilizimi gjatë vitit 2025, konsumatori duhet të mbetet vigjilent , sepse, si në çdo industri financiare, çmimi i paqes është vëmendja e përditshme.

Rafael Floqi/

Nga fundi i shekullit të kaluar, bota dukej se kishte hyrë në një periudhë të re stabiliteti. Rënia e Bashkimit Sovjetik dhe triumfi i kapitalizmit liberal krijuan iluzionin se epoka e përplasjeve ideologjike kishte marrë fund. Por historia nuk pranon të mbyllet me një pikë. Pas tri dekadash, bota gjendet sërish në një përplasje të madhe fuqish ;këtë herë më të ndërlikuar, më ekonomike, më teknologjike dhe shumë më të paqarta se gjatë Luftës së Ftohtë klasike.

Rikthimi i ndarjes botërore

Në horizont po shfaqet një rend i ri global që shumë analistë e quajnë “Lufta e Ftohtë 2.0”. Por ky version i ri nuk është një përsëritje e garës SHBA–BRSS. Ai është një sistem shumëpolar, ku fuqitë nuk ndahen më sipas ideologjisë, por sipas interesave strategjike, kontrollit të burimeve dhe avantazhit teknologjik.

Në njërin krah qëndron ende Shtetet e Bashkuara me rrjetin e saj të aleancave ;NATO-n, Japoninë, Australinë dhe partnerë të rinj në Azi e Paqësor. Në tjetrin, një bosht i ri po konsolidohet: Kina dhe Rusia, të cilat kanë gjetur një pikë të përbashkët në kundërshtimin e rendit liberal perëndimor. Ndërkohë, Evropa, e përçarë midis interesave ekonomike dhe detyrimit politik ndaj Uashingtonit, po përpiqet të ruajë një ekuilibër të brishtë mes tregtisë me Kinën dhe solidaritetit me NATO-n.

Shtetet e Bashkuara: Nga superfuqi e vetme në menaxhere të krizave

Pas vitit 1991, SHBA u shpall “fuqia e vetme globale”. Por sot ajo gjendet përballë një realiteti të ri: dominimi i saj është i sfiduar jo vetëm ushtarakisht, por edhe ekonomikisht e teknologjikisht. Administrata Biden po përpiqet të mbajë një ekuilibër të vështirë mes mbështetjes për Ukrainën, krizës në Lindjen e Mesme dhe përballjes me Kinën në Paqësor. Marrëveshja AUKUS me Britaninë dhe Australinë, afrimi me Japoninë dhe Korenë e Jugut, si dhe rikthimi diplomatik në Paqësor, tregojnë për zhvendosjen strategjike drejt Azisë, aty ku garantohet “teatri i madh” i përplasjes së ardhshme. Por ndërkohë, në Evropë dhe Lindjen e Mesme, Uashingtoni po zbret në terrene që përkujtojnë epokat e vjetra të rivalitetit global.

Ukraina: Kufiri i ri i përplasjes perëndim–lindje

Lufta në Ukrainë është bërë laboratori ku po testohet durimi i Perëndimit dhe vendosmëria e Rusisë. Ajo nuk është vetëm një konflikt territorial, por një betejë për të ardhmen e rendit ndërkombëtar. Rusia e sheh këtë luftë si tentativë për të rindërtuar një sferë influence që humbi pas vitit 1991. Perëndimi e sheh si një test të vetë ekzistencës së NATO-s dhe besueshmërisë së Amerikës si garanci sigurie.

Dy vjet pas pushtimit, asnjëra palë nuk ka fituar përfundimisht, por humbjet janë kolosale: Ukraina është rrënuar, Rusia është izoluar nga Perëndimi, dhe Evropa është kthyer në një kontinent të militarizuar.

Në këtë kontekst, lufta ka prodhuar një efekt të dyfishtë:

ka forcuar lidhjen transatlantike dhe ka ringjallur NATO-n;

por njëkohësisht ka shtyrë Rusinë më afër Kinës, duke krijuar një aleancë të re euroaziatike që ndryshon ekuilibrat globalë.

Kina, duke mos e dënuar kurrë hapur agresionin rus, ka shfrytëzuar situatën për të rritur ndikimin ekonomik dhe diplomatik mbi Moskën. Në fakt, çdo ditë që Rusia dobësohet në Ukrainë, Pekini fiton më shumë peshë në marrëdhënien dypalëshe. Kështu, fronti i Ukrainës nuk është thjesht europian ;është pjesë e një lufte më të madhe për rendin global.

Izrael–Palestinë: Fusha tjetër e rivalitetit global

Në Lindjen e Mesme, lufta Izrael–Hamas, që shpërtheu pas sulmit të 7 tetorit 2023, është kthyer në një arenë të re ku përplasen interesat e fuqive të mëdha. Për SHBA-në, mbështetja ndaj Izraelit mbetet gur themeli i politikës së jashtme në rajon, por kostoja diplomatike është gjithnjë e më e lartë.

Për Rusinë dhe Kinën, konflikti është një mundësi për të paraqitur veten si alternativa “anti-hegjemonike” ;duke u shfaqur si mbështetës të “kauzës palestineze” dhe kritikë të standardeve të dyfishta të Perëndimit. Pekini ka luajtur me kujdes rolin e arbitrit të heshtur, duke ruajtur marrëdhënie të mira me Iranin dhe vendet arabe, ndërsa ka ftuar SHBA-në në një dialog të ri për “stabilitetin e rajonit”.

Rusia, në anën tjetër, e përdor konfliktin si armë politike për të shpërqendruar vëmendjen nga Ukraina dhe për të rifituar ndikim në botën arabe, e cila në shumë raste e sheh Moskën si alternativë ndaj Uashingtonit.

Lufta në Gaza ka bërë të dukshme dobësinë e rendit ndërkombëtar aktual: mungesën e një autoriteti moral global, pafuqinë e institucioneve shumëpalëshe dhe humbjen e besimit në diplomacinë amerikane. Në këtë kontekst, çdo raketë që bie mbi Gaza, çdo sanksion ndaj Rusisë dhe çdo provokim në Tajvan janë pjesë e së njëjtës simfoni ; një botë që po fragmentohet në blloqe rivale.

Kina: Superfuqia e re e heshtur

Në këtë konstelacion krizash, Kina është shndërruar në fituesin e heshtur të tranzicionit global. Ajo nuk ka nevojë të pushtojë asnjë territor për të fituar; mjafton të ofrojë hua, teknologji dhe rrugë tregtare. Përmes Nismës “Rruga e Re e Mëndafshit”, Pekini po krijon një hartë të re gjeoekonomike që lidh Azinë me Evropën e Afrikën, duke ofruar investime aty ku Perëndimi ka lënë boshllëqe.

Ndërsa SHBA dhe BE përballen me kosto të mëdha në Ukrainë e Lindjen e Mesme, Kina forcon praninë e saj në Afrikë, Amerikën Latine dhe ishujt e Paqësorit.

Nëse shekulli XX u përcaktua nga rivaliteti ushtarak, shekulli XXI po përcaktohet nga rivaliteti i infrastrukturës dhe teknologjisë.

Një botë pa qendra të sigurta

Ndryshe nga Lufta e Ftohtë e shekullit XX, përplasja e re nuk ka kufij të qartë. Ajo zhvillohet në sferën e teknologjisë, energjetikës, informacionit dhe sigurisë digjitale. Konfliktet moderne nuk nisin me tanke, por me zinxhirë furnizimi të ndërprerë, algoritme, sanksione ekonomike dhe luftëra kibernetike.

Kina dhe SHBA po garojnë për kontrollin e burimeve kritike si litiumi dhe kobalti; Rusia luan me kartën energjetike në Evropë; ndërsa Lindja e Mesme mbetet një minë e pashuar që mund të shpërthejë çdo moment. Kjo shumëllojshmëri krizash e bën botën e sotme shumë më të paparashikueshme sesa ajo e viteve 1950–1980.

Nga rivaliteti drejt bashkëjetesës

E ardhmja e rendit global mbetet e hapur. Lufta e Ftohtë e kaluar përfundoi me kolapsin e një pale; ajo e re mund të përfundojë me bashkëjetesë të detyruar.

Në një botë të ndërlidhur ekonomikisht, askush nuk mund të izolohet pa dëmtuar veten. Prandaj, edhe pse retorika për “përplasjen e epokës” rritet, diplomacia dhe ndërvarësia ekonomike mbeten ura që mund të shmangin një përshkallëzim të rrezikshëm.

Në fund, historia e pas Luftës së Ftohtë na mëson një gjë të thjeshtë: hegjemonitë janë kalimtare, por balancat janë të përjetshme. Sot, bota nuk kërkon më një fitues absolut, por një ekuilibër të ri që mund të mbajë rendin ndërkombëtar pa e shkatërruar. Nëse udhëheqësit globalë do ta kuptojnë këtë, epoka e rivalitetit të ri mund të bëhet jo prelud i një lufte tjetër të ftohtë, por një periudhë e re bashkëekzistence të detyruar ;ku fuqitë mësojnë të jetojnë me njëra-tjetrën, jo përkundër njëra-tjetrës.

Evropa nuk pranon shtete që ndajnë qytetarët sipas përkatësisë, por ato që ndërtojnë vlera të përbashkëta mbi drejtësi dhe përfshirje. NATO nuk ofron vetëm siguri ushtarake, por kërkon stabilitet politik të brendshëm dhe partneritet shoqëror. Elita shtetërore maqedonase duhet të heqë dorë nga nostalgjitë e rrezikshme të projekteve etnocentrike dhe të përqafojë filozofinë e bashkëjetesës si model të së ardhmes.

Nga Prof. dr. Skënder ASANI

Kur një shtet arrin në pikën e maturisë politike, ai duhet të dijë të zgjedhë mes kujtesës dhe përgjegjësisë, mes frikës dhe vizionit. “Udhëkryqi i maturisë politike” nuk është një metaforë abstrakte, por realiteti me të cilin përballet sot Maqedonia e Veriut. Ky është momenti që do të përcaktojë nëse vendi do të ecë përpara drejt së ardhmes euroatlantike, apo do të mbetet peng i projekteve etnocentrike që e kanë mbajtur për tri dekada në ciklin e krizave dhe përçarjeve të përsëritura.

Maturia politike, në këtë kontekst, nënkupton aftësinë për të braktisur retorikën e frikës, për të zgjedhur bashkëjetesën mbi dominimin dhe për ta bërë kohezionin ndëretnik themel të shtetformësisë moderne.

Historia politike e Maqedonisë së Veriut nuk matet me numrin e institucioneve që ka ndërtuar, por me aftësinë për të nxjerrë mësime nga gabimet e së kaluarës. Për gati tri dekada, vendi ka kaluar nëpër cikle të përsëritura krizash politike dhe ndëretnike, që nuk kanë qenë produkt i natyrës së shoqërisë, por i projekteve të vjetra nacionaliste të rikthyer në formë moderne. Çdo herë që vendi i afrohet një etape të re integruese, zgjohen impulset e vjetra të përjashtimit dhe dominimit etnik, të cilat përpiqen ta mbajnë shtetin peng të së kaluarës.

Fushata parazgjedhore e vitit të kaluar dëshmoi se si retorika populiste mund të kthehet në mekanizëm të rrezikshëm për deformimin e vet shtetësisë. Me tezën për “rikthimin e shtetit”, kryeministri Mickovski arriti të fitojë zgjedhjet parlamentare, duke ndërtuar një narrativë që synonte jo reformimin, por suprimimin e ligjeve që përbëjnë bazën e shtetformësisë së shqiptarëve. Pas marrjes së pushtetit, qeveria e tij hapi rrugën për marrëveshje të errëta financiare me hua miljardëshe të paqartë në origjinë dhe i krijoi terren të lirë shtrirjes së botës serbe dhe ndikimit ruso-kinez, duke e futur shtetin në një trajektore pa drejtim dhe pa siguri. Edhe në nisje të fushatës për zgjedhjet lokale, retorika e tij politike vazhdon të mbajë të njëjtin ton përjashtues, duke paralajmëruar eliminimin e subjektit politik shqiptar që lindi nga fryma e Marrëveshjes së Ohrit forcë që për dy dekada ka qenë promotore e zbatimit të saj. Pas këtyre zgjedhjeve, përgjegjësia për orientimin e ardhshëm të Maqedonisë bie mbi vetë kryeministrin: nëse vendi do të zgjedhë rrugën e stabilitetit dhe integrimit euroatlantik, apo do të zvarritet drejt një spiraleje konfliktesh që mund ta zhysin në paqëndrueshmëri dhe pa perspektivë.

Në vend që të ndërtohet një model qeverisës mbi besimin qytetar dhe barazinë institucionale, elitat politike kanë lejuar që kalkulimet e ngushta partiake të errësojnë vizionin shtetëror. Kështu, edhe proceset më të rëndësishme si ndryshimet kushtetuese dhe debatet identitare janë instrumentalizuar për përfitime politike afatshkurtra, duke zbehur frymën e partneritetit ndëretnik që e bëri të mundur stabilitetin pas vitit 2001.

Kujtesa historike e vitit 2001 nuk duhet parë si traumë, por si busull për të ardhmen. Marrëveshja e Ohrit nuk ishte vetëm pakt për paqe, por themel për një rend të ri demokratik, që e ngriti barazinë qytetare në parim kushtetues dhe e bëri bashkëjetesën pjesë të identitetit shtetëror.

Çdo tentativë për ta relativizuar këtë marrëveshje, për ta zëvendësuar me modele të selektivitetit etnik apo për ta përdorur si mjet presioni politik, është devijim nga rruga e stabilitetit dhe e integrimit. Historia e këtij vendi ka dëshmuar se sa herë është sfiduar fryma e Ohrit, vendi është zhytur në krizë; dhe sa herë është respektuar ajo, Maqedonia e Veriut ka ecur përpara në rrugën euroatlantike.

Në këtë realitet politik, faktori shqiptar ka luajtur dhe vazhdon të luajë rolin më stabilizues në shtet. Shqiptarët kanë dëshmuar përkushtim të palëkundur ndaj vlerave europerëndimore dhe kanë qenë promotorë të barazisë qytetare, duke ruajtur stabilitetin edhe në momentet më të ndjeshme.

Por kjo përgjegjësi nuk mund të mbetet e njëanshme. Një shtet nuk mund të ndërtohet mbi sakrificën e njëanshme të një komuniteti, por mbi përkushtimin e përbashkët të të gjithë qytetarëve. Elita shtetërore maqedonase duhet të kuptojë se respektimi i faktorit shqiptar nuk është çështje favori, por garanci për ekzistencën e vet shtetit multietnik.

Kohezioni ndëretnik nuk është luks politik, as kompromis i përkohshëm është strategji shtetërore për mbijetesë dhe zhvillim. Në një rajon ku tensionet etnike dhe ndërhyrjet e jashtme janë ende faktor destabilizues, vetëm ndërtimi i një shoqërie me barazi reale dhe besim të ndërsjellë mund të garantojë stabilitet afatgjatë.

Evropa nuk pranon shtete që ndajnë qytetarët sipas përkatësisë, por ato që ndërtojnë vlera të përbashkëta mbi drejtësi dhe përfshirje. NATO nuk ofron vetëm siguri ushtarake, por kërkon stabilitet politik të brendshëm dhe partneritet shoqëror.

Maqedonia e Veriut duhet ta kuptojë këtë realitet: pa konsensus të brendshëm ndëretnik, çdo proces integrues mbetet formal dhe i brishtë.

Ky është momenti kur Maqedonia e Veriut duhet të tregojë maturi politike dhe historike. Koha e alibive ka përfunduar. Nëse ky vend dëshiron të ruajë stabilitetin dhe të hapë perspektivën e integrimit, duhet të lirojë veten nga pengjet e së kaluarës dhe të ndërtojë një kontratë të re shoqërore mbi partneritetin ndëretnik, respektin institucional dhe drejtësinë qytetare.

Elita shtetërore maqedonase duhet të heqë dorë nga nostalgjitë e rrezikshme të projekteve etnocentrike dhe të përqafojë filozofinë e bashkëjetesës si model të së ardhmes. Sepse vetëm një Maqedoni e Veriut që e ndërton të ardhmen mbi respekt, barazi dhe vizion përbashkues do të mund të ecë me siguri drejt integrimit euroatlantik dhe të fitojë respektin e partnerëve ndërkombëtarë.

Ky është udhëkryqi i maturisë politike: të zgjidhet rruga e bashkëjetesës si garanci për paqe, zhvillim dhe perspektivë përndryshe, historia nuk do të falë përsëritjen e gabimeve, por do të dëshmojë se mungesa e maturisë politike mund të kthehet në autogol historik, ku humb jo vetëm stabiliteti, por edhe vet ideja e shtetit multietnik që u ndërtua me shumë sakrifica. Dhe në atë moment, do të jetë tepër vonë për t’u rikthyer në udhën e arsyes politike që e kërkon koha dhe historia.

Prof. Dr.Muhamet Racaj/

Forcat e Sigurisë së Kosovës (FSK) janë furnizuar me një kontingjent të madh dronësh luftarakë kamikaz të modelit “SkyDagger 15”, një prodhim i njohur turk. Kontrata me kompaninë Baykar, kompania amë e prodhuesit Skydagger, u nënshkrua në dhjetor të vitit 2024, ndërsa dorëzimi i dronëve ishte parashikuar për janar 2026, por ky operacion u realizua tre muaj më herët. Dhjetëra ushtarakë të FSK-së tashmë janë trajnuar për përdorimin e këtyre dronëve kamikaz, të fuqishëm dhe të përshtatshëm për goditjen e objektivave lëvizëse dhe statike në terren¹.Kjo blerje përkujdes për forcimin e flotës së FSK-së me mjete të avancuara teknologjike ushtarake dhe është pjesë e një procesi të vazhdueshëm për të rritur kapacitetin goditës dhe aftësinë taktike, duke bashkëpunuar në mënyrë komplementare me dronët Bayraktar TB2 dhe dronët Puma¹.

“SkyDagger 15” është një dron luftarak modern i projektuar për misione taktike dhe operacione inteligjence në fushëbetejë. Ky dron përfaqëson një teknologji të avancuar që kombinojnë manovrabilitetin, fleksibilitetin dhe fuqinë operacionale për të mbështetur forcat e armatosura në një gamë të gjerë situatash. Artikulli shqyrton dedikimin, karakteristikat luftarake dhe teknike, pjesët kryesore, krahasimin me dronët ndërkombëtarë, si dhe aspektet e autonomisë dhe sigurisë së komunikimit të këtij droni.

1. Dedikimi

Droni luftarak “SkyDagger 15” është i dedikuar kryesisht për misione taktike dhe operacione inteligjente në fushëbetejë. Ai përdoret për mbledhjen e inteligjencës nga ajri, vrojtimin e objektivave armikë në kohë reale, transportin e pajisjeve të vogla në zona të paarritshme, si dhe për operacione sulmesh precize si dron kamikaz (loitering munition). Kjo e bën atë një mjet të domosdoshëm në arsenal për forcat e armatosura, veçanërisht në operacione të shkurtra dhe urgjente².

2. Karakteristikat Luftarake

“SkyDagger 15” karakterizohet nga manovrabiliteti i lartë dhe stabiliteti edhe në kushte atmosferike të vështira, gjë që e bën të përshtatshëm për përdorim në terrene të ndryshme dhe situata kompleksë. Ai arrin rezultate të shkëlqyera në misione të shkurtër taktike, ku nevojitet reagim i shpejtë dhe goditje e saktë. Në varësi të misionit, mund të pajiset me sensorë të ndryshëm gjeolokues dhe kamera me rezolucion të lartë, si dhe me municione të dedikuara për goditje efektive. Ky dron mund të përdoret në operacione të vrojtimit të zonave armike, kërkim-shpëtimit, inspektimit të infrastrukturës kritike dhe sulmeve të precizizuara³.

3. Karakteristikat Teknike

● Koha maksimale e fluturimit pa ngarkesë: deri në 36 minuta.

● Koha e fluturimit me ngarkesë maksimale prej 5 kilogramësh: deri në 14 minuta.

● Rreze maksimale e veprimit: 10 kilometra.Shpejtësia maksimale: 130 km/h.

● Kapaciteti maksimal i ngarkesës: 5 kilogramë.

● Pesha totale pa ngarkesë është e lehtë, duke mundësuar manovrabilitet dhe lëvizshmëri të lehtë në terren²,³.

4. Pjesët Kryesore

“SkyDagger 15” përbëhet nga komponentë të avancuar teknologjikë, përfshirë:

● Sistem avionik të integruar,

● Sensorë gjeolokues dhe kamera me rezolucion të lartë,

● Motorë elektrikë me efikasitet të lartë,

● Bateri me kapacitet të mirë për kohëzgjatje të madhe,

● Sistemi i komunikimit të enkriptuar për siguri dhe besueshmëri,

● Sistemi i mbajtës së ngarkesës, i cili është modular dhe mund të përshtatet për municione ose pajisje të tjera operative².

5. Krahasimi me Dronet e Ngjashëm Ndërkombëtarë

Në krahasim me dronët e ngjashëm ndërkombëtarë, “SkyDagger 15” është një dron i fokusuar në operacione taktike me kosto relativisht të ulët dhe kapacitet të mirë ngarkese. Ai karakterizohet nga kohë e përshtatshme fluturimi për misione të shkurtra dhe mesatare, rreze veprimi e konsiderueshme dhe shpejtësi e lartë, duke e bërë atë optimal për misione taktike, patrulla dhe sulme të shpejta.

Nga ana tjetër, Bayraktar TB2, gjithashtu turk, ka kohë shumë më të gjatë fluturimi që arrin deri në 27 orë, kapacitet armësh shumë më të madh dhe rreze veprimi shumë më të gjërë (150-300 km), i cili e bën atë të përshtatshëm për operacione strategjike, mbikëqyrje afatgjatë dhe goditje në thellësi të territorit armik³.

Një tjetër krahasim vjen me dronin kinez CW-15, i cili i shfrytëzon teknologjitë e nisjes dhe uljes vertikale (VTOL) për të siguruar kohë të gjatë fluturimi deri në 180 minuta dhe përdorim në terrene të vështira, edhe pse kapaciteti i ngarkesës së tij është më i ulët dhe shpejtësia maksimale ndërmjetëse krahasuar me SkyDagger 15 dhe Bayraktar TB2⁴,⁵.

Kështu, SkyDagger 15 zë një vend unik në klasifikimin e dronëve ushtarakë duke ofruar një kombinim të mirë performancash, fleksibiliteti dhe kostoje efektive për nevoja taktike dhe operacionale.

6. Si ndryshon autonomia dhe siguria e komunikimit të tij

Autonomia e fluturimit të SkyDagger 15 është e përshtatur për operacione taktike me kufizime në distancë dhe kohë, duke ofruar 36 minuta fluturim pa ngarkesë dhe 14 minuta me ngarkesë maksimale prej 5 kilogramësh. Kjo periudhë lejon kryerjen e misioneve taktike, patrullave apo goditjeve të shpejta në terren.

Në aspektin e sigurisë së komunikimit, SkyDagger 15 përdor teknologji moderne të enkriptimit për të siguruar rujtejn dhe integritetin e të dhënave gjatë komunikimit midis dronit dhe operatorit.

Ai bazohet në kombinimin e algoritmit të shkëmbimit të çelësave Diffie-Hellman dhe HMAC për autentifikim dhe integritet, duke e mbrojtur nga sulmet e ndërhyrjeve në rrjet, si sulmet Man-in-the-Middle.

Për më tepër, përdoren frekuenca të ndryshme (2.4 GHz për kontroll manual dhe 433/915 MHz për telemetri) me modulime dhe sisteme që minimizojnë interferencat, rrisin sigurinë dhe e bëjnë komunikimin më të besueshëm gjatë misioneve⁶,⁷.

Përfundim

Droni luftarak “SkyDagger 15” në dispozicion të Forcave të Sigurisë së Kosovës është një pajisje thelbësore për modernizimin dhe fuqizimin e kapaciteteve operative taktike. Ai plotëson nevojat për misione taktike të shkurtra dhe mesatare, duke ofruar stabilitet, shpejtësi, saktësi dhe siguri të komunikimit. Në kombinim me dronë të tjerë si Bayraktar TB2 dhe Puma, ajo kontribuon në ndërtimin e një force të përgatitur mirë ndaj sfidave bashkëkohore të sigurisë dhe mbrojtjes.

Literatura e Shfrytëzuar:

¹ Telegrafi.com, “FSK është pajisur me dronë kamikaz Skydagger,” 2025.

² SkyDagger.com, “SKYDAGGER RTF 15 Technical Specifications,” 2025.

³ Wikipedia.org, “Baykar Bayraktar TB2,” 2019.

⁴ Jouav.com, “CW-15 Multi-purpose and long endurance VTOL drone,” 2023.

⁵ Marids.es, “Explore the Features of the CW-15 Multi-purpose VTOL Drone,” 2025.

⁶ ArXiv.org, “Securing UAV Communication: Authentication and Integrity,” 2023.

⁷ YouTube.com, “Drone Communication,” 2025.

Rafael Floqi/

Mbyllja e qeverisë federale është rikthyer sërish si një plagë e vetë-shkaktuar në jetën politike amerikane. Këtë herë, shkaku kryesor është financimi i subvencioneve shëndetësore që lidhen me “Affordable Care Act”, ndihma e cila ka bërë të mundur që miliona amerikanë të kenë sigurim shëndetësor me çmime të përballueshme. Përplasja është e qartë: Demokratët kërkojnë zgjatjen e këtyre kredive tatimore, ndërsa Republikanët, të udhëhequr nga Presidenti Donald Trump, refuzojnë kategorikisht. Rezultati është një tjetër krizë politike, që në vend të zgjidhjes së problemeve reale të qytetarëve, sjell pasiguri, tensione dhe paralizë institucionale.

Në planin politik, të dyja palët kanë argumentet e tyre. Demokratët pretendojnë se pa këto subvencione, qindra mijëra familje do të shohin primet e sigurimeve të tyre të shëndetit të dyfishohen. Në një kohë kur inflacioni dhe kostoja e jetesës tashmë janë rritur, një barrë e tillë do të ishte e papërballueshme për shumë shtresa të mesme dhe të ulëta. Këtu qëndron edhe thelbi i betejës së tyre: sigurimi shëndetësor nuk është luks, por një domosdoshmëri bazë, dhe shteti duhet të ndihmojë qytetarët të mos përballen vetëm me koston e tij.

Nga ana tjetër, Republikanët dhe administrata Trump e shohin këtë si një rast për të vënë kufi shpenzimeve federale dhe për të çmontuar atë që prej kohësh e kanë kritikuar si një ndërhyrje të tepërt të qeverisë në tregun e shëndetësisë. Sipas tyre, vazhdimi i subvencioneve është një barrë fiskale që përjetëson varësinë nga shteti dhe pengon zgjidhje të tjera më “tregu-lira”. Në këtë këndvështrim, qëndrimi i tyre lidhet me një filozofi më të gjerë politike mbi rolin e qeverisë.

Por, përtej argumenteve ideologjike, është realiteti praktik ai që godet më fort. Me mbylljen e qeverisë, mijëra punonjës federalë janë dërguar në shtëpi pa paga, shërbime publike janë ndërprerë, dhe qytetarët e thjeshtë kanë humbur akses në shumë prej kanaleve të komunikimit me administratën. Një telefonatë e zakonshme në Shtëpinë e Bardhë apo në një agjenci federale nuk merr më përgjigje, por një mesazh të regjistruar që justifikon ndërprerjen për shkak të “mungesës së financimit”. Kjo krijon jo vetëm frustrim, por edhe një ndjesi braktisjeje nga institucionet që supozohet të jenë në shërbim të publikut.

Historia na kujton se kjo nuk është hera e parë që Shtetet e Bashkuara përballen me një mbyllje të qeverisë. Më e gjata dhe më e dhimbshmja ndodhi në vitet 2018–2019, kur Presidenti Trump këmbënguli për financimin e murit në kufirin me Meksikën. Atëherë, shumica e amerikanëve ia atribuoi fajin Presidentit dhe republikanëve në Kongres, megjithëse demokratët nuk dolën plotësisht të pafajshëm. Edhe atëherë, qytetarët e perceptuan mbylljen si një “problem madhor për vendin”.

Këtë herë, situata është më e ndërlikuar. Sondazhet të kryera para mbylljes tregonin se një pjesë e konsiderueshme e amerikanëve — përfshirë edhe votues të regjistruar demokratë — ishin të pavendosur nëse ia vlente të shkohej deri në mbyllje për këtë çështje. Ndërkohë, të pavarurit dhe republikanët e kundërshtuan hapur këtë taktikë. Për pasojë, rreziku politik për demokratët është më i madh sesa në 2019. Ata mund të perceptohen jo si mbrojtës të qytetarëve, por si nxitës të një krize të panevojshme.

Megjithatë, kjo nuk e amniston administratën Trump nga përgjegjësia. Qeveria federale e ka përshkallëzuar krizën duke njoftuar pezullimin e fondeve të infrastrukturës në shtetet me prirje demokratike dhe anulimin e miliarda dollarëve për projekte energjie të pastër. Kjo duket më shumë si një përpjekje për të ndëshkuar kundërshtarët politikë se sa si një vendim i bazuar në shqetësime fiskale. Kur bllokohen fondet për rrugë, ura, projekte të transportit publik apo për energjinë e rinovueshme, viktimat e para nuk janë politikanët në Uashington, por punëtorët, komunitetet lokale dhe qytetarët e zakonshëm që humbasin vendet e punës apo shërbimet e nevojshme.

Një tjetër dimension shqetësues është ndikimi që mbyllja mund të ketë mbi sigurinë publike. Për fat, shërbime kritike si parashikimi i motit dhe monitorimi i stuhive nga NOAA dhe Shërbimi Kombëtar i Motit nuk janë ndërprerë. Në një sezon uraganesh të paparashikueshëm, ky është një lehtësim i madh. Por edhe këtu, përvoja e vitit të kaluar tregon se shkurtimet e bëra nga administrata ndaj agjencive të tilla dobësojnë aftësinë për të mbrojtur qytetarët nga fatkeqësitë natyrore. Nëse mbyllja zgjat, edhe këto agjenci do të ndjejnë presionin.

Në këtë lojë nervash, pyetja kryesore është: kush do të fajësohet? Sondazhet sugjerojnë se publiku është i ndarë, por një pjesë e mirë thotë se faji bie mbi të dyja palët njëkohësisht. Ky është ndoshta verdikti më i drejtë: demokratët që zgjedhin të shkojnë në ekstrem për të fituar një betejë politike, dhe republikanët që instrumentalizojnë qeverinë për të realizuar qëllime ideologjike, duke harruar rolin e saj thelbësor si garant i stabilitetit për qytetarët.

Pasojat e këtij lloj qeverisjeje me kriza të vazhdueshme janë të rënda. Së pari, shkatërrohet besimi i publikut tek institucionet. Kur qytetarët shohin se qeveria e tyre ndalon së funksionuari çdo disa vjet për shkak të grindjeve partiake, ata humbasin besimin se politika mund të ofrojë zgjidhje afatgjata. Së dyti, krijohet një kulturë e rrezikshme ku kompromisi shihet si dobësi, dhe konfrontimi si mjeti i vetëm për të fituar. Në një demokraci funksionale, duhet të ndodhë e kundërta.

Një tjetër pasojë është ndalimi i përkohshëm i shumë shërbimeve që ndihmojnë ekonominë kombëtare. Nga miratimi i granteve për kërkime shkencore, tek përpunimi i lejeve të emigracionit dhe deri tek pagesat për kontraktorët federalë, zinxhiri i ndikimit prek sektorë të shumtë. Çdo ditë mbylljeje përkthehet në humbje ekonomike, shpesh të pallogaritshme. Në këtë kuptim, të dyja palët duhet të mbajnë përgjegjësi për dëmin që i shkaktojnë jo vetëm qytetarëve, por edhe ekonomisë kombëtare.

Në fund, mesazhi i kësaj mbylljeje është i qartë: Shtetet e Bashkuara kanë nevojë për një kulturë të re politike. Një kulturë ku shëndetësia nuk përdoret si peng për betejat ideologjike, ku fondet për infrastrukturë dhe energji nuk mbahen peng për hakmarrje politike, dhe ku hapja e qeverisë nuk shihet si një fitore partiake, por si detyrim minimal ndaj qytetarëve.

Mbylljet e qeverisë nuk duhet të bëhen normalitet. Ato janë simptomë e polarizimit ekstrem dhe e dështimit për të gjetur rrugë të përbashkëta. Qytetarët e thjeshtë nuk duan spektakël politik, por stabilitet, siguri dhe mundësi për një jetë më të mirë. Kur politikanët dështojnë ta ofrojnë këtë, demokracia humbet nga vetëbesimi i saj.

Derisa udhëheqësit e zgjedhur ta kuptojnë këtë, vendi do të vazhdojë të mbetet peng i përplasjeve ciklike. Dhe çdo herë që dritat e qeverisë fiken, ndizen gjithnjë e më fort pyetjet mbi sa e aftë është politika amerikane për të udhëhequr një vend të madh dhe për të qenë shembull në botë.