PAPA FRANÇESKU NDËRROI JETË TË HËNEN E PASHKËVE 

“Shqiponjat fluturojnë lartë, por kthehen në folenë e tyre” (Papa Françesku)

Nga Frank Shkreli  

Papa Françesku ndërroi jetë mengjesin e ditës së Hënë të Pashkëve – shkoi nga kjo botë, “Papa i popullit”, (The people’s Pope), siç njihej anë e mbanë botës. Por ishte veçanërisht edhe Papa i Kombit shqiptar – i shqiptarëve kudo. Si një simbol tepër domethënës për të treguar këtë dashuri të posaçme për Kombin shqiptar, Papa Françesku, pak mbasi ishte zgjedhur udhëheqës i Kishës Universale Katolike, kishte vendosur të vizitonte Shqipërinë –vendin e parë evropian – pasi ishte zgjedhur zevëndës i Shën Pjetrit. “Jam shumë i gëzuar që gjendem mes jush, në tokën e fisme të Shqipërisë, tokë heronjsh, që kanë flijuar jetën për pavarësinë e vendit, tokë martirësh, të cilët e kanë dëshmuar fenë në kohët e vështira të përndjekjes. Ju falënderoj që më ftuat ta vizitoj atdheun tuaj, “tokën e shqiponjave”, si edhe për pritjen tuaj kremtore”.

Para se të shkelte në tokën shqiptare, Papa Françesku kishte njoftuaar botën se kishte pranuar ftesën e Kishës Katolike Shqiptare dhe të udhëheqësve politikë të vendit, se me 21 shtator, 2014 do bënte vizitën e tij të parë në Shqipëri dhe të parën vizitë si udhëheqës i Kishës Katolike në kontinentin evropian.  Para mijëra pelegrinëve në Vatikan, Papa qe shprehur se po shkonte në Shqipëri me qëllim “për të inkurajuar pakicën katolike në atë vend, si edhe popullin shqiptar në përgjithësi, i cili ka vuajtur shumë dhe për një kohë të gjatë, si pasojë e ideologjive të kaluara, nën një diktaturë komuniste, e cila e shtypi dhe e izoloi popullin shqiptar nga bota, për pothuaj një gjysmë shekulli”.  Ndërkohë që një zëdhënës i Vatikanit ka theksuar për gazetarët se vizita e parë e Papës në Europë, po bëhej në një vend me një histori persekutimesh shoqërore dhe fetare, si dhe në një vend të prekur nga varfëria e vazhdueshme. Por siç vunë në dukje lajmet e kohës, vizita e Papa Françeskut në Shqipëri ka pasur për qëllim, gjithashtu, që ndër të tjera, me vizitën e tij në trojet shqiptare, udhëheqësi i Kishës Katolike, të tregonte nderimin dhe të deklaronte respektin e tij për bashkëjetesën dhe tolerancën fetare që, historikisht, ekziston midis shqiptarëve të feve të ndryshme. Një traditë kjo dhe një thesar kombëtar, i cili është pasqyruar, botërisht, si shembull bashkëjetese ndërfetare dhe ndërkombëtare, jo vetëm në Balkan dhe në Europë, por edhe më gjerë. 

“Ju përgëzoj posaçërisht për një karakteristikë fatlume të Shqipërisë, që duhet ruajtur me shumë kujdes e vëmendje: e kam fjalën për bashkëjetesën paqësore dhe bashkëpunimin ndërmjet anëtarëve të feve të ndryshme. Klima e respektit dhe e besimit të ndërsjelltë ndërmjet katolikëve, ortodoksëve e myslimanëve është pasuri e çmueshme për vendin dhe fiton rëndësi të veçantë në kohën tonë, në të cilën grupet ekstremiste e shtrembërojnë kuptimin e vërtetë fetar dhe i përçudnojnë e instrumentalizojnë dallimet ndërmjet besimeve të ndryshme, duke i kthyer në faktorë të rrezikshëm përplasjeje e dhune, e jo në mundësi për dialog të hapur e të respektshëm, për përsiatje të përbashkët rreth domethënies që ka besimi në Hyjin e zbatimi i ligjit të tij”.

Vizita e Papës Françesku në Shqipëri në shtator 2014, ashtu siç ishte edhe vizita e Papës Gjon Palit të Dytë më 1993 në tokën arbërore, megjithë historinë e persekutimeve të regjimit komunist ndaj kundërshtarëve të tij, qofshin ato për arsye fetare ose politike, tregon se gjithçka ngjallet e përtërihet, se e mira më në fund, triumfon mbi të keqën, se e Vërteta ngallënjon mbi gënjeshtren.  “Me këtë vizitë të shkurtër dua të vërtetoj mbështetjen time për Kishën Shqiptare dhe njëkohsisht të dëshmoj inkurajimin dhe dashurinë time për një vend i cili ka vuajtur, aq shumë dhe gjatë, nga pasojat e ideologjive të kaluara.” (Papa Françesku)

Me 21 shtator të vitit 2014, në Tiranë, Ati i Shenjtë Françesku iu drejtua mbarë popullit shqiptar, ndërsa e përshëndeti përzemërsisht pore dhe duke i lënë shqiptarëve, disa porosi, që sidomos, në ditën e kalimit të tij në amshim, mund të jenë më aktuale se kurrë për realitetin politik e shoqëror të vendit, pa harruar kurrë se “shqiponja nuk e harron folenë…prandaj, fluturoni lart!” U ka thenë Papa Franaçesku shqiptarëve. Pastaj, “uroj që Shqiponja, të cilën e shikojmë në Flamurin e vendit tuaj, t’ju kujtojë gjithnjë shpresën, për ta mbështetur përherë besimin tuaj në Hyjin, që nuk zhgënjen, por është gjithnjë përkrah nesh, posaçërisht në çaste të vështira”.

Fjalët e përzemërta gjatë vizitës së Papa Fraçeskut gjatë vizitës së tij në Shqipëris dhe përshëndetjet e mëvonshme për Kombin shqiptar dhe vuajtjet e tija gjatë historisë kanë kumbuar gjatë viteve dhe vazhdojnë të tingëllojnë edhe sot — ditën e kalimit të tij në amshim — në veshët e shqiptarëve dhe të udhëheqsve të tyre. 

Me të marrë lajmin e kalimit në amshim sot të Papa Françeskut, liderët shqiptarë – në Shqipëri dhe në Kosovë – kujtuan fjalët e tij dhe përkujdesjen e veçant të tij të vazhdueshme dhe të sinqert të Papa Françeskut për Shqipërinë, për Kosovën dhe mbarë Kombin shqiptar.

Ja disa prej reagimeve sot të udhëheqsve shqiptarë në portalet e tyre zyrtare, me rastin e kalimit në amshim të Papa Françeskut, mikut të shqiptarëve:

Në një mesazh ngushëllimi pas ndarjes nga jeta të Papa Françeskut, Presidenti i Republikës, Bajram Begaj, ka vlerësuar figurën e tij si simbol të dashurisë universale, dhembshurisë dhe përkushtimit pa dallim feje apo kombësie. “Shenjtëria e tij, Papa Françesku, sot u ngjit në qiell, pranë Atit, për të çuar në qiell atë që la trashëgimi në tokë – dhembshurinë, dashurinë dhe përkushtimin ndaj çdo njeriu, çdo besimtari e çdo feje,” – u shpreh Presidenti Begaj, i cili është pritur dy herë në audiencë nga Ati i Shenjtë.

                               Ndërsa Kryeminsitri i Shqipërisë, Z. Edi Rama është shprehur me rastin e kalimit në amshim të Papa Françeskut me këtë foto më sipër dhe me këto fjalë: “Lamtumirë, Ati i Shenjtë, mik i madh e i paharrueshëm i Shqipërisë.” 

“Do të vij në Kosovë”, ishte premtimi i Papa Françeskut gjatë audiencës që kisha me të në Selinë e Shenjtë, shkruan Presidentja e e republikës së Kosovës, Dr Vjosa Osmani, “duke treguar sa shumë dashuri kishte për vendet më të vogla, sidomos për popullin e përvuajtur të Kosovës. Këtë vizitë, fatkeqësisht nuk arriti ta realizojë, sepse Shenjtëria e Tij, Papa Françesku kaloi në amshim, por do të kujtohet si një udhëheqës shpirtëror që me përulësinë, mençurinë dhe dashurinë e tij të pakufishme i dha botës një shembull të rrallë njerëzie dhe shërbimi…Populli i Kosovës do t’i jetë gjithmonë mirënjohës për fjalët e ngrohta dhe kujdesin e vazhdueshëm që Papa Françesku tregoi ndaj nesh. Ai ishte një zë që i dha rëndësi vuajtjes së të pafajshmëve dhe shpresës për një të ardhme më të ndritur…Në emër të qytetarëve të Republikës së Kosovës, shpreh ngushëllimet më të sinqerta për këtë humbje të madhe për Kishën Katolike dhe për mbarë njerëzimin. Mendimet dhe lutjet tona janë me besimtarët katolikë në mbarë botën. U prehtë në paqe shpirti i Shenjtërisë së Tij!” (Presidentja Vjosa Osmani)

                                Në reagimin e tij, Kryeministri i Republikës së Kosovës, Z. Albin Kurti shprehu tronditjen e tij për ndarjen nga jeta të Shenjtërisë së Tij, Papa Françeskut dhe ekujtoi takimin e tij në Vatikan me Ppap Françeskun:  “Takimi im me Papën më 22 qershor 2023 — gjatë të cilit riafirmuam përkushtimin tonë të përbashkët për forcimin e bashkëpunimit ndërmjet Vatikanit dhe Republikës së Kosovës — mbetet një nga momentet më domethënëse gjatë kohës sime si Kryeministër deri tash. Ai bënte pyetje për Kosovën, për rininë e fëmijët dhe fliste për paqën me dashuri e për popujt me dhembshuri. Është një takim që do ta kujtoj gjithmonë me kujdes dhe mirënjohje. Pushoftë në paqe Papa Françesku. Trashëgimia e tij e mirësisë, përulësisë dhe guximit moral le të vazhdojë të frymëzojë dhe ndriçojë botën për brezat që vijnë”, ka shkruar Kryeministri Kurti në portalin e tij.

Ndërsa lideri i Partisë Demokratike në opozitë, ish-Presidenti dhe ish-Kryeministri i Shqipërisë, Dr Sali Berisha kujtoi gjithashtu takimin e tij me Papa Françeskun.  Në ditën e parë të papnisë së tij, shkruan Z. Berisha se e kishte ftuar Papa Françeskun të vizitonte Shqipërinë, vizitë që u realizua me rastin e lumturimit të 38 martirëve të Kishës Katolike Shqiptare. “Pata fatin ta takoj ditën e ngjitjes së tij në Fronin e Atit të Shenjtë dhe shprehu ndjenjat më miqësore për shqiptarët dhe Shqipërinë dhe në të vërtetë Shqipëria do ishte ndër vendet e para që Shenjtëria e tij do vizitonte. Ai erdhi në Shqipëri për një ngjarje të madhe për Kombin Shqiptar dhe mbarë krishtërimin, lumturimin në një ditë të 38 martirëve të Kishës Katolike Shqiptare, të ekzekutuar nga diktatura staliniste e Enver Hoxhës.  Ikja e tij në jetën e pasosur është sot një kujtesë se burri, njeriu, mbetet në këtë jetë me veprat e veta, me mësimet, me trashëgiminë”, tha sot në reagimin e tij Dr Sali Berisha.

Ndërsa, ish-Presidenti i Shqipërisë, Z. Ilir Meta u shpreh “thellësisht i pikëlluar” për ndarjen nga jeta të Shenjtërisë së Tij, Papa Françeskut, theksoi se është, “Përherë falenderues për vëmendjen e veçantë, ndihmën dhe mbështetjen e pakursyer, që Shenjtëria e Tij i dha kombit shqiptar në momentet të vështira, si dhe në kapërcimin e sfidave shpirtërore, sociale e ekonomike.  I paharruar do të mbeten për mua takimi dhe bashkëbisedimi me Shenjtërinë e Tij.  Të paharruara do të mbeten mesazhet e vyera dhe frymëzuese të Papa Françeskut për popullin dhe në veçanti për rininë e mrekullueshme gjatë vizitës së tij historike në Shqipëri: “Shqiponjat nuk e harrojnë folenë, por fluturojnë lart. Ju lutem mbajini ata në Atdheun e tyre dhe Shqipëria të shpëtojë nga dimri demografik. Duhet bërë gjithçka për të shtuar shpresën për rininë tonë, sepse ku ka rini, ka shpresë”, thuhet në reagimin e Z. Ilir Meta.

premtën që kaloi.

Baba Mondi me Papën në nj[ mga vizitat e tija në Vatikan

Nga takimi midis Papa Françeskut dhe 

Kryetarit të Komunitetit Mysliman Shqiptar, 

H. Bujar Spahiu në Vatikan, më 6 maj, 2022

Për të interesuarit — Disa nga shkrimet e autorit të lidhjeve midis Vatikanit, Papa Françeskut dhe shqiptarëve, gjatë viteve: 

Në një nga takimet e Papa Françeskut me shqiptarët në Vatikan

Frank Shkreli: Papa Françesku në Mongoli pritet nga motrat e Shën Nënë Terezës, do të inaugurojë një qendër të re për t’u kujdesur për më të varfërit | Gazeta Telegraf

Frank Shkreli: Papa Françesku me kardinalin shqiptar Ernest Simonin për bekimin “Urbis et Orbi”, me rastin e Pashkëve, 2023 | Gazeta Telegraf

Papa Françesku: Falenderon Kardinalin për dëshiminë në 60-vjetorit të arrestimit komunist. Frank Shkreli: Simoni, martir i gjallë i kombit | Gazeta Telegraf

Frank Shkreli: Vizita e ardhëshme e Papa Françeskut në Kosovë | Gazeta Telegraf

Frank Shkreli: Bektashinjtë shqiptaro-amerikanë në vizitë tek Papa Françesku | Gazeta Telegraf

Frank Shkreli: Papa Klementi i XI me origjinë shqiptare, mbrojtës i identitetit kombëtar të shqiptarëve | Gazeta Telegraf

Frank Shkreli: Shqipëria jonë e vogël bën edhe njëherë jehonë globale. Lumnohen në Shkodër Át Luigj Palaj e Dom Gjon Gazulli | Gazeta Telegraf

Frank Shkreli: Kardinali shqiptar Ernest Simoni – “martir i gjallë” i diktaturës komuniste viziton Shtetet e Bashkuara | Gazeta Telegraf

Frank Shkreli: Një vit që po fillon mbarë për Republikën e Kosovës, qytetarët e së cilës treguan se janë pro Perëndimorë | Gazeta Telegraf

Nga Frank Shkreli/ Morali i protestës dhe thirrja e Papës: Mos injoroni hallet e njerëzve | Gazeta Telegraf

Frank Shkreli: Një fotografi vlen më shumë se 1000-fjalë | Gazeta Telegraf

Frank Shkreli: Qëndro, Shqipëri! | Gazeta Telegraf

Frank Shkreli: Shqiptarët të bashkuar përsëri në Vatikan rreth Gjergj Kastriotit Skënderbe | Gazeta Telegraf

Frank Shkreli: Gjergj Kastriot Skënderbeu, i përgjithmonshmi i fisit shqiptar | Gazeta Telegraf

Frank Shkreli: Shenjtëresha e shqiptarëve, Nënë Tereza | Gazeta Telegraf  —

E të tjera…

Agim Baçi/

Sociologu i famshëm, Niklas Luhman, në librin e tij, “Teoritë e shoqërisë” shprehet se “besimi është akt themelor i jetës sociale”. Pra, ne kemi faktet para syve, por kemi humbur besimin. Ne kemi kemi skandale të faktuara, por kemi humbur fuqinë tonë dhe qëndrimet morale përballë të keqes, përballë të padrejtës. Sepse ne publikojmë qëndrime në rrjete sociale por nuk bëhemi bashkë në një protestë kundër të keqes, kundër mashtrimit, kundër atyre që vijnë si të fortë për të na rrëmbyer votën.

Sa nga ne e dënojnë sot shpifjen, gjuhën e urrejtjes? Sa nga ne i refuzojnë politikanët që krenohen se arrijnë të vënë në vështirësi kundërshtarin përmes bullizimit, përmes sajimit të fakteve, sajimit të gënjeshtarve, të linçimit, dhe jo të dhënies së argumenteve? E nëse ne nuk arrijmë të jemi ndëshkues ndaj atyre që na gënjejnë, që mashtrojnë që përhapin dhunë, që ushqejnë urrejtjen, që bullizojnë, atëherë, përse duhet të presim ndryshimin?

Pra, ne sot jemi përballë faktit se, jo se nuk dimë për politikat e mbrapshta, por përballë faktit se këto që dimë sot nuk i përkthejmë në qëndrime morale, në reagime vetjake për të drejtën.

Ideja se “populli e di” nuk ka asnjë kuptim nëse ne nuk e mbrojmë të drejtën duke kërkuar aleancë të fortë. E nëse nuk reagojmë, ata që na drejtojnë do e kontrollojë gjithnjë e më shumë zemërimin tonë, duke na dhënë iluzionin se kemi demokraci përmes denoncimit në rrjete sociale, ndërkohë që këto qëndrime të veçuara, egosite të secilit prej nesh, mbeten thjesht në linçime e jo bashkim për një kauzë të drejtë. Madje në jo pak raste gjithçka mbetet thjesht në linçime anonime, në sharje.

Këto qëndrime të veçuara, egosite, më shumë se sa fuqinë tonë për të ndryshuar diçka që e kontestojmë, forcojnë hijen e komploteve rreth nesh, – “komplote” që i shërbejnë më së shumti atyre që duan të kontrollojnë këtë zemërim të qytetarëve ndaj keqqeverisjes përmes asaj që na e shesin për trasnparencë.

Nga Ramazan Çeka/

“Shekulli i Parë – një festë e kujtesës kombëtare në Gjenevë”.

Gjeneva, një tjetër dritare shqiptare në zemër të Evropës. Një qytet që mban në gjirin e vet kulturat e botës, ku zemra shqiptare rreh me forcë e krenari, shqiptarët dëshmuan sërish se rrënjët e tyre janë të thella – të lidhura ngushtë me historinë, identitetin dhe krenarinë kombëtare.

“Shekulli i Parë”, vepra e autorit Sejmen Gjokoli, “Mjeshtër i Madh” bëri stacionin e katërt të rrugëtimit të tij, në një nga qytetet më simbolike të diasporës shqiptare – Gjenevë.

Ky libër është më shumë se faqe letre, është një pasuri për kujtesën tonë kolektive. Një dritare që e mban ndezur zjarrin e shqiptarizmës. Është një udhëtim nga rrënjët, nga gjaku e historia, drejt kujtesës që nuk duhet të shuhet kurrë.

Nën kujdesin e Shoqatës së Studentëve Shqiptarë dhe Komunitetit Shqiptar të Gjenevës, ky promovim u kthye në një rrëfim emocional, ku fjalët, muzika dhe kujtimet krijuan një përvojë të paharrueshme.

Z. Sejmen Gjokoli – ruajtës i trashëgimisë shpirtërore, ndau një pjesë të shpirtit të tij. Në sallë, fjalët rridhnin si rrëfim i një populli që nuk harron.

Të jesh pjesë e një ngjarjeje ku ndjehet fuqishëm shqiptaria, përtej kufijve amë, është një privilegj. Ky libër është një homazh për ata që ndërtuan themelet e lirisë dhe unitetit.

Të pranishëm në këtë ngjarje të veçantë ishin personalitete të shquara të diasporës dhe përfaqësues të komunitetit shqiptar, si Znj. Floreta Kabashi, Konsulle e Republikës së Kosovës në Gjenevë, Znj. Monika Zguro, diplomate nga Ambasada e Republikës së Shqipërisë në Bernë, Musa Jupolli Kryetar i Shoqatës së Krijuesve Shqiptarë, Veli Genc Berisha – Hora e Skënderbeut- Zvicër, si dhe aktivistë të shoqërisë civile, miq të librit, dhe dashamirës të kulturës shqiptare që bashkuan zërin për një kauzë të përbashkët – ruajtjen e identitetit shqiptar në mërgatë.

Fjalën e mirëseardhjes e mbajti znj. Afërdita Krasniqi, një nga aktivistet më të shquara të Komunitetit Shqiptar të Gjenevës, njëkohësisht dhe moderatore e këtij eventi, e cila në krah pati edhe Kryetaren e Shoqatës së studenteve shqiptar.

Në këtë natë nderimi, nuk mund të mungonte një homazh për profesor Astrit Lekën – një udhërrëfyes shpirtëror, një zë që frymëzoi dhjetëra nisma kulturore në Gjenevë.

Kjo mbrëmje është një dëshmi e gjallë se, edhe larg atdheut, ne nuk harrojmë kush jemi.

Dokumentari për 100-vjetorin e Pavarësisë solli një tjetër valë emocionesh. Rrugët e Vlorës, zërat e mitingjeve, fytyrat e historisë, gjithçka u rikthye me krenari në sallën e UniMail-it.

Në çdo tingull, ndjejmë mallin e të parëve. Në çdo këngë, një histori që nuk duhet harruar.

E veçanta e kësaj mbrëmjeje ishte bashkëpunimi ndër breza – ku rinia shqiptare në Zvicër u bë zëri i së kaluarës dhe shpresa për të ardhmen.

Dhe kur fjala takon tingullin, lind magjia. Grupi muzikor “Hareja” sjell në skenë atë që ne e ndjejmë në zemër – Shqipërinë.

Më pas nën magjinë e muzikës performuan edhe disa muzikantë të mrekullueshëm, të ardhur nga Lozana. Muzika përshkoi mbrëmjen si një lutje për identitetin tonë.

Pas performancës së shkëqyer të “Bareshës”, fjalen e mori z. Sejmen Gjokoli, i cili mes duartrokitjeve foli për rëndësinë dhe faktet që pasqyrohen në librin e tij “Shekulli i Parë”.

Veprimtari i shquar Ali Mehmeti – një zë që frymëzon, përshëndeti këtë udhëtim që nuk është vetëm kulturor, por thellësisht shpirtëror.

“Shekulli i Parë” nuk është thjesht një libër. Është një udhëtim – nga zemra e Shqipërisë në zemrën e diasporës. Një kujtesë e fortë se historia jonë nuk është pluhur arkivash, por frymë që duhet të jetojë në çdo brez.

Kur bashkohemi, ne nuk jemi thjesht shqiptarë – jemi historia vetë që ecën, flet dhe këndon. Pa rrënjë, nuk ka drejtim. Pa kujtesë, nuk ka identitet.

Autori i librit z. Sejmen Gjokoli falënderoi auditorin dhe shoqërohet me këngë, valle dhe dashuri. Kërcime popullore, përqafime, autor që jep autografe.

“Shekulli i Parë” – një kujtesë që jeton. Faleminderit që e bëtë Gjenevën pjesë të këtij rrugëtimi krenar. Shqiptaria jeton përmes jush!

I am happy to announce that PS 108 in the Bronx is now accepting registrations beginning with kindergarten classes for the 2025–2026 school year!

Students will learn in both Albanian and English 5 days a week, taught by certified educators in a NYC Public School. This program supports bilingual development, academic success, and cultural pride.

Location: 1166 Neill Ave, Bronx, NY

Registration Deadline: May 2025

To register: 718-863-9829

For more info:

Mark Gjonaj –

347-398-6161

Drita Gjongecaj –

917-733-8434

Don’t miss this unique opportunity – enroll your child today!

*_Preserving our language will protect our unique identity and rich culture!_*

_ Please share on all social media platforms to help spread the word!_

*****

Të nderuar miq,

* MË NË FUND!*

Shkolla publike e parë me Gjuhë të Dyfishtë Shqip-Anglisht në NYC FULL-TIME, fillon shtator 2025!

Jam i lumtur të njoftoj se PS 108 në Bronx tani po pranon regjistrimet duke filluar me klasat e kopshtit për vitin shkollor 2025–2026!

Nxënësit do të mësojnë në gjuhën shqipe dhe angleze 5 ditë në javë, me mësues të çertifikuar në një shkollë publike në NYC. Ky program ndihmon në zhvillimin e aftësive dygjuhëshe, përmirëson rezultatet akademike dhe ruan kulturën dhe identitetin.

Adresa: 1166 Neill Ave,

Bronx, NY

Afati i regjistrimit: Maj 2025

Për të regjistruar: 718-863-9829

Për më shumë informacion:

Mark Gjonaj –

347-398-6161

Drita Gjongecaj –

917-733-8434

Mos e humbni këtë mundësi të veçantë – regjistroni fëmijën tuaj sot!

*_Ruajtja e gjuhës sonë do të mbrojë identitetin tonë unik dhe kulturën e pasur!_*

Behar GJOKA*/

Petro Marko është shkrimtari më përfaqësues i dy kohëve, i dy mendësive të qëndrimit ndaj letërsisë, si dhe i vlerësimeve dhe anatemimeve të shqiptuara më herët, duke mbetur një rebel i përjetshëm, në jetë dhe letërsi. Ky autor, qysh në krye të herës, ndonëse në fillesa lëvroi poezinë dhe prozën e shkurtër, ndërkaq hyri dhe mbeti si një gur themeli i romanit , duke mbetur në altarin e letrave shqipe si kontributi më i vyer shkrimor prej tij, që simbas teorisë letrare, pason një zhanër tjetër, tanimë të fshirë nga mundësia e lëvrimit: “…epopeja është zhdukur dhe është dashur të tretet në një formë plotësisht të re, në roman…”, një proces që kohë më parë ngjau në letërsinë botërore, si dhe pak më vonë ky akt përlindës, ndodhi edhe në letrat shqipe, madje, gati – gati njëherit duke shënuar pjekurinë e tyre, në harkun e bashkëkohësisë, me lëvrimin e tipologjisë së larmishme të romanit.

Shfaqja e P. Markos në vitet ’30, si pjesë e brezit të shkrimtarëve të kësaj kohe, ku bënte pjesë edhe Migjeni, meteori i Brezit të Viteve ’30, ndërkohë, që ishte vetëm caku parak, dhe veçmas sendërtimi i përmasave shkrimore në lëvrimin e romanit në periudhën e bashkëkohësisë. Pa asnjë dyshim këto piketa të pranisë së tij, janë dy shenjat më të rëndësishme të referimit dhe qenësisë si shkrimtar. Tehu ekzistencial i letrave shqipe, në laminë e romanit, gjeti te P. Marko, pamëdyshje njërin nga lëvruesit e zot që iu përkushtua këtij zhanri, si dhe njërin nga mjeshtrat e shkrimit të prozës së gjatë, me jo pak kualitete shkrimtarie, të shpërfaqura estetikisht në disa prej teksteve romanore, që trashëgojmë prej tij.

Pohimi i bërë në këto kohë nga studiuesi Bashkim Kuçuku, kur shprehet: “Romanet e Petro Markos për cilësinë e artit të rrëfimit, që u ngrit në shkallare të lartë, të paarritur deri atëherë, për origjinalizmin dhe risitë, në rrafshin brenda letrar, kanë luajtur rol të rëndësishëm në formësimin e romanit shqiptar…” , gjë që më në fund, në mendimtarinë e studimeve letrare, përvijon përmasat e romancierit. Edhe vetëm për këtë aspekt, pra si një lavrues i gjerësishëm i zhanrit më të gjatë të prozës, që kapërcen dhjetëra tekste romanesh, e veçmas kontributi i vyer për konsolidimin e tipareve moderne të zhanrit të romanit, sidomos me tekstet, Hasta la vista, 1958 (pavarësisht strukturës klasike, në frymë përçon kohën e përplasjeve dhe dukjes së kahjeve moderne), Qyteti i fundit, 1960, Një emër në katër rrugë, 1973 (edhe pse kaloi në karton po atë vit), Nata e Ustikës, 1989, që botohet i plotë si dorëshkrim, tanimë me titullin Një natë e dy agime, në vitin 2002, romani për fëmijë Shpella e piratëve, 1964, e ndonjë tjetër, të cilët do të duhet të rilexohen në kontekstet e reja, e prej asaj gjendje, të rivlerësohet në meritat që bart përvoja shkrimore e Petro Markos, në shqiptimin e vlerave estetike në këto vepra.

Përvijimi i shenjave moderne, në disa prej romaneve të autorit, gjithnjë si akt rileximi, nuk do të thotë të heshtet, për faktin që disa romane të shkrimtarit, si Halimi, Ultimatumi, Të thjeshtët, Stina e armëve, e ndonjë tjetër, botuar në vitet e bashkëkohësisë, vetvetiu në pjesën më të madhe të hapësirës tekstologjike, janë përfshirë në rrjedhat e realizmit socialist, duke hyrë pashmangshëm në vorbullën e dysisë, të shkrimit brenda dhe jashtë modelit zyrtar, të realizmit socialist, një tipologji shkrimi e atyre konteksteve. Sa i përket qëndrimit të shkrimtarëve bashkëkohës të autorit, vlen të sillet në vëmendje një konkluzion domethënës: “Për ç’i takon zilisë deri edhe Aristoteli i lashtë e dinte që ai pikëllim i madh për çfarë mund të kenë të tjerët më të mirë se ti e gërryen dhe e bren vetë zilarin si ndryshku hekurin. Në një proces të tillë gati-metafizik zilia nuk mbetet veçse thesari i shpresave të zhgënjyera, i talenteve të lindura të vdekura, i sukseseve të dështuara. Ndërkaq, i rrethuar prej saj, shkrimtari ynë i dashur duket sikur i ka mbledhur një mbas një gurët me të cilët e kanë qëlluar a thua se ka qenë i vetëdijshëm që me ta do të ndërtohet një ditë piedestali i monumentit të tij…” , si një protretizim i kohës dhe madhështisë së jetës dhe veprës së P. Markos.

Në distancë kohore kupton, që kushdoqë botoi atëherë, nuk e shmangu dot këtë prani, të një gjendje të dyzuar dhe mbi të gjitha të detyrueshme. Vlerësimet e natyrës së përgjithshme: “Petro Marko e jetoi jetën si një njeri që kurrë nuk gjeti qetësi në luftën për idealet njerëzore…” , ndërkaq e përplotësojnë portretin e shkrimtarit të paepur në jetë dhe letërsi, adhuruesin e lirisë. Me vlerë mbi rolin e nevojës për tu ndalur gjerësisht në krijimtarinë e autorit, në të gjithë dimensionet kreative, është edhe ideja: “Petro Marko nuk është studiuar në strukturën komplekse të historisë së letërsisë shqiptare, por as edhe për profilin e tij të larmishëm, për të cilën duhet kohë, studime dhe angazhime studimore të zonës së epërme…” , si një parakusht për të depërtuar në universin e gjerë…

*Pjesë nga parathënia e librit.