Saimir Kadiu/
Sot kujtojmë Ernest Koliqin, atin e prozës moderne shqiptare, poetin që e deshi Shqipërinë si një plagë të bukur në zemër dhe që jetoi tri dekada larg Shkodrës së tij, me mallin që i digjte shpirtin si kandil i pashuar.
“Krimi” i tij ishte shqipja. Ishte drita që ai ndezi në Kosovë dhe në trojet shqiptare jashtë kufijve të Shqipërisë londineze.
Si Ministër i Arsimit në vitet 1941–1942, ai nuk dërgoi armë, por abetare; nuk çoi ushtarë, por mësues. Dhe pikërisht aty filloi revolucioni më i madh shqiptar: ai i dijes.
Me nismën e tij u hapën qindra shkolla shqipe në Kosovë, Maqedoni, Luginë të Preshevës e Mal të Zi.
U ngritën 173 shkolla fillore, shkolla të mesme e gjimnaze, ndërsa në Prishtinë u hap Shkolla Normale, një tempull ku gjuha shqipe u kthye në frymëmarrje kombi.
Nga 80 mësuesit e parë, numri arriti në 400, dhe mbi 25 mijë nxënës nisën të mësonin në gjuhën e nënës.
Ato shkolla u bënë vatra ku u farkëtua ndërgjegjja shqiptare.
Ndoshta historia politike mund ta gjykojë një njeri sipas kohës së tij, por historia e kombit e gjykon sipas dritës që lë pas.
Dhe Koliqi la dritë.
Pa ato shkolla shqipe, pa atë mbjellje të heshtur të gjuhës e identitetit, rruga e Kosovës drejt lirisë do të ishte shumë më e errët.
Kur Ali Bej Këlcyra e pyeste me ironi pse kishte bashkëpunuar me italianët, Koliqi heshtte. Derisa një ditë i vendosi përpara një thes me letra nga nxënësit kosovarë, që falë tij kishin mësuar të shkruanin shqip. Ishin letra mirënjohjeje, të shkruara me dorën e fëmijëve, por me zemrën e një kombi.
Pas asaj dite, heshti Aliu. Sepse kishte folur historia.
Koliqi vdiq në mërgim, në Romë, larg Shkodrës së mëngjeseve të tij, larg kumbonave që ai i kishte kthyer në poezi.
U nderua nga shqiptarët e mërguar, por mbeti i mohuar nga vendi për të cilin sakrifikoi emrin, qetësinë dhe fatin e tij.
Edhe sot, eshtrat e tij nuk prehen në tokën që deshi aq shumë.
Por shpirti i Ernest Koliqit endet ende në çdo shkollë shqipe, në çdo abetare dhe në çdo fëmijë që shkruan shqip.
Sepse disa njerëz nuk vdesin kurrë: ata bëhen vetë kujtesa e kombit.
Ernest Koliqi mbetet një nga figurat më të ndërlikuara dhe më të rëndësishme të kulturës shqiptare: shkrimtar i hollë i prozës moderne dhe njëkohësisht njeri i veprimit kulturor që e ktheu gjuhën shqipe në mision kombëtar.
Në historinë e kulturës shqiptare ai përfaqëson kalimin nga fjala e bukur te fjala që ndërton komb: nga letërsia si art, te arsimi si themel i identitetit.
Në kujtesën e patriotizmit shqiptar, Koliqi mbetet simbol i atdhedashurisë përmes dijes — një patriot që nuk u mat me beteja, por me shkolla; jo me armë, por me abetare. Një figurë ku dashuria për atdheun mori formën e gjuhës, dhe gjuha u bë vetë liria.
Debati rreth Ernest Koliqi është një nga ato raste ku historia nuk mund të lexohet vetëm me etiketat e një kohe të vetme, por duhet parë në tërësinë e pasojave që ka lënë.
Akuza për “kolaboracionizëm” është përdorur shpesh nga interpretimi ideologjik i periudhës komuniste, por ajo nuk e shteron figurën e Koliqit. Ajo që mbetet historikisht e pakundërshtueshme është se gjatë kohës së tij si Ministër i Arsimit, u ndërmor një nga ndërhyrjet më të mëdha arsimore në trojet shqiptare jashtë kufijve të shtetit të atëhershëm: hapja e qindra shkollave shqipe dhe përhapja masive e gjuhës amtare.
Kjo veprimtari nuk mund të reduktohet në një etiketë politike, sepse ndikimi i saj ishte kulturor dhe kombëtar në thelb: krijoi një brez që mësoi të lexojë dhe të shkruajë shqip në Kosovë, Maqedoni dhe vise të tjera shqiptare, duke forcuar vetëdijen gjuhësore dhe identitare.
Koliqi nuk është thjesht figurë politike e një kohe të trazuar, por një aktor kulturor që la pas një trashëgimi të prekshme: institucionin e shkollës shqipe në hapësira ku ajo nuk ekzistonte më parë në atë shkallë.
Prandaj, çdo gjykim i balancuar për të duhet të ndajë qartë rrafshin politik të kohës nga rrafshi kulturor dhe arsimor i veprës së tij, e cila mbetet pjesë themelore e historisë së arsimit dhe identitetit shqiptar.
Në përmbyllje, Ernest Koliqi mbetet një figurë ku patriotizmi nuk u shpreh në forma të zakonshme politike, por në një dimension më të thellë e më afatgjatë: në ndërtimin e vetëdijes kombëtare përmes gjuhës dhe arsimit.
Veprimi i tij më i madh historik nuk është vetëm letrar apo administrativ, por civilizues… sepse e ktheu shkollën shqipe në instrument të mbijetesës kombëtare në trojet ku ajo rrezikonte të zhdukej.
Në këtë kuptim, trashëgimia e tij nuk matet me periudhën e vet, por me brezat që ajo formësoi.
Është e drejtë të thuhet se hapja e shkollave shqipe në Kosovë dhe viset përreth nuk ishte thjesht një akt arsimor i momentit, por një investim afatgjatë në identitetin shqiptar.
Ato shkolla krijuan bazën kulturore dhe gjuhësore mbi të cilën u ruajt dhe u forcua ndërgjegjja kombëtare gjatë dekadave të mëvonshme.
Patriotizmi i Koliqit mbetet i veçantë: një patriotizëm i heshtur, kulturor dhe afatgjatë, që nuk kërkoi lavdi të menjëhershme, por ndikim të qëndrueshëm. Dhe në historinë e një kombi, shpesh pikërisht kjo lloj vepre është ajo që mbijeton më gjatë se çdo debat politik.
Nëse Ernest Koliqi do të ishte gjallë sot, është e lehtë ta përfytyrosh jo si figurë të heshtur të librave, por si një prani të gjallë në zemër të protestës.
Do të ishte aty, në ballë të studentëve shqiptarë të Shkupit, jo si politikan, por si mësues i gjuhës dhe i dinjitetit. Me hap të qetë, por të vendosur, do ta mbante gjuhën shqipe si një flamur të padukshëm në dorë, jo prej pëlhure, por prej fjale.
Zëri i tij nuk do të ishte i lartë, por i prerë si dritë: një kujtesë se gjuha nuk është vetëm mjet komunikimi, por atdhe i shpirtit. Në fytyrat e të rinjve ai do të shihte vazhdimin e një misioni të vjetër: atë që nisi me shkollat, abetaret dhe mësuesit e parë në trojet shqiptare.
Dhe në atë turmë, Koliqi nuk do të ishte thjesht figurë historike, do të ishte ideja e gjallë se një komb mbrohet më parë me fjalë sesa me armë, dhe se gjuha është forma më e heshtur, por më e fortë e rezistencës.
Nese do te ishte gjalle Ernest Koliqi dhe te shikonte sulmet kunder gjuhes shqipe ne Maqedonine e Veriut ndoshta do t’u thoshte “oponenteve ” te dikurshem te tij te te njejtit gjak se historia ka ironitë e saj të mëdha: ata që dikur e quajtën “armik” për shkollat shqipe, sot përballen me të njëjtën të vërtetë që ai kishte kuptuar shumë herët — se një komb që humbet gjuhën, fillon të humbasë vetveten.
Ai do t’u kujtonte se gjuha shqipe nuk është privilegj politik, por frymëmarrja shpirtërore e një populli. Dhe se mbrojtja e saj nuk është akt kundër askujt, por detyrim ndaj historisë, kujtesës dhe brezave që vijnë.
Ndoshta Koliqi nuk do të fliste me zemërim. Do të mjaftonte heshtja e tij e njohur dhe pesha morale e veprës së tij: qindra shkolla, mijëra nxënës dhe një komb që mbijetoi pikërisht sepse dikush, në një kohë të errët, vendosi të mbrojë gjuhën e vet.