Arben Çejku/
Kam lexuar, thuajse njëri pas tjetrin dy vepra të shkëlqyera të historianit enciklopedist, Thomas Frasheri; monografitë “Frashëri” dhe “Princa të Lilit”, e cila ka në qendër kryesisht Topiajt dhe mesjetën e pandriçuar shqiptare, bashkë me emra të tjerë të shquar të asaj periudhe. Ndërkohë që sapo kisha përfunduar së lexuari librin voluminoz dhe me shumë referenca historike “Frashëri”, duke patur edhe rikthime leximi tek disa pjesë të caktuara të tij, mora ftesën për në promovimin e librit të dytë të autorit, “Princa të Lilit – Bij të Arbrit – Familjarë të Sulltanit”!
Kam disa kohë që dua të bëj një shënim publik për këto dy kryevepra të historiografisë shqiptare, që vijnë si kontribut i vyer shkencor nga një jurist mendjendritur, i cili, duke ruajtur modestinë dhe tërheqjen prej murgu në tryezën e punës, ka pasuruar me dokumenta dhe fakte dy kapituj shumë interesant dhe pak të njohur të historisë sonë. Libri “Frashëri”, nuk është thjeshtë një historiografi për Frashërllinjtë, por një pishtar drite që na shpie larg për të parë më gjerë skenën dhe prapaskenën e kohës ku luajtën rolin e tyre Frashërllinjtë që njohim dhe ata që nuk i kemi njohur..
Edhe vepra tjetër monumentale “Princa të Lilit…”, duket se ka në qendër Topiajt, si një familje e madhe shqiptare me rrënjë që shkojnë thellë në histori duke përfshirë Anzhuinët e mbretërisë së Francës.
Por jo, ky punim i pazakontë shkencor, shkon përtej emrave qëndror të asaj periudhe si Topiajt, duke na sjellë para syve një tablo më të qartë, më të gjerë dhe më të besueshme mbi vetë Arbërinë e shekujve XIV – XV dhe familjet e tjera të mëdha fisnike si Muzakët, Blinishtët, Arianitët, Dukagjinët, Balshajt, Kastriotët etj.
Duke kërkuar rrënjët gjenealogjike të këtyre princërve arbërorë të periudhës para dhe gjatë sundimit otoman, Thomas Frashëri ka gjetur shumë fakte, dokumenta, foto, gravura etj, të cilat e ndriçojnë plotësisht pamjen e mugët të një pjese të historisë shqiptare dhe asaj ballkanike.
Në mungesë të botimeve të tilla prestigjioze dhe ndonjëherë edhe për shkak të mosleximit të botimeve pararendëse, ne e kemi ngushtuar gjithnjë e më shumë komunikimin mbi dhe për historinë e mesjetës, duke u bazuar vetëm tek disa stereotipe të thata propogandistike, ndërkohë që kjo periudhë e historisë sonë kombëtare është plot argumenta, fakte, ngjarje dhe personazhe, që na vërteton lidhjen tonë të hershme dhe të natyrshme me Europën, ashtu sikundër kemi ditur t’ia dalim edhe pas një sundimi të gjatë otoman bëpërmjet rezistencës, bashkëjeteses dhe mëvetësisë…
Libri “Princa të Lilit…”, përveçse sjell një kontribut të çmuar dhe të pazëvendësueshëm për historiografinë shqiptare, duke e bërë një libër referimi të pashmangshëm shkencorë, shumë shpejt besoj se ai do të vlerësohet edhe nga institucione shkencore franceze për faktet dhe këndvështrimin e Frashërit mbi atë periudhë të Francës dhe lidhjeve përtej saj. Ky botim në gjuhë të huaja, do e ndihmonte akoma më shumë imazhin e shqiptarëve dhe zbardhjen e historisë së tyre.
Kohë me parë u botua një kryevepër historike nga Aurel Plasari “Skënderbeu, një histori politike”, e cila bashkë me këtë botim të Frashërit, përplotësojnë historinë e panjohur të shqiptarëve të mesjetes te shtrirë ne disa shekuj. Të dyja këto vepra duhen përkthyer dhe botuar jashtë vendit! Vepra të tilla si ajo e Plasarit për Skënderbeun apo kjo e Frashërit për Topiajt renditen dinjitetshëm me kontribute të tjera shkencore për këtë periudhë të realizuara nga Aleks Buda, Eqrem Çabej, Kristo Frashëri, Injac Zamputi, Selami Pulaha, Pëllumb Xhufi, Ferit Duka, Oliver Schmidt, Ducellier, Jireček etj.
Nëpërmjet këtij shënimi modest për miqtë e mij këtu (siç ua kam shprehur të gjithëve atyre me të cilët kam folur), ftoj çdo studiues, intelektual, arsmitar, historian, gazetar, politikan, jurist dhe patriot, ta gjejë dhe ta lexojë këtë kryevepër të historisë sonë, me qëllim që të përfitojmë të gjithë prej saj dhe të forcojmë akoma më tepër argumentat tona historike në çdo debat me miq e kundërshtarë, sot dhe nesër!
Urimet më të përzemërta enciklopedistit Thomas Frashëri dhe suksese në sipërmarrjen shkencore të radhës!